Amazonka niebieskoskrzydła (Amazona vittata) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny papugowatych (Psittacidae), podrodziny papug neotropikalnych (Arinae). Jedyny gatunek papugi endemiczny dla Portoryko. Mierzy 28–30 cm długości, upierzenie głównie zielone, z czerwonym czołem i białymi obrączkami wokół oczu. Opisano dwa podgatunki, jednak dyskusyjna jest odrębność podgatunku A. v. gracilipes z Culebra, wymarłego od 1912. Przypuszczalnie najbliższe pokrewne A. vittata gatunki to amazonka kubańska (A. leucocephala) oraz amazonka czarnoucha (A. ventralis).
Amazonka niebieskoskrzydła osiąga dojrzałość płciową między 3. a 4. rokiem życia. Wyprowadza lęg raz w roku, gniazduje w dziuplach. Samica po złożeniu jaj pozostaje w gnieździe, nie opuszczając go. Młode są karmione przez oba ptaki z pary, opierzają się w pełni po 60–65 dniach. Dieta tych papug jest zróżnicowana, obejmuje kwiaty, owoce, liście, korę oraz nektar; pożywienia szukają w piętrze koron.
Jest to jedyny pozostały rdzenny gatunek papugi na Portoryko, uznawany za krytycznie zagrożony zagrożony od 1994. Niegdyś szeroko rozprzestrzeniony i liczny, począł zmniejszać swą liczebność w XIX i na początku XX wieku wskutek niszczenia jego środowiska; amazonki niebieskoskrzydłe zniknęły z wysp Vieques i Mona, i prawie wyginęły na Portoryko. W 1968 podjęto działania mające uchronić te papugi od wymarcia. W 2012 całkowitą liczebność populacji na wolności oszacowano na 58–80 osobników, a w niewoli było ich około 300.
Taksonomia i ewolucja Po raz pierwszy gatunek opisał holenderski zoolog Pieter Boddaert w 1783. Wzmianka o nim ukazała się w Table des planches enluminéez d’histoire naturelle de M. D’Aubenton, gdzie ptak został wspomniany pod nazwą Psittacus vittatus. Obecnie (2020) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza ptaka w rodzaju Amazona. Holotyp pochodził z Portoryko. Rdzenni mieszkańcy Portoryko, Tainowie, nazywali amazonkę niebieskoskrzydłą iguaca, co jest onomatopeją i nawiązuje do głosu, jaki te papugi wydają z siebie w locie.
IOC wyróżnia dwa podgatunki: A. v. vittata – podgatunek nominatywny, jedyny niewymarły; osobniki tego podgatunku zasiedlają Portoryko, dawniej również pobliskie wyspy Vieques and Mona. A. v. gracilipes – reprezentanci tego wymarłego już podgatunku zamieszkiwali wyspę Culebra. Nie jest jasne, czy różnili się znacząco od ptaków podgatunku nominatywnego. Holotyp został odłowiony 11 lutego 1899 przez A. B. Bakera.
Ewolucja Filogenetyka amazonek (Amazona) zasiedlających Wielkie Antyle (Russello & Amato, 2004):
Brak jest dowodów na to, że wyspy basenu Morza Karaibskiego były niegdyś połączone z lądem, dlatego przypuszcza się, że różne gatunki zasiedlające dziś te wyspy pochodzą od innych, które przybyły na Karaiby. Małe ptaki mogłyby mieć problemy z przebyciem dużych zbiorników wodnych, jednakże papugi wyróżnia silny lot i cechy zachowania ułatwiające im zasiedlanie nowych terenów przez przelot nad wodą. Większość karaibskich gatunków ptaków wywodzi się z Ameryk: Północnej oraz Południowej. Gatunki z rodzaju Amazona zamieszkujące Karaiby dzielą się na dwie grupy: pięć gatunków ze średniej wielkości przedstawicielami na Wielkich Antylach oraz 7 gatunków z dużymi przedstawicielami na Małych Antylach. Wszystkie amazonki z Wielkich Antyli mają cechy wskazujące na wzajemne pokrewieństwo, w tym zielony bazowy kolor upierzenia i białe obrączki wokół oczu. Russello i Amato twierdzą, że amazonki z Wielkich Antyli wywodzą się od amazonki białoczelnej (A. albifrons), zaś A. vittata, A. leucocephala i A. ventralis tworzą zwartą i blisko spokrewnioną grupę gatunków, miejscami występują formy pośrednie (ang. intergradation).
Zdaniem brytyjskiego ornitologa Lacka amazonka niebieskoskrzydła wywodzi się od amazonki czarnouchej (A. ventralis) z wyspy Haiti, jednakże nie uwzględnił on w swojej analizie m.in. podobieństw między amazonką małą (A. agilis) z Jamajki a amazonką niebieskoskrzydłą. Późniejsze badania wykazały, że rozmiary i wzorce ubarwienia nie wystarczają do określenia związków ewolucyjnych oraz że ubarwienie względnie łatwo się zmienia nawet w obrębie tego samego gatunku. Badania te doprowadziły do wniosku, że amazonka niebieskoskrzydła (A. vittata) może mieć wspólnego przodka z jamajską amazonką małą (A. agilis). Ostatnie badania filogenetyczne pokazują, że amazonka niebieskoskrzydła jest bliżej spokrewniona z amazonką czarnouchą (A. ventralis) i amazonką kubańską (A. leucocephala) niż z amazonką małą (A. agilis).
Morfologia thumb|left|Amazonka niebieskoskrzydła w locie Amazonka niebieskoskrzydła mierzy 28–30 cm długości, masa ciała wynosi 250–300 g. W porównaniu do wszystkich papug z rodzaju Amazona przedstawiciele tego gatunku osiągają niewielkie rozmiary, lecz jak na amazonki z Wielkich Antyli są to rozmiary przeciętne. Nie występuje dymorfizm płciowy. U samców i samic upierzenie w większości zielone, pióra mają niebieskie krawędzie. Lotki I rzędu i główne pokrywy mają barwę ciemnoniebieską. Upierzenie spodu ciała różnorodne: pióra okrywające spód skrzydeł cechują się barwą jaskrawoniebieską; od spodu sterówki zdają się żółtozielone. Spód ciała pokrywają jasne, żółtawe pióra, czoło – pióra czerwone. Można dostrzec białe pole wokół oka. Tęczówka brązowa, dziób o barwie rogu, nogi żółtobrązowe. Płeć ptaka można ustalić jedynie przez testy DNA lub na podstawie zachowania w okresie lęgowym. Osobniki młodociane przypominają dorosłe. Według Roberta Ridgwaya osobniki podgatunku A. v. graciliceps miały wyróżniać się mniejszymi rozmiarami oraz mniejszą i smuklejszą stopą.
Wymiary szczegółowe Wymiary szczegółowe holotypu A. v. graciliceps (dorosły samiec): długość skrzydła 175 mm, długość ogona 95 mm, długość dzioba 26,5 mm, długość skoku 21 mm, a wewnętrznego przedniego palca (II, patrz: zygodaktylia) – 25 mm.
Wymiary szczegółowe dla ptaków podgatunku nominatywnego, w mm: Długość ciała D. skrzydła D. ogona D. dzioba D. skoku D. wewnętrznegoprzedniego palca 5 ♂ 260–300 184–196 96,5–108,5 27–28,5 21–22 27,5–29 5 ♀ 270–283 173–184,5 93–103,5 27–28 19–21 25–29
Zasięg występowania i populacja Dokładny zasięg występowania amazonki niebieskoskrzydłej z czasów przed przybyciem hiszpańskich kolonialistów jest niepewny ze względu na brak danych pochodzących z tamtego okresu i wytępienie rdzennej ludności, Tainów; prawdopodobnie gatunek był szeroko rozprzestrzeniony i liczny. Możliwe, że amazonki niebieskoskrzydłe zamieszkiwały również okoliczne wyspy, jak Antigua i Barbuda oraz Wyspy Dziewicze. Szacunki dotyczące liczby osobników, jaka niegdyś zamieszkiwała wyspy, są różne – od miliona po skromniejsze 100 tysięcy. Przez pierwsze 150 lat rządów Hiszpanów liczba ludzi na wyspach była niewielka; w 1650 wynosiła około 880 ludzi, a amazonki niebieskoskrzydłe były liczne. Po 1650 nastąpił gwałtowny wzrost liczby mieszkańców, co zaczęło wpływać na populację amazonek jeszcze przed nadejściem XVIII wieku. Heinrich Moritz Gaede, niemiecki naturalista, odnotował, że do 1836 liczebność populacji tych papug znacząco spadła. Mimo to w 1864 brytyjski ornitolog Edward Cavendish Taylor odnotował, że amazonki były pospolite w okolicach stolicy Portoryko, San Juan.
Początkowo aktywność ludzi na wyspie nie stanowiła zagrożenia dla amazonek. Tainowie polowali na te ptaki, lecz bez wpływu na populację. Przez dwa ostatnie stulecia (tj. wiek XIX i XX) wiele czynników składało się na drastyczne załamanie się liczebności amazonek: rozwój rolnictwa, budowa dróg, rozwój hydroelektrowni i robienie z piskląt zwierząt domowych. Zwłaszcza w 2. połowie XIX wieku większość portorykańskich pierwotnych lasów – niegdysiejszego środowiska życia amazonek – została wycięta dla rozwoju rolnictwa, zwłaszcza pod uprawy trzciny cukrowej, bawełny, kukurydzy i ryżu. Amazonki zaczęły polegać na uprawach jako głównym źródle pokarmu i zaczęły być postrzegane jako szkodniki; ptaki były więc zatruwane i odstrzeliwane, jeśli było to możliwe. Środowisko życia tych amazonek znikało wraz z rozwojem rolnictwa, a razem z nim malała liczebność populacji tych ptaków. thumb|Zasięg historyczny (po lewej) i współczesny z początku XXI w. (po prawej) W czasach historycznych amazonki niebieskoskrzydłe występowały w dojrzałych lub starych lasach na wszystkich wysokościach Portoryko, do tego na niższych wysokościach zamieszkiwały różne zagłębienia, klify. Do 1910 amazonki niebieskoskrzydłe można było spotkać na średnich wysokościach w Guajataca State Forest, a do 1920 – w Río Abajo State Forest oraz na stosunkowo dużych wysokościach w Carite State Forest (do lat 30. XX wieku). W 2006 i w 2008 w Río Abajo State Forest wypuszczono pewną liczbę osobników na wolność (patrz: Status i zagrożenia). Na obszarze tym średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C, średnia roczna suma opadów – 2000 mm, a wysokość – od 200 do 400 m n.p.m. Opisy z pierwszej dekady XX wieku wspominały o papugach przemieszczających się z lasów Luquillo i Sierra de Cayey ku wybrzeżu celem znalezienia pokarmu. W podobnym czasie amazonki niebieskoskrzydłe zostały wytępione na mniejszych wyspach Portoryko – Culebra, Vieques i Mona – i zostały ograniczone do 5 lokalizacji: okolic z wapieniami ukształtowanymi przez kras, dwóch w wysokogórskich lasach deszczowych i jednego lasu namorzynowego u podnóża El Yunque National Forest. Jeden z tych obszarów dotkniętych zjawiskami krasowymi, leżący na północnym wschodzie Portoryko, jest „ostoją” amazonek niebieskoskrzydłych. Valle de las Cotorras („Dolina Papug”), leżąca między San Sebastián i Morovis była niegdyś domem dla dość dużej populacji. Niektóre amazonki przetrwały na niewielkich połaciach zdegradowanego lasu, jednak nie jest to środowisko zdolne utrzymać większe kolonie. Naturalne środowisko tych papug ostało się jedynie w Cordillera Central i w lasach niedotkniętych działalnością człowieka i do 1940 amazonki niebieskoskrzydłe ograniczyły swój zasięg do pasma Luquillo w El Yunque National Forest. Obecnie gatunek występuje na wysokościach od 396 do 823 m n.p.m. Jako że te papugi wymagają do gniazdowania dojrzałych lasów z dziuplami, nie pojawiają się w lasach z karłowatymi drzewami i lasach wtórnych.
Do lat 50. XX wieku ostało się na wolności jedynie 200 amazonek niebieskoskrzydłych, a w 1975 liczebność populacji sięgnęła 13 osobników. W sierpniu 1989 według szacunków żyło przynajmniej 47 osobników. 18 września 1989 huragan Hugo uderzył w północno-wschodnie wybrzeże Portoryko, powodując duże straty w populacji. Po przejściu huraganu zostały szacunkowo 23 osobniki. W 2004 dzika populacja wynosiła 30–35 osobników. Obecny zasięg gatunku pokrywa 16 km², 0,2% niegdysiejszego.
Tryb życia i zachowanie Amazonki niebieskoskrzydłe są ptakami dziennymi, zwykle rozpoczynają aktywność pół godziny po wschodzie słońca. W gnieździe są to ptaki skryte, polegające na maskującym zielonym upierzeniu. Poza gniazdem amazonki te mogą jednak zachowywać się głośno i chętnie się odzywać. Po wzniesieniu się do lotu, amazonki niebieskoskrzydłe stają się kontrastowe w stosunku do tła lasu. Amazonka niebieskoskrzydła lata podobnie do innych przedstawicieli rodzaju – w przeciwieństwie do innych amazonek uderza skrzydłami poniżej osi ciała, podczas gdy pozostałe ptaki w większości trzymają skrzydła nad osią ciała podczas lotu. Amazonki mogą latać dość szybko, osiągają prędkość do 30 km/h, podczas ucieczek przed drapieżnikiem wykazują się zwinnością. Poszukując jedzenia, amazonki te przebywają parami. Pary i ich opierzone już młode trzymają się razem. Amazonka niebieskoczelna wydaje dwa głosy związane z lotem, wydawany podczas startowania do lotu głos składający się z długich skrzeków, w locie natomiast odzywa się głośnym, trąbiącym dźwiękiem o kilku znaczeniach, zależnie od okoliczności, w jakich użył go ptak.
Pożywienie