Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego – polska coroczna nagroda literacka przyznawana od 2010, ustanowiona przez władze Warszawy i przy wsparciu „Gazety Wyborczej”. Jej celem jest wyróżnienie najlepszych książek reporterskich, podejmujących ważne problemy współczesności, zmuszających do refleksji i pogłębiających wiedzę o świecie innych kultur. Stanowi również formę uhonorowania polskiego reportera, Ryszarda Kapuścińskiego. Honorowy patronat nad nagrodą objęła żona pisarza, Alicja Kapuścińska.

Zasady przyznawania nagrody Nagroda przyznawana jest autorowi najlepszego reportażu literackiego wydanego po polsku w Polsce w danym roku oraz autorowi najlepszego przekładu reportażu literackiego na język polski (od czwartej edycji nagroda za przekład jest przyznawana niezależnie od nagrody za reportaż). Jurorzy spośród propozycji nadesłanych przez wydawnictwa przyznają najpierw nominacje dla dziesięciu książek (długa lista), z których następnie wybierają finałową piątkę (krótka lista). Podczas gali przyznania nagród jury ogłasza ostatecznych laureatów.

Zwycięzcy otrzymują nagrodę pieniężną w wysokości 120 tys. zł w kategorii najlepszy reportaż literacki roku oraz 25 tys. zł w kategorii najlepszy przekład reportażu literackiego roku (w latach 2010-2018 było to odpowiednio: 50 tys. i 15 tys., a w latach 2019-2024: 100 tys. i 20 tys. zł). Finaliści, którzy nie otrzymają nagrody głównej, również otrzymują gratyfikację pieniężną, czyli 15 tys. zł dla autora i 8 tys. zł dla tłumacza (w latach 2010-2018 otrzymywali pamiątkowy dyplom i fotografię autorstwa Ryszarda Kapuścińskiego, a w latach 2019-2024 odpowiednio: 5 tys. i 2 tys. zł).

Zdobywcy nagrody za najlepszy reportaż literacki Edycja I (2010): Jean Hatzfeld, Strategia antylop, przeł. z jęz. francuskiego Jacek Giszczak, Wydawnictwo Czarne Edycja II (2011): Swiatłana Aleksijewicz, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, przeł. z jęz. rosyjskiego Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne Edycja III (2012): Liao Yiwu, Prowadzący umarłych. Opowieści prawdziwe. Chiny z perspektywy nizin społecznych, przeł. Wen Huang i Agnieszka Pokojska, Wydawnictwo Czarne Edycja IV (2013): Ed Vulliamy, Ameksyka. Wojna wzdłuż granicy, przeł. z jęz. angielskiego Janusz Ochab, Wydawnictwo Czarne Edycja V (2014): Elisabeth Åsbrink, W Lesie Wiedeńskim wciąż szumią drzewa, przeł. z jęz. szwedzkiego Irena Kowadło-Przedmojska, Wydawnictwo Czarne Edycja VI (2015): dwa równorzędne wyróżnienia: Swiatłana Aleksijewicz, Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka, przeł. z jęz. rosyjskiego Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne Michał Olszewski, Najlepsze buty na świecie, Wydawnictwo Czarne Edycja VII (2016): Paweł Piotr Reszka, Diabeł i tabliczka czekolady, wyd. Agora Edycja VIII (2017): Rana Dasgupta, Delhi. Stolica ze złota i snu, przeł. z jęz. angielskiego Barbara Kopeć-Umiastowska, Wydawnictwo Czarne Edycja IX (2018): Anna Bikont, Sendlerowa. W ukryciu, Wydawnictwo Czarne Edycja X (2019): Maciej Zaremba Bielawski, Dom z dwiema wieżami, przeł. z jęz. szwedzkiego Mariusz Kalinowski, wyd. Karakter Edycja XI (2020): Katarzyna Kobylarczyk, Strup. Hiszpania rozdrapuje rany, Wydawnictwo Czarne Edycja XII (2021): Jessica Bruder, Nomadland, przeł. z jęz. angielskiego Martyna Tomczak, Wydawnictwo Czarne Edycja XIII (2022): Ander Izagirre, Potosí. Góra, która zjada ludzi, przeł. z jęz. hiszpańskiego Jerzy Wołk-Łaniewski, wyd. Filtry Edycja XIV (2023): Anna Goc, Głusza, wyd. Dowody na Istnienie Edycja XV (2024): Fernanda Melchor, To nie jest Miami, przeł. z jęz. hiszpańskiego Tomasz Pindel, Wydawnictwo ArtRage Edycja XVI (2025): Andrzej Dybczak, Las duchów, Wydawnictwo Nisza Edycja XVII (2026): Peter Pomerantsev, Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną, przeł. z jęz. angielskiego Aleksandra Paszkowska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Zdobywcy nagrody za najlepszy przekład reportażu na język polski Edycja I (2010): Jacek Giszczak za przekład z jęz. francuskiego książki Strategia antylop Jeana Hatzfelda, Wydawnictwo Czarne Edycja II (2011): Jerzy Czech za przekład z jęz. rosyjskiego książki Wojna nie ma w sobie nic z kobiety Swietłany Aleksijewicz, Wydawnictwo Czarne Edycja III (2012): Wen Huang (przekład na język angielski) i Agnieszka Pokojska (przekład z tłumaczenia angielskiego na język polski) za książkę Prowadzący umarłych. Opowieści prawdziwe. Chiny z perspektywy nizin społecznych Liao Yiwu, Wydawnictwo Czarne Edycja IV (2013): Janusz Ochab za przekład z jęz. angielskiego książki Ameksyka. Wojna wzdłuż granicy Eda Vulliamy, Wydawnictwo Czarne Edycja V (2014): Irena Kowadło-Przedmojska za przekład z jęz. szwedzkiego książki W Lesie Wiedeńskim wciąż szumią drzewa Elisabeth Åsbrink, Wydawnictwo Czarne Edycja VI (2015): dwa równorzędne wyróżnienia: Jerzy Czech za przekład z jęz. rosyjskiego książki Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka Swiatłany Aleksijewicz, Wydawnictwo Czarne Mariusz Kalinowski za przekład z jęz. szwedzkiego książki Krótki przystanek w drodze z Auschwitz Görana Rosenberga, Wydawnictwo Czarne Edycja VII (2016): nagrody nie przyznano Edycja VIII (2017): trzy równorzędne wyróżnienia: Barbara Kopeć-Umiastowska za przekład z jęz. angielskiego książki Delhi. Stolica ze złota i snu Rana Dasgupty, Wydawnictwo Czarne Janusz Ochab za przekład z jęz. angielskiego książki Wojna umarła, niech żyje wojna. Bośniackie rozrachunki Eda Vulliamy’ego, Wydawnictwo Czarne Marta Szafrańska-Brandt za przekład z jęz. hiszpańskiego książki Głód Martina Caparrósa, Wydawnictwo Literackie Edycja IX (2018): Sergiusz Kowalski za przekład z jęz. angielskiego książki Miasto cierni. Największy obóz dla uchodźców Bena Rawlence’a, Wydawnictwo Czarne Edycja X (2019): Mariusz Kalinowski za przekład z jęz. szwedzkiego książki Dom z dwiema wieżami Macieja Zaremby Bielawskiego, wyd. Karakter Edycja XI (2020): trzy równorzędne wyróżnienia: Irena Kowadło-Przedmojska za przekład z jęz. szwedzkiego książki Dobry wilk. Tragedia w szwedzkim zoo Larsa Berge, Wydawnictwo Czarne Tomasz Pindel za przekład z jęz. hiszpańskiego książki Bestia. O ludziach, którzy nikogo nie obchodzą Óscara Martíneza, wyd. Post Factum / Sonia Draga Marek S. Zadura za przekład z jęz. ukraińskiego książki Punkt zerowy Artema Czecha, wyd. Warsztaty Kultury Edycja XII (2021): Martyna Tomczak za przekład z jęz. angielskiego książki Nomadland Jessiki Bruder, Wydawnictwo Czarne Edycja XIII (2022): Jerzy Wołk-Łaniewski za przekład z jęz. hiszpańskiego książki Potosí. Góra, która zjada ludzi Andera Izagirre, wyd. Filtry Edycja XIV (2023): nagrody nie przyznano Edycja XV (2024): Tomasz Pindel za przekład z jęz. hiszpańskiego książki To nie jest Miami Fernandy Melchor, Wydawnictwo ArtRage Edycja XVI (2025): nagrody nie przyznano Edycja XVII (2026): Aleksandra Paszkowska za przekład z jęz. angielskiego książki Propagandysta, który przechytrzył Hitlera. Jak wygrać wojnę informacyjną Petera Pomerantseva, Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Pióro Wolności Raz w historii nagrody zdecydowano o przyznaniu specjalnego wyróżnienia. W 2015 roku Jury przychyliło się do wniosku Patrona Honorowego Nagrody Alicji Kapuścińskiej i przyznało „Pióro Wolności” Martinowi Pollackowi. Chciano w ten sposób uhonorować przyjaciela Ryszarda Kapuścińskiego i tłumacza jego książek, który wspierał działalność polskiej opozycji w okresie PRL-u. W uzasadnieniu nazwano go również europejskim humanistą i strażnikiem pamięci, „który odważnie zabiera głos w istotnych, nawet najbardziej drażliwych i niechlubnych dla współczesnej Europy sprawach”.

Słowa bez Granic. Studencka Nagroda im. Ryszarda Kapuścińskiego za Reportaż Literacki W latach 2014–2020 organizatorzy nagrody współpracowali z Instytutem Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego. Działający na nim studenci tworzyli Studenckie Jury, czytali i recenzowali pozycje z długiej listy nominacji, a następnie przyznawali własne wyróżnienie.

Laureaci:

Edycja V (2014): Mark Danner, Masakra w El Mozote. Opowieść o deprawacji władzy, przeł. z języka angielskiego Krzysztof Umiński, wyd. Wielka Litera Edycja VI (2015): Magdalena Grzebałkowska, Beksińscy. Portret podwójny, wyd. Znak Edycja VII (2016): Karolina Domagalska, Nie przeproszę, że urodziłam. Historie rodzin z in vitro, Wydawnictwo Czarne Edycja VIII (2017): Martín Caparrós, Głód, przeł. z jęz. hiszpańskiego Marta Szafrańska-Brandt, Wydawnictwo Literackie Edycja IX (2018): Ben Rawlence, Miasto cierni, przeł. z jęz. angielskiego Sergiusz Kowalski, Wydawnictwo Czarne Edycja X (2019): nagrody nie przyznano Edycja XI (2020): Joanna Gierak-Onoszko, 27 śmierci Toby’ego Obeda, wyd. Dowody na Istnienie

Plebiscyt Czytelników W latach 2015–2016 Gazeta Wyborcza organizowała wśród swoich czytelników plebiscyt, w ramach którego można było głosować na pozycje z finałowej piątki.

Laureaci:

Edycja VI (2015): Swietłana Aleksijewicz, Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka, przeł. z jęz. rosyjskiego Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne Edycja VII (2016): Karolina Domagalska, Nie przeproszę, że urodziłam. Historie rodzin z in vitro, Wydawnictwo Czarne

Nominacje Edycja I (2010)

finaliści

Wojciech Jagielski, Nocni wędrowcy, wyd. Terra Incognita Włodzimierz Nowak, Serce narodu koło przystanku, Wydawnictwo Czarne Klaus Brinkbäumer, Afrykańska odyseja (Der Traum vom Leben – Eine afrikanische Odyssee), przeł. z jęz. niemieckiego Joanna Czudec, Wydawnictwo Czarne Jean Hatzfeld, Strategia antylop (La stratégie des antilopes), przeł. z jęz. francuskiego Jacek Giszczak, Wydawnictwo Czarne Riccard Orizio, Zaginione białe plemiona (Tribù bianche perdute. Viaggio tra i dimenticati), przeł. z jęz. włoskiego Joanna Ugniewska i Mateusz Salwa, Wydawnictwo Czarne pozostałe nominacje

Jacek Hugo-Bader, Biała gorączka, Wydawnictwo Czarne Frank Westerman, Ararat (Ararat), przeł. z jęz. niderlandzkiego Piotr Oczko i Sławomir Paszkiet, wyd. Iskry Asne Seierstad, Dzieci Groznego (De Krenkede. Historier fra Tsjetsjenia), przeł. z jęz. norweskiego Iwona Zimnicka, wyd. W.A.B. Misha Glenny, McMafia. Zbrodnia nie zna granic (McMafia: A Journey Through the Global Criminal Underworld), przeł. z jęz. angielskiego Maria Jaszczurowska, wyd. W.A.B. Tim Butcher, Rzeka krwi. Podróż do pękniętego serca Afryki (Blood River: A Journey to Africa's Broken Heart), przeł. z jęz. angielskiego Jakub Czernik, wyd. Carta Blanca

Edycja II (2011)

finaliści

John Pomfret, Lekcje chińskiego. Dzieci rewolucji kulturalnej i dzisiejsze Chiny (Chinese Lessons: Five Classmates and the Story of the New China), przeł. z jęz. angielskiego Jan Halbersztat, wyd. Ushuaia.pl Peter Froeberg Idling, Uśmiech Pol Pota (Pol Pots leende), przeł. z jęz. szwedzkiego Mariusz Kalinowski, Wydawnictwo Czarne Swiatłana Aleksijewicz, Wojna nie ma w sobie nic z kobiety (U wojny – nie żenskoje lico), przeł. z jęz. rosyjskiego Jerzy Czech, Wydawnictwo Czarne Chloe Hooper, Wysoki. Śmierć Camerona Doomadgee (Tall Man: The Death of Doomadgee), przeł. z jęz. angielskiego Agnieszka Nowakowska, Wydawnictwo Czarne Wojciech Górecki, Toast za przodków, Wydawnictwo Czarne

pozostałe nominacje

Yoani Sanchez, Cuba libre. Notatki z Hawany (Havana Real: One Woman Fights to Tell the Truth About Cuba Today), przeł. z jęz. hiszpańskiego Joanna Wachowiak-Finlaison, wyd. W.A.B. Wojciech Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Wydawnictwo Czarne Kevin Frazier i Arto Halonen, W cieniu świętej księgi (Shadow of the Holy Book), przeł. z jęz. angielskiego Sebastian Musielak, Wydawnictwo Czarne Michał Olszewski, Zapiski na biletach, wyd. W.A.B. E. Benjamin Skinner, Zbrodnia. Twarzą w twarz ze współczesnym niewolnictwem (A Crime So Monstrous: Face-to-Face with Modern-Day Slavery), przeł. z jęz. angielskiego Jacek Konieczny, wyd. Znak

Edycja III (2012)

finaliści

Filip Springer, Miedzianka, Wydawnictwo Czarne