thumb|Komplet faler odnalezionych (1857) koło zamku Lauersfort (kopia z centrum muzealnego Burg Linn w Krefeld) thumb|Nagrobek centuriona Marcusa Caeliusa ukazanego z otrzymanymi falerami (pocz. I wieku n.e.) thumb|Falera – ozdoba uprzęży końskiej thumb|Insygnia kohorty odznaczone falerami (dzisiejsze repliki) Falery (łac. phǎlěrae z gr. τὰ φάλαρα)Wielka encyklopedia PWN. T. 8. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 518 (w łacinie zawsze w liczbie mnogiej). – metalowe krążki lub płytki z dekoracją reliefową, przyznawane w nagrodę żołnierzom wojsk rzymskich i noszone jako odznaczenie bądź militarna ozdoba; odpowiednik dzisiejszych medali wojskowych.
Z tekstu HomeraIliada XVI, 106 (… βάλλετο δ᾽ αἰεὶ κὰπ φάλαρ᾽ εὐποίηθ᾽). wynika, że ówczesne phálara stosowano tylko jako dodatkową ochronę i dekorację skórzanych hełmów achajskich wojownikówFriedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums. Leipzig: B.G. Teubner, 1882, s. 893.. Wzmianka Swetoniusza wskazuje, iż w jego czasach noszenie ich było cechą innych ludów (Żywoty cezarów, Nero 30,3), a Florus twierdzi, że zwyczaj ten Rzymianie mieli przejąć od Etrusków (Zarys dziejów rzymskich I 5,6). Ozdoby, które wprowadził król Tarkwiniusz Stary jako przysługujące początkowo arystokracji, wkrótce rozpowszechniły się w wojsku, gdzie prawo do dekorowania nimi piersi przyznawano żołnierzom odznaczającym się w boju męstwem i odwagąSyliusz Italikus, Punica XV, 255 (phaleris hic pectora fulget, hic torque aurato circumdat bellica colla, ille nitet celsus muralis honore coronae).. U Rzymian zamieniły się w stały rodzaj niższego odznaczenia za męstwo (dona militaria minora)A.R. Neumann, Phalerae w Der Kleine Pauly, dz. cyt., przyznawanego konkretnym żołnierzom lub całym jednostkom (pieszym kohortom i konnym alae)Enciclopedia Italiana (Treccani) on line. [dostęp 2021-03-26].. Odznaczony nimi określany był jako phaleratus. Indywidualnie przysługiwały one zasadniczo jeźdźcom, co potwierdza też Polibiusz (Dzieje VI 39,3), podczas gdy piesi żołnierze częściej nagradzani byli honorową włócznią bez grotu (hasta pura) lub czarą (phiale); ponadto przyznawano im bransolety (armillae), naszyjniki (torques) i łańcuszki (catellae)Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Alterthums, dz. cyt., s. 335..
Do naszych czasów zachowały się liczne przedstawienia ikonograficzne starożytnych faler, jednak oryginalne ozdoby znajdowane są niezwykle rzadko. Do wyjątkowych należy odnaleziony w okolicy zamku Lauersfort komplet faler należący do Titusa Flaviusa Festusa, sygnowany przez Medamusa i umieszczony w zbiorach berlińskiego AntikensammlungPor. Friedrich Маtz: Die Lauersforter Phalerae. Berlin: W. de Gruyter, 1932.. Na reliefach ukazywane zazwyczaj w liczbie nieparzystej (w trzech rzędach do 9 sztuk), przedstawiają podobizny bogów lub wizerunki władcy. Noszono je na piersiach, na zbroi albo na wierzchniej odzieży, przytwierdzane do specjalnych rzemieni tworzących napierśne „szelki”. Mogły być także mocowane jako ozdoba do końskiej uprzęży (najczęściej ogłowia lub napierśnika), o czym wspomina już Liwiusz (Dzieje Rzymu od założenia miasta XXXII, 52), a co było oczywistą adaptacją północnoitalskich wzorów celtyckichPeter Connolly: Grecja i Rzym na wojnie. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2021, s. 153, 289, .. W późniejszym czasie noszono je także na szyi, także wśród innych metalowych ozdób, jak dzwonków czy lunuli (półksiężycowatych zawieszek).
Poza falerami rzymskimi znaleziska archeologiczne i ikonograficzne potwierdzają występowanie ozdób tego rodzaju także w prehistorycznej Brytanii. Archeologiczne świadectwa używania ich przez Celtów stanowią zarówno srebrne falery italskich Cenomanów (I wiek p.n.e.) odnalezione w Manerbio, jak i wyobrażenia koni dekorowanych falerami na kotle z Gundestrup z II w. p.n.e. Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti (Treccani). T. 14. Roma: Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1932. [dostęp 2021-03-26].
Znane są także wśród Ugrów, Sarmatów, a także wśród Persów za panowania dynastii sasanidzkiej.
Zobacz też
Przypisy
Bibliografia Alfred Richard Neumann: Phalerae. Der Kleine Pauly. T. 4. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 699-700 Plinio Fraccaro, Goffredo Bendinelli: Falera. W: Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti (Treccani). T. 14. Roma: Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1932
Kategoria:Rzymskie odznaczenia wojskowe