Sytuacja prawna i społeczna osób LGBT na Białorusi

mały Lesbijki, geje, biseksualiści i osoby transpłciowe (osoby LGBT) mogą się spotkać na Białorusi z trudnościami, których nie spotykają osoby nie-LGBT. Kontakty seksualne między mężczyznami oraz między kobietami są na Białorusi legalne. Gospodarstwa domowe prowadzone przez pary osób tej samej płci nie cieszą się taką samą ochroną prawną jak te prowadzone przez pary osób płci przeciwnej.

Prawo wobec kontaktów homoseksualnych Homoseksualny kontakt fizyczny jest legalny od 1994. Wiek uprawniający do współżycia seksualnego jest równy dla osób homo- i heteroseksualnych – wynosi 16 lat.

Kontakty seksualne pomiędzy osobami tej samej płci zostały zalegalizowane na Białorusi w 1994, jednakże prawa lesbijek, gejów, biseksualistów i osób transpłciowych są nadal dość ograniczone. Homoseksualizm wciąż jest głębokim tabu w białoruskim społeczeństwie. Wielu Białorusinów uważa, iż homoseksualizm jest chorobą psychiczną, a wiele osób LGBT ukrywa swoją orientację seksualną i tożsamość płciową. Osoby ujawnione mogą doświadczyć prześladowania, przemocy psychicznej i fizycznej.

Służba wojskowa Według Ministerstwa Obrony Białorusi oraz Centrum Badań nad Mniejszościami Seksualnymi w Wojsku (Uniwersytet Kalifornijski), Białoruś nie dopuszcza gejów do służby wojskowej. AILGBT-Białoruś wymienia co najmniej pięć przypadków gejów w Homlu, którzy nie odbyli służby wojskowej z powodu swojej orientacji seksualnej. Nie zanotowano żadnych przypadków prześladowania gejów w wojsku, jednak może to być spowodowane ukrywaniem przez gejów swojej orientacji seksualnej.

Krwiodawstwo Mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami nie mogą być na Białorusi dawcami krwi.

Historia Za czasów Związku Radzieckiego w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej obowiązywało prawo wspólne dla wszystkich republik sowieckich. Na tej podstawie relacje gejowskie pozostawały nielegalne. Stosunki seksualne pomiędzy kobietami nigdy nie były na Białorusi nielegalne (aczkolwiek lesbijki mogły być wysłane na leczenie psychiatryczne, jeżeli sprawa wyszła na jaw). Natomiast sprawy dotyczące relacji pomiędzy mężczyznami dość często były poruszane. Słowa takie jak homoseksualizm, lesbijka lub gej nie były obecne w żadnym radzieckim kodeksie, a sowiecki system sądowy używał terminu sodomia.

Artykuł 119-1 ówczesnego Kodeksu Karnego Białorusi precyzował, iż mężczyźnie podejmującemu dobrowolny kontakt seksualny z innym mężczyzną grozi kara do pięciu lat pozbawienia wolności. W 1989 około pięćdziesięciu białoruskich obywateli zostało zwolnionych z pracy z powodu swojej orientacji seksualnej. Jeden z wydziałów KGB został stworzony specjalnie w celu zwalczania homoseksualizmu. Tajemne służby używały szantażu, aby powoływać agentów wśród społeczności gejowskiej. Miało to w zamiarze zapobiec powstawaniu jakichkolwiek gejowskich organizacji oraz mediów skierowanych do mniejszości seksualnych. Pomimo tego, osoby homoseksualne nadal się spotykały – na ulicach, w toaletach, na dworcach kolejowych lub w prywatnych mieszkaniach i domach.

1 marca 1994 Zgromadzenie Narodowe Republiki Białorusi zmieniło artykuł 119-1 kodeksu karnego i homoseksualizm stał się na Białorusi legalny.

W kwietniu 2024 roku Ministerstwo Kultury Białorusi rozszerzyło definicję pornografii o „nietradycyjne stosunki seksualne”, do których zgodnie z nową definicją zalicza się homoseksualność, biseksualność i transseksualność. Na Białorusi produkcja, dystrybucja lub posiadanie w celu rozpowszechniania lub promowania materiałów pornograficznych może podlegać karze pozbawienia wolnościBelarus moves to classify depiction of ‘non-traditional relations’ as ‘pornography’.

Ochrona prawna przed dyskryminacją Artykuł 14 kodeksu pracy zakazuje dyskryminacji w relacjach ze współpracownikami. Orientacja seksualna nie została jednak wymieniona wśród kategorii, na podstawie których dyskryminacja jest prawnie zabroniona.

Azyl Prześladowanie z uwagi na orientację seksualną nie jest prawnie uznane za czynnik gwarantujący status uchodźcy. Partner tej samej płci nie jest uznany za osobę, której przysługuje status imigranta. Po upadku reżimu komunistycznego wielu Białorusinów zgłaszało się poza granicami kraju z prośbą o azyl polityczny, z uwagi na strach i prześladowania z powodu orientacji seksualnej. Wielu z nich go otrzymało. Najczęstszą deklarowaną przyczyną było oficjalne lub nieoficjalne prześladowanie przez milicję. Amnesty International posiada informacje o osobach, które otrzymały azyl w Czechach, Francji, Holandii i SzwecjiRaport Wiaczesława Bortnika: Nietolerancja, dyskryminacja oraz przestępstwa z nienawiści motywowane orientacją seksualną i tożsamością płciową na terenie Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Warszawa, 4–15 października 2004.. Dziewiętnastoletni były mieszkaniec Mińska otrzymał w maju 2007 azyl w jednym z krajów Zachodu, ponieważ jego rodzice chcieli zmienić jego orientację seksualną terapią elektrowstrząsową.

Uznanie związków osób tej samej płci Zgodnie z artykułem 32 Konstytucji Białorusi oraz kodeksem rodzinnym (artykuły 1 i 12), małżeństwo jest specyficzną umową cywilną zawieraną w urzędzie państwowym, ograniczoną do dwóch osób płci przeciwnej. Z uwagi na ostatni z wymogów, instytucja małżeństwa jest niedostępna dla par osób tej samej płci.

Białoruskie prawo nie zawiera instytucji związku partnerskiego, choć wspólne życie poza małżeństwem (konkubinat) jest na Białorusi zjawiskiem powszechnym – nawet wśród osób heteroseksualnych. Życie w konkubinacie nie stanowi podstawy prawnej do przyjęcia nazwiska partnera. Nie jest ono również gwarantem wspólnoty majątkowej partnerów. Jedyne obowiązki nałożone na partnerów pozostających we wspólnym pożyciu to te wymienione w kodeksie cywilnym. W przypadku prowadzenia przez partnerów wspólnej działalności gospodarczej, ich relacje regulowane są przez prawo handlowe. W przypadku rozstania się, byłym partnerom nie przysługują prawa przyznane osobom rozwiedzionym. Obecny lub były partner nie ma prawa do alimentów ani do jakiegokolwiek innego finansowego wsparcia.

Konkubinat nie stanowi podstawy dla spadku po zmarłym partnerze, jeśli nie został on wymieniony w dokumencie prawnym jako spadkobierca. Partner może zatem dziedziczyć majątek po zmarłym wyłącznie na podstawie ostatniej woli i testamentu. Podatki nałożone na taki spadek są znacznie wyższe niż te nałożone na spadek po zmarłym współmałżonku. Partnerzy dziedziczący na podstawie ostatniej woli nie mają prawa do zachowku.

Adopcja dzieci przez pary jednopłciowe Partnerzy w konkubinacie nie mają żadnych praw wychowawczych do dziecka swojego partnera. Możliwa jest jednakże prawna adopcja biologicznego dziecka partnera. Prawa rodzica adopcyjnego nie mogą być ograniczone, nie może być on pozbawiony praw rodzicielskich oraz musi być starszy od adoptowanego dziecka o co najmniej szesnaście lat. Nie jest możliwa adopcja dziecka niespokrewnionego z żadnym z partnerów, jako że takie prawo przysługuje wyłącznie małżeństwom.

Prawa osób transpłciowych Osoby transseksualne mają na Białorusi możliwość prawnej zmiany płci.

Życie osób LGBT w kraju Media, organizacje, wolność słowa i zgromadzeń W 1992 czasopismo „Seks-AntyAIDS-Plus” zaczęło być wydawane przez organizację pozarządową Stop-AIDS-Białoruś. Drugie wydanie gazety zostało wstrzymane przez prokuraturę, a czasopismu założono sprawę karną. Treść gazety zawierała prywatne ogłoszenia kierowane do gejów i lesbijek. Prokuratura uznała te anonse za sutenerstwo. W 1994 sprawa karna przeciwko czasopismu została wycofana. Jednak jego szef i redaktor naczelny, Rusłan Henijusz, w obawie przed konsekwencjami, zdecydował się na zaprzestanie publikacji.

W 1992 magazyn o nazwie „Rendez-vous” został zarejestrowany, po czym rozpoczęto publikację. Czasopismo skupiało się głównie na prywatnych ogłoszeniach. Zawierało również artykuły publikowane przez psychologów i seksuologów, a także listy i wpisy czytelników LGBT w specjalnej rubryce „Niebieski Salon”. W 1994 magazyn przestał istnieć.

Białoruski dostawca Internetu Beltelecom (mający monopol na swoje usługi w całym kraju), który kontroluje przepływ danych zza granicy, próbował zablokować dostęp do stron o tematyce homoseksualnej w klubach internetowych. W ostatnich latach korzystanie ze stron dla lesbijek i gejów przebiega bez utrudnień, jednakże odcięty jest dostęp do rosyjskich stron o takiej tematyce, na przykład popularnego gay.ru.

Pierwsza parada równości we Wspólnocie Niepodległych Państw miała miejsce w Mińsku w 2001. Był to pokojowy marsz, w którym uczestniczyło ponad 300 osób.

Prywatna firma na Białorusi cenzurowała gejowskie ogłoszenia na stronie apagay.com (znanej później pod adresem gay.by). W odpowiedzi na skargi właściciel strony najpierw odpowiedział, że ma prawo do edytowania prywatnych ogłoszeń. Później przyznał, że wykonywał jedynie polecenia z zewnątrz – nie zdradził jednak, skąd docierały do niego owe polecenia.

Jedyne czasopismo skierowane do społeczności LGBT (magazyn Forum Lambda) było publikowane przez Lambda Białoruś w Rosji, a następnie rozpowszechniane na Białorusi w latach 1998–2002. Publikacja została kilkakrotnie zakazana przez Państwowy Komitet Publikacji.

Głównym źródłem informacji o życiu społeczności LGBT na Białorusi była strona gay.by (obecnie nieaktywna). Należała ona do dziesięciu najczęściej odwiedzanych stron na Białorusi (stronę odwiedzało około 350000 użytkowników miesięcznie). Twórcy owej strony napotkali wiele trudności, próbując rozpowszechniać informacje dotyczące homoseksualizmu. W grudniu 2002 Białoruski Uniwersytet Państwowy w Mińsku zablokował dostęp do wszystkich gejowskich stron internetowych. Na początku 2003 administrator strony „Krasnaja Banniernaja” (red.by) usunął portal gay.by ze swoich reklam. W marcu 2003 administracja „Sojuz Online”, największej i najpopularniejszej wśród gejów kafejki internetowej w Mińsku, zablokowała stronę gay.by. 10 maja 2003 nieznany haker, włamawszy się na stronę, usunął wszystkie tematy forum i stworzył na nim nowy wątek wzywający do zabijania gejów. Oprócz tego, podczas ładowania strony głównej portalu, można było zobaczyć napisy „PEDAŁY MUSZĄ UMRZEĆ” oraz „STOP PEDAŁOM NA BIAŁORUSI”. Po owym włamaniu na portal, jego twórcy zaczęli otrzymywać telefony z groźbami zastosowania wobec nich przemocy fizycznej. W styczniu 2004 narodowa firma hostingowa N1.by usunęła stronę gay.by ze swoich serwerów.

Nowe białoruskie strony LGBT dostarczają odpowiednich informacji i rozrywki ich użytkownikom. Pierwszy białoruski gejowski blog, sunshine.by, jest na bieżąco ze wszystkimi wydarzeniami na Białorusi, oddając światu wierny obraz życia lesbijek, gejów, biseksualistów i transseksualistów na Białorusi.

Kontrowersje związane z gay pride Naruszanie wolności słowa i wolności zgromadzeń było wielokrotnie potępiane przez społeczność międzynarodową.

Po kilku nieudanych podejściach festiwal gay pride został zorganizowany w 1999 przez Białoruską Ligę na Rzecz Równouprawnienia Płci Lambda BLL i Forum Lambda (białoruski magazyn dla gejów i lesbijek). Program festiwalu obejmował szkolenie dla dziennikarzy pod tytułem „Lesbijki i geje w mediach”, konferencję na temat praw lesbijek i gejów na Białorusi i na świecie, wystawę fotograficzną i filmy o tematyce homoseksualnej, konkurs „Mister Gej Białoruś” oraz zawody „Transmisja”. Festiwal otrzymał wsparcie Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, studia Tatiana, Zjednoczonej Drogi Białorusi, Międzynarodowych Badań i Wymiany Zarządu, Klubu Titanic oraz gości z Ukrainy. Podczas jednej z imprez milicja zorganizowała nalot na klub i dokonała rewizji uczestników konkursu „Transmisja”.