thumb|300px|Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach – panorama 1932 thumb|260px|Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach – główny korpus zakładów thumb|260px|Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach – hala kompresorów Historia zakładów azotowych w Tarnowie-Mościcach sięga 1927 r. Grupa Azoty S.A. (wcześniej: Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach) to przedsiębiorstwo z branży chemicznej zlokalizowane w Mościcach, od 1951 dzielnicy Tarnowa. W okresie II Rzeczypospolitej była to jedna z największych krajowych inwestycji oraz jedna z najnowocześniejszych fabryk powstałych w Europie.
Geneza budowy tarnowskich Azotów thumb|Ignacy Mościcki, profesor i rektor Politechniki Lwowskiej (1925)
Rozwój polskiego przemysłu chemicznego wiąże się z osobą profesora Politechniki Lwowskiej Ignacego Mościckiego, który został dyrektorem przejętej po powstaniach śląskich z rąk niemieckich fabryki związków azotowych w Królewskiej Hucie. Głównym promotorem rozwoju przemysłu chemicznego, w tym związków azotowych w Polsce, był założony przez Ignacego Mościckiego Chemiczny Instytut Badawczy w Warszawie. W instytucie tym zrodziły się plany rozbudowy przemysłu chemicznego, w tym budowy drugiej dużej fabryki związków azotowych. 12 marca 1927 r. zapadła decyzja o budowie takiej fabryki na zachód od Tarnowa. Dnia 14 maja 1927 r. zakupiono od rodu Sanguszków dobra folwarczne w Świerczkowie i Dąbrówce Infułackiej o powierzchni 670 ha, za sumę 207 tys. dolarów amerykańskich. Pierwsze prace w terenie (budowę dróg i bocznicy kolejowej) rozpoczęto 5 maja 1927.
Powstała w 1927 r. Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach była jedną z największych inwestycji odradzającej się Rzeczypospolitej. W XXI w. tradycje poprzedniczki kontynuuje Grupa Azoty S.A. z siedzibą w Tarnowie.
Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Mościcach thumb|Popiersie Eugeniusza Kwiatkowskiego thumb|Obelisk – tablica upamiętniająca uroczyste otwarcie Państwowej Fabryki Związków Azotowych Budowę fabryki zlokalizowano w okolicach Tarnowa, ok. 4 kilometry od centrum miasta w kierunku zachodnim, w widłach rzek: Dunajca i Białej. thumb|Z lewej strony fotografii widoczne kominy elektrociepłowni EC2 tarnowskich zakładów azotowych. Ujście Białej. Kierownictwo poszczególnych wydziałów w budowie objęli w większości wychowankowie profesora Ignacego Mościckiego, kierownika Katedry Chemii Fizykalnej i Elektrochemii Technicznej Politechniki Lwowskiej, a w latach 1925–1926 rektora tej uczelni. Dyrektorem PFZA w Budowie został (do śmierci) Tadeusz Zwisłocki, prywatnie zięć Mościckiego. Większość wyposażenia dla instalacji produkcyjnych PFZA zakupiono za granicą, pozostałe – u producentów krajowych.
Surowcem wyjściowym w instalacji syntezy amoniaku poprzedzonej oczyszczalnią gazu był koks hutniczy, z którego otrzymywano gaz wodny w sześciu generatorach. Dla potrzeb produkcji chemicznej wybudowano elektrociepłownię, którą wyposażono w kotłownię opalaną miałem węglowym. Wyposażenie oddziału parowego elektrociepłowni stanowiło sześć zespołów kotłowych. Na potrzeby produkcji energii elektrycznej zamontowano turbozespoły, w skład których wchodziły 3 turbiny kondensacyjne oraz 1 turbina przeciwprężna. Elektrownię uruchomiono 5 października 1929 r.
W 1928 r., obok instalacji azotowych, rozpoczęto budowę niemającego powiązania technologicznego z częścią azotową Wydziału Chloru, z elektrolizerami Billitera, który uruchomiono w lipcu 1930 r.
Uroczyste otwarcie Państwowej Fabryki Związków Azotowych odbyło się w Mościcach 18 stycznia 1930 r., z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego, przedstawicieli rządu RP z premierem Kazimierzem Bartlem oraz Ministrem Przemysłu i Handlu Eugeniuszem Kwiatkowskim. PFZA produkowała w początkowym okresie swego istnienia ok. 60 ton amoniaku na dobę. Azot niezbędny do syntezy otrzymywany był w wyniku skraplania powietrza metodą Linde, a wodór z gazu wodnego. Część wyprodukowanego amoniaku podlegała przerobowi na 50% kwas azotowy. Azotan amonu, powstający dzięki zobojętnieniu kwasu azotowego amoniakiem gazowym, przerabiano następnie na nawóz o nazwie nitrofos o zawartości azotu ok. 15,5%. Globalna produkcja Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Mościcach w 1930 r. w masie wynosiła ok. 57 tys. t, z czego około 80% stanowiły nawozy azotowe. Obok produktów nawozowych, w 1930 r. wytwarzano także azotan amonu dla przemysłu zbrojeniowego, a spośród produktów chlorowych: chlorobenzen, chloronaftalen, wapno chlorowe, a także stopiony wodorotlenek sodowy.
Pierwszy rok działalności PFZA zbiegł się z pierwszym rokiem wielkiego ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego. W krytycznej dla fabryki sytuacji jej dyrektorem naczelnym został dotychczasowy Minister Przemysłu i Handlu, Eugeniusz Kwiatkowski. Minister przybył do Mościc w połowie lutego 1931 r. Stanęło przed nim bardzo ważne zadanie – zapewnienie przetrwania fabryki, która tak wielkim nakładem sił i środków dopiero została uruchomiona, a już groziło jej zamknięcie. Fabryka w Mościcach, chcąc pozostawać konkurencyjna na rynku, musiała poszerzyć swoją ofertę nawozową, a istniejącą zmodernizować. W 1930 r. zdecydowano o modernizacji instalacji do produkcji kwasu azotowego i siarczanu amonu. Najważniejszym krokiem inwestycyjnym w okresie międzywojennym była decyzja o produkcji poszukiwanej na rynkach światowych granulowanej saletry wapniowej (tzw. norweskiej), którą produkowały w tym czasie tylko dwie fabryki na świecie. Technologię zakupiono w Norwegii, a pozostałe prace konstrukcyjne, budowę i montaż aparatury, wykonano siłami własnymi. W 1934 r. w mościckiej fabryce została zbudowana pierwsza na świecie techniczna instalacja do produkcji stężonego kwasu azotowego 98,5% metodą Wendlandta (Ho-Ko, „hochkonzentriert”) o zdolności 20 ton na dobę.
1 sierpnia 1933 r. doszło do połączenia PFZA Chorzów i PFZA Mościce w jedno skomercjalizowane przedsiębiorstwo własności Skarbu Państwa pod nazwą Zjednoczone Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie i Mościcach. W składzie ZFZA znalazła się też fabryka „Azot” w Jaworznie. Pod taką nazwą przedsiębiorstwo funkcjonowało do wybuchu II wojny światowej. W 1936 r. opracowano plan dalszego rozwoju „Mościc”, który zakładał wydatki inwestycyjne w wysokości 14,8 mln złotych na modernizację instalacji do produkcji amoniaku, kwasu azotowego, chloru, saletry wapniowej oraz rozpoczęcie produkcji metanolu i formaliny.
W sierpniu 1933 r. rozpoczęto prace nad doprowadzeniem do Mościc gazu ziemnego rurociągiem z zagłębia lwowskiego i krośnieńskiego. Inwestycja stanowiła część programu gazyfikacji Centralnego Okręgu Przemysłowego. Prace związane z doprowadzeniem gazu do Mościc ukończono w 1937 r. Początkowo gaz używano w fabryce do opalania kotłów elektrowni, co przyczyniło się do zmniejszenia kosztów transportu i składowania węgla. Następnie przeprowadzono próby rozkładania metanu w generatorach. Po osiągnięciu pozytywnych wyników, podwyższyła się zawartość wodoru w gazie surowym, co wpłynęło na wzrost produkcji amoniaku w Mościcach, średnio o ok. 10%. Zapoczątkowało to przechodzenie na gaz ziemny jako podstawowy surowiec i zarazem obniżyło koszty produkcji. Pod koniec lat 30. XX w. produkcja amoniaku w mościckiej fabryce oparta była na gazie pozyskiwanym z generatorów zgazowujących koks i dodatkowo dwóch generatorów dostosowanych do zgazowania koksu i metanu.
Funkcjonowanie i rozbudowę fabryki utrudniła powódź na południu Polski w dniach 15–20 lipca 1934 roku.
Przystąpiono również do budowy nowej instalacji (zwanej potocznie I rozkładnią metanu), mającej produkować wodór na bazie gazu ziemnego przy współudziale katalizatora niklowego. Inwestycję zakończono na krótko przed wybuchem wojny, ale uruchomiono ją dopiero w okresie okupacji. W tym okresie uruchomiono także pilotażową instalację do produkcji nowego nawozu azotowo-fosforowego – precypitatu (dwufosfatu). W latach 1933–1938 fabryka w Mościcach produkowała nawozy azotowe: siarczan amonu, saletrzak, saletrę wapniową, w początkowym okresie także nitrofos, a pod koniec tego okresu, precypitat (dwufosfat). Z produktów azotowych technicznych wytwarzano: azotan amonowy (używany również jako nawóz), kwas azotowy stężony i techniczny, nitrozę, amoniak skroplony.
II wojna światowa Władze okupayjne powołały obywateli niemieckich na stanowiska kierownicze. Dyrektorem naczelnym we wrześniu 1939 został członek NSDAP inżynier Torsten Müller, były pracownik fabryki BASF w Bawarii. Dyrektorem technicznym został dr inż. Herbert Groll, dyrektorem handlowym Georg Körner.
W okresie okupacji w Mościcach produkowano nawozy: saletrę wapniową, siarczan amonu, saletrzak oraz niewielką ilość nawozów fosforowych: dwufosfatu i mączki fosforytowej, a ponadto m.in.: kwas azotowy techniczny oraz stężony, nitrozę, saletrę amonową, tlen sprężony, sodę kaustyczną, kwas solny, chlor skroplony, herbatox (chloran wapnia). W latach okupacji dużą część produkcji ograniczono, bądź zaprzestano. Okupant dążył do utrzymania głównie produkcji wyrobów mających zastosowanie w warunkach wojennych. W tym okresie rozpoczęto, na bazie instalacji nitrofosu, produkcję 20,5% saletrzaku granulowanego. Od początku 1944 r. Niemcy w obliczu klęski militarnej zalecili demontaż wyposażenia fabrycznego i jego wywóz w głąb Rzeszy. Produkcja została praktycznie zaprzestana.
Powojenna odbudowa i rozbudowa w kierunku produkcji organicznej Po zakończeniu okupacji, w czerwcu 1945 r. rząd podjął uchwałę o odbudowie i rozbudowie PFZA w ramach ogólnokrajowego programu produkcji nawozów dla rolnictwa. Wywiezione maszyny i urządzenia pochodzące z Mościc, dzięki zaangażowaniu załogi sukcesywnie odnajdywano – m.in. w Brzegu Dolnym na Śląsku. W 1945 r. uruchomiono produkcję metanolu na niewielką skalę. W listopadzie 1946 r. oddano do użytku półtechniczną instalację formaliny oraz podjęto uchwałę o odbudowie chlorowni. Lata 1947–1949, to okres Planu Trzyletniego. Dzięki odzyskaniu zrabowanej aparatury, już w maju 1947 r. oddano do użytku instalację do produkcji katalizatora żelazowo-chromowego do konwersji tlenku węgla, a w lipcu – instalację amoniaku syntetycznego, następnie instalację do produkcji kwasu azotowego technicznego oraz saletrzaku (20,5% N). Instalację saletry wapniowej odbudowano w 1948 r. i uruchomiono rok później. Latem 1948 r., po ośmiu miesiącach odbudowy, oddano do użytku chlorownię. Chlor otrzymywany z elektrolizy soli był surowcem wyjściowym do produkcji wapna chlorowanego, kwasu solnego, chlorobenzenów i woskoli.
W 1949 r. tarnowskie Azoty wytwarzały 20 produktów. Udział nawozów azotowych w globalnej produkcji fabryki utrzymywał się początkowo na podobnym poziomie jak przed wojną (ok. 80% w masie). Pozostałe 20% stanowiła produkcja innych chemikaliów. W dalszym ciągu była to fabryka produkująca praktycznie wyroby nieorganiczne. Zapotrzebowanie gospodarki kraju było wyższe i stale rosło. Rozbudowa i modernizacja Azotów była nieodzowna i wymagała zmiany koncepcji technologicznej.
W czasach PRL, od 20 lipca 1951 r. do 19 lipca 1989 r. w nazwie fabryki pojawił się patron: Zakłady Azotowe im. Feliksa Dzierżyńskiego w Tarnowie.