Triturus – rodzaj płazów ogoniastych z rodziny salamandrowatych (Salamandridae). Obejmuje kilka gatunków traszek. Występuje od Wielkiej Brytanii poprzez większą część kontynentalnej Europy do zachodnich krańców Syberii, Anatolii i regionu Morza Kaspijskiego.
Traszki te zamieszkują i rozmnażają się w stawach o bogatej roślinności lub podobnych im siedliskach wodnych przez okres od dwóch do sześciu miesięcy w roku, resztę czasu spędzając w cienistych, bogatych w schronienia siedliskach lądowych w pobliżu miejsc ich rozrodu. Samce uwodzą samice w zrytualizowanych pokazach, pozostawiając pod koniec spermatofor podnoszony przez samice. Po zapłodnieniu samica składa od 200 do 400 jaj, zawijając je w liście roślin wodnych. Z jaj wylęgają się larwy rozwijające się w wodzie przez od dwóch do czterech miesięcy, nim ulegną przeobrażeniu w żyjące na lądzie osobniki młodociane.
Historycznie do omawianego rodzaju zaliczano większość europejskich traszek. Jednak taksonomowie podzielili go, wyróżniając rodzaje Ichthyosaura (traszka górska), Lissotriton i Ommatotriton. Natomiast najbliższymi krewnymi Triturus są przedstawiciele rodzaju Calotriton. Do Triturus zalicza się 9 gatunków zwierząt. Ich zasięgi występowania zachodzą na siebie. Może zachodzić krzyżowanie.
Choć nie grozi im wyginięcie w niedalekiej przyszłości, liczebność ich populacji zmalała, głównie z powodu utraty i fragmentacji siedlisk. Ucierpiały zarówno ich miejsca rozrodu, jak i bogate w kryjówki naturalne siedliska lądowe. W Europie wszystkie gatunki objęto ochroną prawną, podobnie jak niektóre ich siedliska.
Systematyka Nazwę rodzajową Triturus wprowadził w 1815 polihistor Constantine Samuel Rafinesque, określając nią gatunek uznany za typowy Triturus cristatus (traszka grzebieniasta), opisany już wcześniej pod nazwą Triton cristatus przez Josephusa Nicolausa Laurentiego w 1768. Jednakże Karol Linneusz wykorzystał nazwę Triton już 10 lat wcześniej na określenie ślimaków morskich (obecnie Charonia), wobec czego potrzebna była inna nazwa rodzajowa na określenie traszek.
Przed końcem XX wieku do Triturus włączano większość europejskich traszek. Wykazano jednak jego polifiletyzm i przeprowadzono zasadniczą rewizję. Jego niektórych wcześniejszych przedstawicieli przeniesiono do trzech oddzielnych rodzajów: Lissotriton, Ommatotriton i Ichthyosaura. Monofiletyzm w ten sposób zredukowanego rodzaju Triturus wspierają dane molekularne i synapomorfie, jak defekt genetyczny powodujący śmierć zarodków homomorficznych względem długiej lub krótkiej formy chromosomu 1.
Obecnie wyróżnia się 9 gatunków: Triturus anatolicus Triturus carnifex – traszka alpejska, traszka bladoskóra Triturus cristatus – traszka grzebieniasta Triturus dobrogicus – traszka naddunajska Triturus ivanbureschi Triturus karelinii – traszka Karelina Triturus macedonicus Triturus marmoratus – traszka marmurkowa Triturus pygmaeus
thumb|left|Triturus anatolicus wyodrębniony został niedawno Traszki określane po angielsku jako marbled newts i jako crested newts były długo uznawane za pojedyncze gatunki, określane nazwami naukowymi odpowiednio T. marmoratus i T. cristatus. Jednakże pomiędzy wyróżnianymi w ich obrębie podgatunkami zauważono znaczne różnice genetyczne, co doprowadziło do uznania ich za odrębne gatunki. Natomiast crested newts często opisuje się łącznie jako nadgatunek T. cristatus. W ten sposób z Triturus marmoratus wydzielono T. pygmaeus, której status jako odrębnego gatunku potwierdzono w kolejnych badaniach. Triturus ivanbureschi, opisany w 2013, prawdopodobnie stanowi w rzeczywistości dwa odrębne gatunki. Wielstra i Arntzen (2016) przenieśli populacje traszek żyjące na północy azjatyckiej części Turcji (pierwotnie uznawane za traszki z gatunku T. ivanbureschi) do odrębnego gatunku Triturus anatolicus.
Etymologia Triton: Tryton ( Trítōn, ), w mitologii greckiej bóg morski, syn boga Posejdona i bogini Amfitryty. Nazwa zajęta przez Triton Linnaeus, 1758 (ślimaki). Triturus: Agassiz sugerował etymologię od gr. τρίτων tritōn „traszka, salamandra” oraz ουρα oura „ogon”, jednak Dubois i Raffaëlli twierdzą, że gr. ουρα oura „ogon” nie powinno traktować się jako etymologii Triturus, ponieważ „oznaczałoby to późniejszy termin «mający ogon Tritona», tj. posiadający własny ogon!”. Nazwa zastępcza dla Triton Laurenti, 1768. Molge: „salamandra”. Nazwa zastępcza dla Triton Laurenti, 1768. Oiacurus: oiaks „ster”; ουρα oura „ogon”. Nazwa zastępcza dla Triton Laurenti, 1768. Tritonella: zdrobnienie nazwy rodzaju Triturus Rafinesque, 1815. Gatunek typowy: nie podany. Hemisalamandra: gr. ἡμι- hēmi- „mały, pół”, od ἡμισυς hēmisus połowa; rodzaj Salamandra Laurenti, 1768. Gatunek typowy: Triton cristatus Laurenti, 1768. Pyronicia: prawdopodobnie od gr. πυρ pur, πυρος puros „ogień”; νικαω nikaō „zwyciężyć, odnieść zwycięstwo”. Gatunek typowy: Salamandra marmorata Latreille, 1800. Alethotriton: gr. αληθης alēthēs „prawdziwy, autentyczny”; rodzaj Triton Laurenti, 1768. Gatunek typowy: Triton cristatus Laurenti, 1768. Turanomolge: stara, perska nazwa Turan dla Azji Środkowej, ogólnie stosowana do ziem ludów tureckich żyjących nad Amu-daria; rodzaj Molge Merrem, 1820. Gatunek typowy: Turanomolge mensbieri Nikolskii, 1918 (= Triton karelinii Strauch, 1870). Neotriton: gr. νεος neos „nowy”; rodzaj Triton Laurenti, 1768. Gatunek typowy: Triton karelinii Strauch, 1870.
Budowa Cechy wspólne thumb|left|Samiec Triturus macedonicus rozwija grzebień na grzbiecie i ogonie. Jest on bardziej okazały u nadgatunku T. cristatus.
Triturus stanowi rodzaj raczej dużych traszek. Ich całkowita długość ciała zazwyczaj mieści się w przedziale pomiędzy 12 a 16 cm. Niekiedy dochodzi do 20 cm. Wyjątek stanowi Triturus pygmaeus o długości jedynie od 10 do 12 cm. Wielkość zależy od płci i środowiska, w którym żyją. Samice większości gatunków są nieznacznie większe i mają proporcjonalnie dłuższy od samców ogon. T. carnifex wydaje się być większa w chłodniejszych rejonach swego zasięgu występowania.
Crested newts są ciemnobrązowe, z czarnymi plamkami po bokach i białymi kropkami u niektórych gatunków. Brzuch jest żółty do pomarańczowego z czarnymi plamami tworzącymi wzór charakterystyczny dla danego osobnika. Samice i osobniki młodociane pewnych gatunków cechują się żółtą linią biegnącą wzdłuż boku i ogona. Podczas okresu rozrodu następuje zmiana wyglądu, najsilniej zaznaczona u samców. Pojawia się grzebień skórny biegnący wzdłuż grzbietu i ogona, od którego bierze się nazwa traszki grzebieniastej. Może on osiągać 1,5 cm wysokości i u traszki grzebieniastej jest bardzo powyszczerbiany. Ponadto w sezonie rozrodczym samiec wykształca srebrzystobiały pasek wzdłuż boku i ogona.
Marbled newts zawdzięczają swą angielską nazwę ich zielono-czarnemu marmurkowanemu wzorowi ubarwienia. U samic pomarańczowoczerwona linia biegnie wzdłuż grzbietu i ogona. Grzebień samca jest mniejszy i bardziej mięsisty, niż u nadgatunku T. cristatus. Nie występują w nim też zazębienia. W czasie rozrodu traszki te mają także białawy pasek na ogonie.
Identyfikacja gatunków Oprócz oczywistych różnic w ubarwieniu pomiędzy dwoma grupami traszek Triturus gatunki tego rodzaju różnią się także innymi kształtami ciała. Krępe ciało o silnych kończynach cechuje traszkę marmurkową, T. pygmaeus, T. ivanbureschi i T. karelinii. Natomiast T. dobrogicus jest smukły na krótkich łapach. Typy te zauważył po raz pierwszy herpetolog Willy Wolterstorff, który wykorzystał stosunek długości kończyn przednich do odległości pomiędzy przednimi a tylnymi łapami do wyróżnienia podgatunków ówczesnej traszki grzebieniastej (obecnie uznawanych za odrębne gatunki). Wskaźnik ten czasami prowadzi jednak do błędnej identyfikacji. Lepszym wskaźnikiem gatunku okazała się liczba kręgów noszących żebra. Wynosi ona od 12 u traszki marmurkowej i T. pygmaeus do 16–17 u T. dobrogicus. Zazwyczaj cechę tę określa się radiograficznie u zmarłych bądź zsedowanych zwierząt.
Traszkę marmurkową i T. pygmaeus odróżniają wielkość i kolorystyka. Natomiast odróżnienie od siebie przedstawicieli nadgatunku T. cristatus na podstawie wyglądu nie jest takie proste. Wymaga ustalenia kombinacji cech sylwetki, kolorystyki i kształtu grzebienia samca. T. karelinii i dwie grupy T. ivanbureschi są jednak prawie nieodróżnialne (tzw. gatunki kryptyczne). Różne Triturus zajmują w dużej mierze oddzielne regiony geograficzne. Jednak na ich stykach dochodzi do hybrydyzacji, w wyniku czego powstają formy o cechach pośrednich.
Cechy morfologiczne gatunków Triturus + Zdjęcie Gatunek Długość i budowa Grzbiet i boki Strona brzuszna Grzebień samca N* 100px T. carnifex Do 17 cm (samica); pośredniej budowy, duże kończyny Ciemny brąz z ciemnymi ciapkami, brak lub nieliczne białe punktowanie; samice i osobniki młodociane często z żółtą lub zielonkawą linią na grzbiecie Żółte lub pomarańczowe z pewną ilością dużych, okrągłych, szarych do czarnych zamazanych plamek Wysoki 14 100px T. cristatus(traszka grzebieniasta) 15–16 cm; umiarkowanie smukła, kończyny średniej wielkości Ciemny brąz z czarnymi plamkami i białym punktowaniem Żółte lub pomarańczowe, czarne, ostro odgraniczone plamy Bardzo wysoki (do 1,5 cm), powcinany 15 100px T. dobrogicus 13–15 cm; smukła, krótkie kończyny Ciemny brąz z czarnymi plamkami i białym punktowaniem Żółte do pomarańczowego z wyraźnie odgraniczonymi ciemnymi plamami, niewielkimi do średniej wielkości Bardzo wysoki, powcinany, rozpoczynający się między oczami a nozdrzami 16–17 100px T. ivanbureschi** Do 15,5 cm; krępa Nieco ciemniejsza od T. karelinii, białe punktowanie na bokach zazwyczaj nieobecne Pomarańcz pokryty licznymi czarnymi plamkami, również na gardle; ogon jasnopomarańczowy, zwłaszcza u samic Znacznie powcinany 13 100px T. karelinii Do 18 cm; krępa Ciemny brąz z czarnymi plamkami i trochę białego punktowania, białe znaczenia w okolicy policzkowej Pomarańcz pokryty licznymi białymi plamkami, również na gardle; ogon jasnopomarańczowy, zwłaszcza u samic Znacznie powcinany 13 100px T. macedonicus 14–16 cm; pośredniej budowy, duże kończyny Ciemny brąz z czarnymi plamkami, gęste białe punktowanie po bokach Żółć z ciemnymi plamami mniejszymi, niż u T. carnifex, bez rozmycia Wysoki 14 100px T. marmoratus(traszka marmurkowa) 15–16 cm; krępa Ciemne plamkowanie, siatkowanie bądź marmurkowanie na zielonym tle; czasami drobne białe punktowanie na bokach; samica często z pomarańczowoczerwoną linią na grzbiecie i ogonie Czarniawy z delikatnymi białymi plamkami, bez żółci Mięsisty, z czarnymi pionowymi kolumnami 12 100px T. pygmaeus 10–12 cm; krępa Ciemne plamkowanie, siatkowanie bądź marmurkowanie na zielonym tle; czasami drobne białe punktowanie na bokach; samica często z pomarańczowoczerwoną linią na grzbiecie i ogonie Żółtokremowa z dużymi ciemnymi i mniejszymi białymi plamkami Mięsisty, z czarnymi pionowymi kolumnami 12
* – N = liczba kręgów noszących żebra za Wielstra & Arntzen (2011)
** – T. ivanbureschi jest bardzo podobna do T. karelinii, prawdopodobnie sama składa się z dwóch gatunków
Behawior i ekologia Jak inne traszki, przedstawiciele Triturus rozwijają się w wodzie w postaci larwalnej, a jako dorosłe każdego roku powracają tam w celu rozrodu. Dorosłe traszki zależnie od gatunku i od dostępności zbiorników wodnych i siedlisk lądowych spędzają od pół roku do trzech kwartałów na lądzie. Po rozwoju larwalnym w pierwszym roku życia mija kolejny rok, nim osiągną dojrzałość. Na północy lub na wyższych wysokościach zabiera im to więcej czasu. Okres larwalny i młodzieńczy wiążą się dla traszek z największym ryzykiem, przeżywalność osobników dojrzałych jest większa. Jeśli uda im się przeżyć niebezpieczny okres, dorosłe dożywają wieku siedmiu do dziewięciu lat. Traszki grzebieniaste osiągają niekiedy na wolności wiek 17 lat.
Faza wodna thumb|Duży staw porośnięty bujną roślinnością to typowe siedlisko rozrodu Triturus. Na zdjęciu powyżej staw zamieszkany przez traszkę grzebieniastą