Ironsides (ang. dosł. ŻelaznobocyTakie znaczenie nazwy oddają też jej tłumaczenia w innych językach obcych – por. niem. Eisenseiten, wł. fianchi di ferro, ros. Железнобокие.) – wyborowa jazda wojsk parlamentu z czasów angielskiej wojny domowej.
Geneza i rozwój Oddziały tej doborowej kawalerii zostały rozwinięte z niewielkiego oddziału sformowanego przez Olivera Cromwella spośród chłopów pochodzących z jego dóbr ziemskich. Pomysł stworzenia dobrze wyszkolonej i zdyscyplinowanej konnej siły bojowej powstał po zaskakującej porażce sił parlamentu pod Edgehill jesienią 1642, gdzie Cromwell jako kapitan na czele własnego 60-osobowego szwadronu, był świadkiem oczywistej przewagi kawalerii rojalistów. W wyniku energicznej akcji werbunkowej we wschodniej Anglii, sformowany regiment liczył wiosną następnego roku ok. 800 ludzi zgrupowanych w 12 szwadronów. Pod koniec 1643 rozrósł się do 1100-1200 żołnierzy w 14 szwadronach, będąc dwakroć liczniejszy od innych regimentów wojsk tzw. Związku Wschodniego (Eastern Association)Jarosław Wojtczak: Naseby 1645, dz. cyt., s. 137.. Ćwiczenie tej jazdy stworzonej w myśl powiedzenia Cromwella, że „najlepsza broń w wojnie to człowiek na koniu”Jock Haswell, John Lewis-Stempel: A brief history…, dz. cyt., s. 10., odbywało się na rozległych wrzosowiskach Lincolnshire.
Charakter społeczny Naboru dokonywano wśród średnich warstw społecznych, ludzi bardzo religijnych i oddanych sprawie wojny z rojalistami (zazwyczaj purytanów). Ochotników rekrutowano głównie spośród tzw. yeomanów: wolnych chłopów, dzierżawców i drobnych właścicieli ziemskich. Prostych ludzi nie brakowało nawet w kadrze dowódczej. Przyjmowanym do służby stawiano wysokie wymagania moralne, regulaminem zobowiązując do całkowitego posłuszeństwa, z przewidywaniem surowych kar za brak dyscypliny i demoralizację. W rezultacie Żelaznobocy „byli ludźmi o znaczącej pozycji społecznej, postaciami szanowanymi w społeczności”Jock Haswell, John Lewis Stempel: A brief history…, dz. cyt., s. 26..
Po przywróceniu panowania Stuartów, zgodnie z aktem rojalistycznego parlamentu (tzw. Cavalier Parliament) oddziały te zostały rozwiązane w 1661 po paradzie, jaką na zakończenie służby pozwolono im odbyć na londyńskim Tower HillPlac na wzniesieniu położonym na północny zachód od twierdzy Tower, znany jako miejsce straceń.. Wkrótce potem wysoki status i respekt dla Żelaznobokich należały do przeszłościJock Haswell, John Lewis Stempel: A brief history…, dz. cyt., s. 12, 26..
Udział w walkach thumb|240px|Cromwell na czele „Żelaznobokich” pod Dunbar (mal. A. Carrick Gow, 1886) W służbie parlamentu jednostka przeszła chrzest bojowy pod Grantham (13 maja 1643), gdzie ostrą szarżą odniesiono pierwsze zwycięstwo nad jazdą „kawalerów”Jarosław Wojtczak: Naseby 1645, dz. cyt., s. 140.. Sukces powtórzono pod Gainsborough w lipcuWłącznie z zabiciem dowodzącego rojalistami gen. Charlesa Cavendisha przez kpt. Jamesa Berry'ego (Jarosław Wojtczak: Naseby 1645, dz. cyt., s. 141). i pod Winceby w październiku tegoż roku.
Jazda Cromwella szczególnie chwalebnie zaznaczyła swój udział w zaciętej bitwie na Marston Moor, w której rozbiła i zadała ostateczny cios kawalerii rojalistów pod wodzą księcia Ruperta, i po której zyskała miano „żelaznobokich”. Pokonany Rupert miał je nadać samemu CromwellowiJarosław Wojtczak: Naseby 1645, dz. cyt., s. 137; także Encyklopedia wojskowa, dz. cyt., s. 365. lub (według innej wersji) jego kawalerzystom pod wrażeniem okazanej przez nich nieustępliwości, odporności i odwagiJako nieustępliwym „ludziom z żelaza” (Encyklopedia wojskowa, dz. cyt.). Według Włodzimierza Kwaśniewicza (Od rycerza do wiarusa, czyli słownik dawnych formacji, funkcji, instytucji i stopni wojskowych. Zielona Góra: Lubuska Oficyna Wydawnicza, 1993, s. 73, 74) miał ich nazwać „ludźmi żelaznej odwagi”..
Walory Ironsides potwierdziła w następnych latach rola, jaką odegrali w kolejnych wielkich starciach pod Naseby (1645), Dunbar (1650) i w ostatniej bitwie pod Worcester (1651). Nazwą tą objęto później wszystkich kawalerzystów Cromwella, a z biegiem czasu – całą jego armię. Powstającą od wiosny 1645 armię nowego wzoru (New Model Army) tworzono bowiem już na wzór włączonych w jej skład cromwellowskich oddziałów i według tych samych zasadPor. Jarosław Wojtczak: Naseby 1645, dz. cyt., s. 183-192..
Historycy wojskowości zwrócili uwagę, że w taktyce zachodnioeuropejskiej sposób atakowania rozpędzoną masą kawalerii, doprowadzili do perfekcji kawalerzyści CromwellaMichael Howard: Wojna w dziejach Europy. Wrocław: Ossolineum, 2001, s. 68..
Dla upamiętnienia niezwykle odpornych żołnierzy nazwę tę przywiązano do lekkiego rozpoznawczego samochodu pancernego Humber I z okresu II wojny światowej, popularnie zwanego Ironside.
Zobacz też
Okrągłogłowi
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Peter Young, Michael Roffe: The English Civil War. Oxford: Osprey Publishing, 2000, seria: Osprey History, Jarosław Wojtczak: Naseby 1645. Warszawa: Bellona, 2000, seria: Historyczne bitwy, Jock Haswell, John Lewis-Stempel: A brief history of the British Army. London: Robinson, 2016 Encyklopedia wojskowa. T. 1 (A–M). Warszawa: Bellona – Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 365
Kategoria:Angielska wojna domowa Kategoria:Wojsko brytyjskie Kategoria:Typy kawalerii