Jestem, który jestem – najczęściej spotykane w języku polskim tłumaczenie formuły אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה ’ehje ’ăšer ’ehje zawartej w Księdze Wyjścia 3,14. Stanowi ona odpowiedź Boga na pytanie zadane przez Mojżesza o jego imię. Próby ustalenia sensu tej odpowiedzi wciąż stanowią przedmiot dyskusji biblistów, filozofów oraz teologów. Niektórzy z nich uważają, że Bóg jedynie potwierdził swoje istnienie, a inni sądzą, że Bóg zademonstrował swą aktywność.

Tekst Tekst hebrajski

Większość polskich przekładów formułę ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh oddaje jako „Jestem, który jestem” lub podobnie. Biblia gdańska oraz Izaak Cylkow przekładają na „Będę, który będę”, natomiast Przekład Nowego Świata – „Okażę się, kim się okażę” („Stanę się, kim zechcę się stać” [wyd. zrew. 2013]).

Tekst grecki

Tłumacze Septuaginty pierwszy hebrajski czasownik ’ehjeh oddali greckim ego eimi (ego to zaimek osobowy, a eimi to pierwsza osoba trybu oznajmującego bezokolicznika einai, „być, istnieć”), a drugi oddali jako ho ōn (ho to rodzajnik określony, a ōn to imiesłów czasu teraźniejszego bezokolicznika einai, „być, istnieć”). W przekładzie Akwili oraz Teodocjona omawianą formułę przełożono na esomai hos esomai, „Będę, który będę”. W kodeksie 64 mamy wariant: esomai esomai, „Będę będę”.

Tekst łaciński

Hieronim przetłumaczył hebrajski czasownik ’ehjeh na sum, będący formą czasownika esse, „być”, w pierwszej osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego.

Tekst targumów W targumach interpretowano formułę ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh jako deklarację niezmienności i wieczności Boga oraz chęci zapewniania trwałej ochrony Izraelowi. Przełożono ją następująco:

Targum OnkelosaWszystkie cytaty przetłumaczono z: M. MacNamara, The New Testament and the Palestinian Targum to the Pentateuch, Rzym 1978, s. 106–109.:

Targum Fragmentaryczny (TJII):

Wersja Targumu Fragmentarycznego opracowanego na podstawie Codexu Parisiensis 110:

Targum Neofiti:

Glosy do Targumu Neofiti:

Targum Pseudo-Jonatana (TJI):

Targum Pseudo-Jonatana w Powtórzonego Prawa 32,39 oddaje hebrajskie ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh następująco: „Ja jestem, który jestem, który byłem i Ja jestem, który zawsze będę”.

Kontekst Werset 14 stanowi część większej całości, która obejmuje cały rozdział 3 oraz pierwsze 17 wersetów rozdziału 4. Jest to opis teofanii oraz powołania Mojżesza. Bóg ukazuje się Mojżeszowi pod Horebem (Synajem) w krzewie gorejącym. Zleca Mojżeszowi misję wyprowadzenia narodu izraelskiego z niewoli egipskiej. Mojżesz pięciokrotnie próbuje przekonać Boga, że nie nadaje się do wzięcia na siebie tak odpowiedzialnego zadania. Bóg cierpliwie, ale stanowczo, rozwiewa jego wątpliwości i zapewnia o swej pomocy. Mojżesz w końcu zgadza się wykonać zadanie.

Strukturę 3,1 do 4,17 można przedstawić w następujący sposób:

I. Opis teofanii (3,1-6)

II. Dialog powołaniowy (3,7 – 4,17)

A. Polecenie Boga: Mojżesz ma iść do faraona i wyprowadzić lud z Egiptu (3,7 – 10)

B. Obiekcja Mojżesza: Kim jestem, że mam tak uczynić? (3,11)

C. Zapewnienie: „Jestem z tobą!” (3,12)

D. Pytanie Mojżesza: Co mam odpowiedzieć ludowi, gdy zapyta o imię Boga ich ojców (3,13)

E. Zapewnienie oraz polecenie: Bóg mówi: „Jestem, który jestem” (3,14). Podaje też wskazówki, jak ma wyglądać wyprowadzenie całego narodu z Egiptu (3,15 – 22)

F. Obiekcja Mojżesza: Zakłada, że ludzie nie uwierzą w jego opowieść o ukazaniu się Boga na górze (4,1)

G. Zapewnienie: Pokazanie trzech znaków stanowiących dowód boskiego posłannictwa Mojżesza (4,2-9)

H. Obiekcja Mojżesza: Nie jestem dobrym mówcą (4, 10)

I. Zapewnienie: Bóg udzieli mu instrukcji, co ma mówić (4,11 – 12)

J. Obiekcja Mojżesza: Nie jestem właściwym człowiekiem do wykonania tej misji. Niech Bóg pośle kogoś odpowiedniego (4,13)

K. Zapewnienie: Aaron będzie pomagać Mojżeszowi (4,14-17)Opracowano na podstawie J. Nawrot, „Teofaniczna prezentacja Boga w spotkaniu z Mojżeszem” [w:] Poznańskie Studia Teologiczne, tom 10 (2001), s. 25, 26.

Niektórzy strukturę fragmentu 3,13- 22 widzą w następujący sposób: Na pytanie Mojżesza z wersetu 13, Bóg udziela trzech odpowiedzi: W wersecie 14: „Jestem, który jestem”; W wersecie 15: „To właśnie oświadczysz Izraelitom: »PAN, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka, Bóg Jakuba posyła mnie do was. To jest moje imię i takim ma pozostać w pamięci wszystkich pokoleń«”; W wersecie 16a: „Idź, zwołaj starszyznę Izraela i ogłoś jej: »Ukazał mi się PAN, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, i przemówił ...«” (tłumaczenie Biblia Paulistów). Inni uważają, że właściwa odpowiedź na pytanie z wersetu 13 pojawia się w wersecie 15. Bóg w wersecie 14 podał najpierw znaczenie swego imienia, a następnie w wersetach od 16 do 22 udzielił instrukcji, jak wyprowadzić lud z EgiptuD.E. Gowan, Theology in Exodus: Biblical Theology in the Form of a Commentary, Louisville 1994, s. 81.

Egzegeza Analiza językowa Słowo ’ehjeh jest 1 osobą liczby pojedynczej formy niedokonanej czasownika hājâ(h) [i jego starszej wersji hăwâ(h)], który znaczy „być, istnieć”, ale również „być obecnym, czynnym”O rdzeniu hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 232, hasło nr 2221. O rdzeniu hwh, który jest oboczną formą hjh zobacz L. Koehler, W. Baumgartner, J.J. Stamm, Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, Warszawa 2008, tom 1, s. 230, hasło nr 2197.. Występuje w Starym Testamencie 3540 razy w formie prostej, 21 razy w stronie biernej formy prostej, jako hăwâ(h) - 5 razy, jako aramejski rdzeń hwh - 71 razyE. Jenni, C. Westermann, Theological Lexicon of the Old Testament, Hendrickson Publishers 1997, s. 486.. Można wyróżnić trzy zastosowania tego czasownika: 1) jako łącznik; 2) jako wskazujący na istnienie, gdzie podmiot prawie zawsze jest nieokreślony; 3) jako wskazującego na przejście z jednego stanu w drugi, czyli stawanie się. Słowo to w Starym Testamencie głównie wskazuje na czas jakiegoś działaniaG.S. Ogden, „Time, and the Verb hjh in Old Testament Prose” [w:] Vetus Testamentum 1971, nr 21, s. 451. Znaczenie tego słowa należy rozpatrywać w kontekście całej formuły. Uczeni proponują cztery wyjaśnienia jej budowy syntaktycznejA. Niccacci, „Esodo 3,14a: "Io sarò quello che ero" e un parallelo egiziano” [w:] Liber Annuus 35 (1985), s. 7, 8. Formuła ta jest:

1) Zdaniem idem per idem. Użycie dwóch ’ehjeh jest paronomazją, która albo próbuje nazwać nienazwane, albo podkreśla, że coś jest kompletne, albo wzmacnia sens zdania. Takie rozwiązanie zastosowano w tłumaczeniu Akwilii, Teodocjana oraz Hieronima.

2) Zdaniem nominalnym. Pierwsze ’ehjeh jest czasownikiem łącznikowym a ’ăšer ’ehjeh – orzecznikiem. Takie rozwiązanie zastosowano w tłumaczeniu Septuaginty: ᾿Εγώ εἰμι w czasie teraźniejszym pełni funkcję łącznika, a ὁ ὤν - jest imiesłowem czasu teraźniejszego, przez co można je przetłumaczyć na „Ja jestem Ten Istniejący”, „Ja jestem Ten Będący”.

3) Zdaniem podrzędnym, w którym ’ăšer pełni funkcję spójnika „ponieważ”, podczas gdy pierwsze ’ehjeh jest nazwą własną. Taką propozycję po raz pierwszy wysunął Aben Ezra.

4) Zdaniem podrzędnym, w którym pierwsze ’ehjeh można tłumaczyć na „Będę”, a drugie – „Byłem”, co daje „Ja Będę, który Byłem”. Za takim rozumieniem przemawiają paralele z wyrażeniami zachowanymi w dokumentach egipskich. W Instrukcji dla króla Merikare w linii 94 można przeczytać: „wnn. j wnn. kwj”, co można sparafrazować następująco: „Jestem, który jestem i będę”. W innej inskrypcji z Byblos czytamy: „nn bn aq p' nty wn:f”, co można przełożyć: „(bóg Amon-Rasonter) nie jest już (obecnie) tym, kim był (niegdyś)”J. Nawrot, „Misja i imię: Mojżesz w obliczu objawienia się Boga (Wj 3, 13–18) [w:] Poznańskie Studia Teologiczne, t. 12 (2002), s. 39.

Znaczenie formuły W przeciągu stuleci próbowano ustalić sens tej formuły, a co za tym idzie znaczenie całego wersetu. Wnioski uczonych można podzielić na trzy grupy. Formuła ta: Jest potwierdzeniem, że Bóg „Jest” (Filon z Aleksandrii, Ojcowie Kościoła, scholastycy średniowieczni, średniowieczni uczeni żydowscy, niektórzy współcześni uczeni katoliccy). Jest próbą uniknięcia odpowiedzi. Imię Boga ma pozostać tajemnicą (niektórzy współcześni teologowie protestanccy). Jest deklaracją aktywności Boga (niektórzy współcześni uczeni żydowscy, protestanccy. Niektórzy uczeni katoliccy łączą tę myśl z myślą, że Bóg mówi w tej formule o sobie „Jam Jest”).

Filon z Aleksandrii Filon z Aleksandrii na podstawie oddania Księgi Wyjścia 3,14 w Septuagincie wysunął wniosek, że Bóg jest doskonały i przez tę doskonałość nieskończony i niezmienny. Nie można więc wobec niego stosować określeń, które są skończone i ograniczające jego istotę. Jak pisze w dziele De Somniis: „Ten, który Jest, ze swej natury nie może być nazwany, lecz może tylko być. Potwierdza to także święta odpowiedź dana Mojżeszowi (który próbował się dowiedzieć, czy ma On jakieś imię), która mówi: „Jestem, który Jest” (Wj 3,14), po to, by – skoro nie ma takich właściwości Boga, które człowiek mógłby poznać – mógł poznać jego istnienie”Cytat podano za: G. Reale, Historia Filozofii Starożytnej, przełożył Edward Iwo Zieliński, tom IV, Lublin 1999, s. 296, 297.. Jedyne, co możemy powiedzieć o Bogu to tyle, że jest, lecz nie to, jaki jestJ. Zieliński, „Jerozolima, Ateny, Aleksandria. Greckie źródła pierwszych nurtów filozofii chrześcijańskiej”, Wrocław 2000, s. 177–179; H. Simon, M. Simon, „Filozofia żydowska”, tłum. T.G. Pszczółkowski, Warszawa 1990, s. 28–29.

Filon mógł zaczerpnąć powyższą koncepcję z Timajosa Platona (27d-28a). Niektórzy uważają, że jej źródłem mogło być też brak tetragramu w SeptuagincieE. Starobinski-Safran, „Exode 3,14 dans l'oeuvre de Philon d'Alexandrie” [w:] Dieu et l'être, Paris 1978, s. 47–55; J.R. Royse „Philo, kyrios, and the Tetragrammaton” [w:] The Studia Philonica Annual: Studies in Hellenistic Judaism, Volume III pod red., D.T. Runia, Atlanta 1991, s. 167–183.

Ojcowie Kościoła Księga Wyjścia 3,14 stanowiła dla Ojców Kościoła źródło rozmyślań teologicznych. Brevard S. Childs zauważa, że większość z nich pozostawiła co najmniej jedną rozprawę na ten tematB.S. Childs, The Book of Exodus: A Critical, Theological Commentary, Westminster John Knox Press 2004, s. 84.. Skupili się na dwóch problemach: 1) Kto przemawiał do Mojżesza z krzewu gorejącego. 2) Co znaczy formuła ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh i opierali się przy tym na jej greckim przekładzie znajdującym się w Septuagincie.

1) Większość Ojców utożsamiała mówiącego anioła z krzewu gorejącego z Synem Bożym. Już Justyn Męczennik w Dialogu z Żydem Tryfonem pisał: „W księdze Exodos zaś oznajmił również tajemniczym sposobem przez usta Mojżeszowe, a myśmy to zrozumieli, że imię samego Boga było także Jezus, czego, jak mówi, nie był objawił ani Abrahamowi, ani Jakóbowi” (59–60). W podobnym tonie wyrażał się Ireneusz z Lyonu (Adversus haereses III.6; IV 10), Ambroży z Mediolanu (De fide ad Gratianum Augustum I.13), Euzebiusz z Cezarei (Preparatio evangelica XI 9 i następne). Kwestię tę doprecyzował Augustyn, prawdopodobnie z powodu herezji ariańskiej. Syn nie mógł być aniołem, ponieważ sugerowało by to, że jest istotą stworzoną. Anioł więc wyobrażał Chrystusa, nie wyrażał jednak Jego obecności (Homilie na Ewangelię św. Jana i Listy św. Jana 3.17)Homilie na Ewangelię św. Jana i Listy św. Jana część 1, wstęp, opracowanie E. Stanula, tłumaczenie W. Szołdrski, W. Kania, Warszawa 1977, s. 62..