Thomas Edward Lawrence (ur. 16 sierpnia 1888 w w Walii, zm. 19 maja 1935 w w Anglii) – brytyjski archeolog, podróżnik, wojskowy, pisarz i dyplomata.
Był nieślubnym synem anglo-irlandzkiego szlachcica Thomasa Chapmana. Po ukończeniu studiów na Uniwersytecie Oksfordzkim prowadził prace wykopaliskowe w Karkemiszu przerwane przez wybuch I wojny światowej. W jej trakcie służył jako oficer armii brytyjskiej na Bliskim Wschodzie, istotnie przyczyniając się do zwycięstwa arabskiej rewolty skierowanej przeciwko Imperium Osmańskiemu. W roli doradcy wojskowego przy sztabie księcia Fajsala wziął udział w kluczowych dla powstania starciach: zdobyciu Akaby i bitwie pod Megiddo, znacząco wpływając na ich przebieg. Jego powodzenia oraz sława, jaką cieszył się wśród miejscowej ludności zyskały mu przydomek Lawrence’a z Arabii.
Bezpośrednio po zakończeniu walk zajął się polityką bliskowschodnią. Sprzeciwiając się kolonialnym ambicjom europejskich mocarstw w świecie arabskim, przyczynił się do powstania częściowo niepodległych państw, Iraku i Transjordanii (od 1949 r. – Jordania). Późniejsza służba w Royal Air Force w stopniu szeregowego nie przeszkodziła mu w utrzymywaniu bliskich znajomości z wieloma członkami ówczesnej brytyjskiej elity intelektualnej i politycznej. Spisał także swoje wspomnienia, których część (pod tytułem Siedem filarów mądrości) zyskała uznanie czytelników i krytyki. Był tłumaczem zagranicznej literatury na język angielski. W wieku 46 lat zginął w wypadku motocyklowym. Jego życie stało się kanwą dla wielu powieści, sztuk teatralnych i filmów, z których najbardziej znanym jest Lawrence z Arabii w reżyserii Davida Leana z Peterem O’Toolem w roli głównej.
Życiorys Młodość Urodził się 16 sierpnia 1888 r. w Tremadog w Walii, jako drugie z pięciu nieślubnych dzieci sir Thomasa Chapmana, siódmego baroneta z Westmeath w Irlandii i Sary Junner, szkockiej guwernantki. Thomas Chapman opuścił dla niej żonę i cztery córki, wzbudzając skandal wśród anglo-irlandzkiego ziemiaństwa. Aby uniknąć rozpoznania, wraz z kochanką zmieniali często miejsca zamieszkania, by w końcu osiedlić się w Oksfordzie, gdzie oboje byli znani jako państwo Lawrence. Nie byli jednak małżeństwem, gdyż Thomas nie otrzymał od swojej żony rozwodu. W wiktoriańskiej Anglii ich pięciu synów mogło być uznawanych za bękarty i spotykać się z ostracyzmem ze strony wyższych warstw społecznych. Nieformalny charakter związku rodziców był więc ukrywany przed otoczeniem, a nawet przed potomstwemTajemnicę rodzina poznała dopiero po śmierci sir Thomasa w 1919 r., a opinia publiczna w latach pięćdziesiątych. Tak długie jej utrzymanie było możliwe, gdyż na przełomie XIX i XX w. w Zjednoczonym Królestwie nie używano jeszcze dowodów tożsamości (Korda, 2010). (choć T.E. Lawrence twierdził później, że już w dzieciństwie domyślał się prawdy).
thumb|left|Sarah Lawrence z synami Mimo to dom rodziny Lawrence’ów był szczęśliwym miejscem. Dochody z majątku w Irlandii pozwalały na wykształcenie dzieci i komfortowe życie wyższej klasy średniej. Sir Thomas był miłośnikiem średniowiecznej architektury sakralnej, zapalonym fotografikiem i rowerzystą, co ukazuje jego zamiłowanie do drogich wówczas nowinek technicznych. Własne pasje dzielił chętnie z synami. Sarah była gorliwą chrześcijanką, osobą niezwykle energiczną i surową. Swoje sztywne przekonania moralne i religijne próbowała wpoić dzieciom, napotykając na opór szczególnie ze strony młodego Thomasa Edwarda, zwanego w domu Ned. Z tego powodu ich relacje pozostawały przez całe życie napięte, choć niepozbawione miłości.
Ned był bardzo zdolnym dzieckiem – już jako czterolatek czytał gazety, a w szkole miał wysokie oceny. Ukończył z wyróżnieniem . Rozwijał zaszczepione mu przez ojca zainteresowania, odbywał długie wycieczki rowerowe m.in. po Francji, gdzie zwiedzał i fotografował średniowieczne zamki. Zbierał antyki dla Ashmolean Museum, poszerzał swoją wiedzą na temat historii i sztuki wojennej. Między 1907 a 1910 r. studiował historię w Jesus College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Pod koniec studiów samotnie przemierzył pieszo Palestynę, przygotowując dokumentację do swojej pracy na temat zamków krzyżowców. Praca została przyjęta z uznaniem przez oksfordzkich wykładowców i Lawrence ukończył studia z wyróżnieniem.
thumb|T.E. Lawrence (z lewej) i Leonard Woolley w trakcie wykopalisk w Karkemisz (wiosna 1913 roku) Po zakończeniu nauki, dzięki protekcji archeologa i kustosza Ashmolean Museum D.G. Hogartha, wziął udział w rozpoczynających się wówczas wykopaliskach w Karkemiszu w północnej Syrii, wchodzącej wtedy w skład osmańskiej Turcji. Stanowisko archeologiczne było warte uwagi, gdyż kryło w sobie pozostałości hetyckiego miasta, należąc do pierwszych tego typu znalezisk. Lawrence zajmował się identyfikacją wydobywanej ceramiki oraz sprawował kontrolę nad lokalną siłą roboczą, zdobywając pierwsze doświadczenia w kierowaniu Arabami. W trakcie wykopalisk zaprzyjaźnił się z młodszym o siedem lat miejscowym chłopcem o przezwisku Dahoum i zajął się jego edukacją. Dzięki Lawrence’owi młody Syryjczyk zaczął uczęszczać na lekcje ojczystego języka arabskiego i nauczył się pisać. Ich relacja stała się później przedmiotem dociekań biografów, wielu z nich doszukiwało się w niej bowiem kontekstu homoseksualnego. W 1911 r. wykopaliska odwiedziła podróżniczka Gertrude Bell, co stało się początkiem jej długoletniej znajomości z Lawrence’em. W styczniu 1914 r. na prośbę brytyjskiego wywiadu Lawrence i Leonard Woolley (jego przełożony na wykopaliskach) wzięli udział w ekspedycji na Synaj. Ich obecność jako archeologów była przykrywką dla prawdziwego celu wyprawy: przygotowania dokładnych map półwyspu na wypadek konfliktu z Imperium Osmańskim. Kiedy Lawrence powrócił do Anglii, w Europie wybuchła wojna. Prace archeologiczne w Karkemiszu zostały przerwane.
I wojna światowa thumb|left|Lawrence w stroju arabskim Imperium brytyjskie dołączyło do wojny 4 sierpnia 1914 r., jednak Lawrence nie od razu znalazł się w armii. Do wczesnej jesieni wraz z Woolleyem, ze względu na zainteresowanie Ministerstwa Wojny, opracowywał wyniki wyprawy na Synaj, opublikowane pod tytułem The Wilderness of Zin. Służbę wojskową, jako podporucznik, Lawrence rozpoczął 23 października. Kilka dni później Imperium Osmańskie opowiedziało się po stronie mocarstw centralnych i znalazło się w stanie wojny z Wielką Brytanią. W grudniu Lawrence został wysłany do Kairu, aby podjąć służbę w tamtejszym sztabie jako oficer Wydziału Wywiadu.
Szybko awansował na kapitana. W ramach swoich obowiązków opracował mapy Bliskiego Wschodu, a także redagował Arab Bulletin, przeznaczony dla oficerów magazyn zawierający wiadomości wywiadowcze. Do jego zadań należało również przesłuchiwanie jeńców wojennych oraz zbieranie informacji na temat poszczególnych osmańskich dywizji. Za swoją działalność został przez Francuzów odznaczony Orderem Legii Honorowej V klasy. Wiosną 1916 r. został wysłany do Mezopotamii z misją uwolnienia brytyjskiego garnizonu z poprzez przekazanie tureckiemu dowódcy gigantycznej łapówki. Próba przekupstwa nie powiodła się, a oblężeni po poniesieniu olbrzymich strat zostali wzięci do niewoli. Lawrence powrócił do Egiptu. W październiku wszedł w skład zorganizowanego przez brytyjskie Foreign Office Biura Arabskiego (kierowanego przez jego mentora z czasów studiów i wykopalisk D.G. Hogartha). Do tej pory Lawrence nie brał bezpośredniego udziału w walce. Tymczasem jego bracia Will i Frank polegli na froncie zachodnim.
Dotychczasowe operacje państw Ententy przeciwko Turcji nie przyniosły pożądanych wyników. Ofensywa na Dardanele zakończyła się katastrofą, kampania mezopotamska stanęła w miejscu po porażce w Kut. Na Synaju Brytyjczykom udało się zatrzymać ataki na Kanał Sueski, jednak Turcy kontrolowali wciąż wschodnią część półwyspu, silnie okopani na linii Gaza – Beer SzewaGenerał Archibald Murray, dowodzący wojskami brytyjskimi w Egipcie, dwukrotnie przypuszczał bezskuteczne natarcia na te osmańskie pozycje.. Jedynie na froncie kaukaskim większe sukcesy odnosili Rosjanie.
thumb|Na mapie zaznaczono ważniejsze miejsca związane z działalnością Lawrence’a podczas rewolty W tej sytuacji minister wojny lord Kitchener i Wysoki Komisarz w Egipcie sir byli zainteresowani wywołaniem powstania na tyłach nieprzyjacielskiej armii. Już od 1914 r. prowadzili negocjacje z arabską elitą, szczególnie z szarifem Mekki Husajnem ibn AlimNależał on do dynastii Haszymitów, która szczyci się pochodzeniem od córki Mahometa., który sprawował z ramienia Turcji władzę nad Hidżazem. Lawrence wspierał te działania – w jego opinii po wojnie powinno powstać pod brytyjską protekcją jedno lub kilka niepodległych państw arabskich. Podobne propozycje złożył szarifowi Husajnowi McMahon. Istniały jednak i inne czynniki zainteresowane władzą nad Lewantem. Rząd kolonialnych Indii naciskał na przejęcie kontroli nad Mezopotamią, a Francuzi chcieli włączyć do swojego imperium Liban i Syrię. 16 maja 1916 r. rządy Wielkiej Brytanii i Francji podpisały tajną umowę Sykes-Picot o podziale Bliskiego Wschodu. Jej treść całkowicie zaprzeczała obietnicom złożonym Husajnowi i Arabom.
Wybuch rewolty arabskiej 5 czerwca 1916 r. wybuchło długo oczekiwane powstanie arabskie. Wojska szarifa Husajna opanowały Mekkę i At-Ta’if oraz okoliczne porty nad Morzem Czerwonym. Nie zdołały jednak zająć Medyny. Jej garnizon liczący 14 tys. żołnierzy, zaopatrzony we wsparcie artyleryjskie i lotnicze, w każdej chwili mógł zagrozić Mekce i zdławić znajdujące się w defensywie powstanie. Zwiększona brytyjska pomoc stała się nieodzowna. W połowie października T.E. Lawrence w towarzystwie Ronalda Storrsa przypłynął do Dżuddy, by ocenić potrzeby rebeliantów. Chciał też ustalić, który z synów wiekowego już szarifa najlepiej nadaje się na przywódcę buntu. Ali, Abdullah i Zajd nie spełnili jego oczekiwań. Dopiero wyprawa w głąb Hidżazu zaowocowała znalezieniem odpowiedniego, zdaniem Lawrence’a, kandydata – emira Fajsala ibn Husajna.
thumb|left|Obóz księcia Fajsala o świcie (zdjęcie autorstwa T.E. Lawrence’a) Lawrence powrócił do Kairu, gdzie uzyskał zwiększenie poparcia dla rewolty. Do przybycia stałych brytyjskich doradców wojskowych pod dowództwem płk S.F. Newcombe’a, miał tymczasowo pełnić funkcję oficera łącznikowego przy sztabie Fajsala. Jednak na wyraźną prośbę księcia utrzymał to stanowisko niemal do końca wojny. Wśród Arabów naciskał na zdobycie Al-Wadżh, położonego na północ od Medyny portu nad Morzem Czerwonym. Miejscowość ta mogła stanowić bazę wypadową dla rajdów nękających Kolej Hidżaską i inne tureckie szlaki komunikacyjne między Lewantem a Medyną, zmniejszając zdolności ofensywne jej garnizonu. Taki ruch Fajsal planował już wcześniej, jednak obawiał się przemieszczenia swoich oddziałów tak daleko od zagrożonej Mekki. Pod presją sojuszników uległ i wojska arabskie w styczniu 1917 r. zajęły Al-Wadżh. Wkrótce pod przewodnictwem brytyjskich oficerów buntownicy rozpoczęli akcję przeciwko kolei. Wysadzali pociągi, niszczyli tory i słupy telegraficzne. W wielu takich rajdach brał udział Lawrence, który zyskiwał coraz większą sympatię powstańców.