Stanisław Fried, do 1923 Samuel Fried (ur. 19 maja 1888, zm. w maju 1942 w Sanoku) – doktor praw, sędzia, kapitan audytor Wojska Polskiego.
Życiorys Urodził się 19 maja 1888. Ukończył studia prawnicze i uzyskał stopień doktora praw. W czasie I wojny światowej walczył w szeregach cesarskiej i królewskiej Armii. Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 lutego 1917 roku w korpusie oficerów rezerwy piechoty. Jego oddziałem macierzystym był pułk piechoty Nr 50.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został przyjęty do Wojska Polskiego i został przydzielony do Korpusu Sądowego. 20 września 1920 roku został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 roku w stopniu kapitana, w Korpusie Sądowym, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej. Pełnił wówczas służbę w Ekspozyturze Sądu Wojskowego Okręgu Generalnego Lwów w Przemyślu. W 1921 roku pełnił służbę w Sądzie Wojskowym Okręgu Generalnego Lwów. Został zweryfikowany w stopniu kapitana w korpusie oficerów sądowych ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919. Z dniem 15 grudnia 1924 został przesunięty w Wojskowym Sądzie Okręgowym Nr X w Przemyślu ze stanowiska asystenta na stanowisko sędziego śledczego. W lutym 1926 został mianowany sędzią śledczym przy WSO X. W maju 1927 został przeniesiony do Wojskowego Sądu Rejonowego Równe na stanowisko kierownika sądu. Z dniem 31 maja 1929 został przeniesiony do rezerwy.
W kwietniu 1929 został mianowany sędzią Sądu Okręgowego w Przemyślu. Sędzią okręgowym w Przemyślu pozostawał na początku lat 30.. Sprawując to stanowisko pełnił funkcję skarbnika i bibliotekarza koła Zrzeszenia Sędziów i Prokuratorów RP w Przemyślu. Był członkiem zwyczajnym przemyskiego koła Związku Oficerów Rezerwy RP, jednak na początku 1930 wystąpił z koła z uwagi na zapis w statucie ZOR, w myśl którego członkiem zwyczajnym może zostać każdy oficer rezerwy, pospolitego ruszenia, w stanie spoczynku, chrześcijanin z pochodzenia, narodowości polskiej... (Fried nie spełniał wymogu chrześcijańskiego pochodzenia). Był wiceprezesem Sądu Okręgowego w Jaśle (1933). W 1934 był zweryfikowany z lokatą 2 na liście kapitanów rezerwy w korpusie oficerów sądowych ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i pozostawał w ewidencji Komendy Powiatowej Uzupełnień Przemyśl. Od połowy lat 30. był przewodniczącym Wydziału Zamiejscowego w Sanoku Sądu Okręgowego w Jaśle w randze wiceprezesa Sądu Okręgowego. W tym czasie był członkiem koła Zrzeszenia Sędziów i Prokuratorów RP w Sanoku.
25 lutego 1935 został wybrany II wiceprezesem sanockiego oddziału Polskiego Czerwonego Krzyża. 27 stycznia 1935 objął funkcję prezesa zarządu oddziału Ligi Morskiej i Kolonialnej w Sanoku. Dokonał konwersji na katolicyzm, był neofitąWedług Abraham Wernera aktu konwersji rodzina Stanisława Frieda dokonała na długo przed wojną. Zob.: .
thumb|Cmentarz żydowski w Sanoku – miejsce egzekucji rodziny Friedów Podczas II wojny światowej w trakcie okupacji niemieckiej został aresztowany przez Niemców i w maju 1942 rozstrzelany na terenie nowego cmentarza żydowskiego w Sanoku, gdzie śmierć ponieśli także jego żona, córka Anna Sylwia (ur. 8 lipca 1919) i syn Adam Kazimierz (ur. 4 marca 1921, absolwent oddziału humanistycznego w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku z 1939, student weterynarii). Według ewidencji więzienia w Sanoku w dniu 12 maja 1942 zostały tam osadzone zamieszkujące w podsanockiej Dąbrówce Polskiej JaninaW dokumencie z 1935, że żona Stanisława Frieda miała imię „M.”. Fried (ur. 4 listopada 1889) i Anna Sylwia Fried (ur. 8 lipca 1919) i były tam przetrzymywane do następnego dnia.
Do powyższych zdarzeń odniósł się po latach poeta Janusz Szuber w publikacji pt. Mojość z 2005: w swoim wierszu opisał nauczyciela Waleriana Czykla, przerywającego organizowaną w Domu Julii w Sanoku lekcję tajnego nauczania, po tym, gdy zobaczył za oknem sędziego Stanisława Frieda z synem Adamem, prowadzonych bez obuwia ulicą obok przez Niemców. W osobnym eseju Szuber dokładniej zrelacjonował znaną jemu historię Friedów; według niego Stanisław i Adam Friedowie zostali aresztowani przez gestapo, następnie byli poddawani torturom w siedzibie tegoż, po czym boso poprowadzeni ulicami Sanoka na miejscowy kirkut i tam rozstrzelani; natomiast kilka dni później – tuż po wyjściu z kościoła Franciszkanów w Sanoku ze mszy świętej – aresztowane zostały również żona i córka S. Frieda, a potem analogicznie poprowadzone przez Sanok i zamordowane na tamtejszym kirkucie. Ponadto Janusz Szuber zawarł odniesienie do rodziny Friedów w wierszu pt. Jeszcze, wydanym w tomikach poezji pt. Czerteż z 2006 oraz Pianie kogutów z 2008 (opisując pozowanie do fotografii napisał: I cała rodzina sędziego Frieda / W lokach, pod krawatem, jakby już / Nie czekał na nich pospiesznie / Wykopany na kirkucie dół). Według wspomnień Abrahama Wernera małżeństwo Friedów wraz z dwojgiem dzieci przechrzcili się w Sanoku jako jedyni Żydzi w mieście, zostali aresztowani przez Niemców za brak przywdzianej opaski z Gwiazdą Dawida, po czym rozstrzelani w pierwszej egzekucji w Sanoku, wykonanej w ramach realizowanych postanowień niemieckich nazistów po konferencji w Wannsee.
Denuncjacji Stanisława i Adama Friedów jako osób pochodzenia żydowskiego dokonał nacjonalista ukraiński dr Anatol Melnyk (ur. 1892 w Brzegach, nauczyciel w I Państwowym Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Samborze, następnie od 30 lipca 1934 profesor w Państwowym Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku, wykładający język niemiecki i język ruski, będący opiekunem klasy gimnazjalnej Adama Frieda do matury w 1939, podczas wojny konfident Sicherheitsdienst), czym doprowadził do ich aresztowaniaAnatol Melnyk przekazywał donosy Niemców używając kryptonimu „Auge”, spowodował także „wsypę” wśród sanockich gimnazjalistów, zaś łącznie wskutek jego donosów aresztowano kilkadziesiąt osób. Ujawnienia jego tożsamości dokonał Rudolf Probst, zatrudniony w sanockim gestapo jako tajny współpracownik polskiego podziemia, zaś rozpracowanie Melnyka prowadził inny członek podziemia, Tadeusz Chmielewski. Mimo tego Melnyk na wiosnę zdołał wyjechać z miasta wraz z innymi osobami będącymi reich- i volksdeutschami. . W maju 1948 pełnomocnik Ministerstwa Sprawiedliwości prowadził w Sanoku śledztwo dotyczące działań Melnyka, a sprawa budziła wówczas spore zainteresowanieWedług informacji prasowej przedrukowanej z „Rzeszowskiej Trybuny Robotniczej”, Melnyk za swoje zasługi miał otrzymać od okupantów niemieckich trzy sklepy. . Proces Melnyka toczył się na początku 1949 przed Sądem Okręgowym w Nowym Sączu, w marcu 1949 oskarżony został skazany na karę śmierci, utratę praw i konfiskatę mienia.
Syn Stanisława Frieda, Adam, w 1962 został upamiętniony wśród innych osób wymienionych na tablicy Mauzoleum Ofiar II Wojny Światowej na Cmentarzu Centralnym w Sanoku.
Odznaczenia Brązowy Medal Zasługi Wojskowej z mieczami na wstążce Krzyża Zasługi Wojskowej Brązowy Medal Waleczności Krzyż Wojskowy Karola
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Członkowie Ligi Morskiej i Kolonialnej (1930–1939) Kategoria:Członkowie Polskiego Czerwonego Krzyża (II Rzeczpospolita) Kategoria:Członkowie Zrzeszenia Sędziów i Prokuratorów Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Członkowie Związku Oficerów Rezerwy (II Rzeczpospolita) Kategoria:Kapitanowie audytorzy II Rzeczypospolitej Kategoria:Kierownicy wojskowych sądów rejonowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Ludzie związani z Jasłem Kategoria:Ludzie związani z Przemyślem Kategoria:Ludzie związani z Równem Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Zasługi Wojskowej Signum Laudis Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Waleczności Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Wojskowym Karola Kategoria:Polacy i obywatele polscy straceni przez Niemcy nazistowskie w dystrykcie krakowskim Generalnego Gubernatorstwa Kategoria:Polacy – oficerowie armii austro-węgierskiej Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady Kategoria:Polscy Żydzi – żołnierze II Rzeczypospolitej Kategoria:Prezesi sądów okręgowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1888 Kategoria:Urzędnicy związani z Sanokiem (II Rzeczpospolita) Kategoria:Zmarli w 1942 Kategoria:Żydzi związani z Sanokiem Kategoria:Oficerowie Wojskowego Sądu Okręgowego Nr X