S-60, Staliniec-60 (ros. Сталинец-60) – radziecki ciągnik gąsienicowy produkowany w Czelabińskiej Fabryce Traktorów (CzTZ) w latach 1931–1937. Kopia amerykańskiego ciągnika firmy Caterpillar. Pierwszy radziecki wielkoseryjny ciągnik gąsienicowy. Używany jako rolniczy i artyleryjski. Wyprodukowany w liczbie niecałych 69 tysięcy sztuk.

Historia Ciągnik Staliniec-60 (S-60) stanowił kopię amerykańskiego traktora gąsienicowego modelu z 1924 roku. Gospodarka narodowa ZSRR, a szczególnie wielkoobszarowe kolektywne rolnictwo, potrzebowała ciągników gąsienicowych, które zapewniały duże możliwości pokonywania bezdroży, w tym rozmokniętych lub zaśnieżonych. Z uwagi na dopiero rozwijającą się industrializację i brak własnych konstrukcji, początkowo maszyny tego rodzaju były głównie importowane z Zachodu. Między innymi, państwowy Ziernotriest zakupił w latach 20. XX wieku dwadzieścia ciągników Caterpillar Sixty (oznaczonych tak od mocy silnika 60 KM, w 1924 roku podniesionej do 72 KM). W 1929 roku zdecydowano o budowie wielkiego kombinatu budowy ciągników o wydajności planowanej na 40 tysięcy rocznie. Jesienią tego roku Caterpillar został wybrany przez komisję decydującą o wyborze ciągnika do masowej produkcji dla radzieckiego rolnictwa, pokonując amerykański ciągnik i radziecki Kommunar (skonstruowany na bazie niemieckiego Hanomaga). Jedną z jego zalet była technologiczna konstrukcja, dobrze dostosowana do planowanej masowej produkcji taśmowej. Jeszcze pod koniec roku metodą odwrotnej inżynierii skopiowano ciągnik Caterpillara, wprowadzając przy tym drobne ulepszenia i dostosowując konstrukcję do systemu metrycznego i radzieckich możliwości technologicznychFakt skopiowania ciągnika Sixty zamiast adaptacji dokumentacji sugeruje kopię nielicencyjną, jednakże publikacje rosyjskie (, ) nie podają tego wprost, a fakt złożenia dużego zamówienia u Caterpillara, praktycznej identyczności ciągników oraz współpracy ZSRR z przemysłem amerykańskim w tym okresie może wskazywać na brak zastrzeżeń firmy.. Pracami kierował inżynier W. Łomonosow. Zarazem zamówiono w tym roku dalsze co najmniej 1350 ciągników Sixty. Różnice wizualne traktora z amerykańskim pierwowzorem były niewielkie: beczkowy zbiornik paliwa montowano tylko po lewej stronie i stosowano ewentualnie tylko krótki dach w formie baldachimu (Caterpillar mógł mieć zbiornik po lewej lub prawej stronie i baldachim nad całym ciągnikiem). Zachowano nawet charakterystyczne dwa żebra w formie litery „X” chroniące z przodu chłodnicę, a po bokach osłony chłodnicy, w miejsce pionowego napisu wypukłymi literami SIXTY, umieszczono taki napis cyrylicą СТАЛИНЕЦ (Staliniec). Tylko Staliniec miał nad zbiornikiem paliwa mniejszy 16-litrowy zbiornik paliwa rozruchowego.

10 sierpnia 1930 rozpoczęto budowę Czelabińskiej Fabryki Traktorów (Czelabinskij Traktornyj Zawod, CzTZ) w Czelabińsku – zaprojektowanej z pomocą amerykańskich inżynierów i wyposażonej w importowane linie produkcyjne. Prototypowy ciągnik ukończono w uruchomionym najpierw zakładzie doświadczalnym w Czelabińsku 15 lutego 1931 roku, po czym przez dwa lata zbudowano 525 przedseryjnych, budowanych jednostkowo ciągników. Produkcja seryjna w gotowym zakładzie ruszyła 1 czerwca 1933 roku. Ciągnik nazwano Staliniec (stąd też skrót S), gdyż zakłady nosiły imię Stalina. Jego produkcja trwała przez cały okres drugiej pięciolatki (1933–1937), której jednym z głównych założeń miało być zmechanizowanie rolnictwa. W marcu 1937 zakończono produkcję S-60, którego w czerwcu zastąpił na liniach fabryki w Czelabińsku ulepszony model S-65 wyposażony w silnik wysokoprężny. Wyprodukowano łącznie 68 997 egzemplarzy S-60.

Eksploatacja thumb|S-60 na znaczku pocztowym Ciągniki S-60 były używane w rolnictwie i radzieckiej gospodarce do orki i ciągnięcia przyczep, a także były adaptowane jako spycharki i układarki do rurociągów. Opracowano też dla niego w 1935 roku pług śnieżny DAK-2/S. Bardziej znanymi wydarzeniami z udziałem S-60 stało się wysłanie siedmiu ciągników w styczniu 1936 roku do rozładowania statków z zaopatrzeniem dla Jakucji, które utknęły w lodach na Lenie, oraz ekspedycja w tym samym miesiącu dla dostarczenia zaopatrzenia w Pamirze.

Ciągnik był produkowany także na potrzeby Armii Czerwonej, w której służył jako ciągnik artyleryjski dla ciężkiej artylerii w pierwszych latach II wojny światowej (kalibrów 122 mm, 152 mm, a nawet większych). Szacuje się, że do wojska mogło trafić ok. 10 tys. sztuk S-60. W wyniku ataku Niemiec na ZSRR począwszy od czerwca 1941 roku duża liczba ciągników tego typu została przejęta i była wykorzystywana przez Wehrmacht do pomocniczych zadań transportowych (w tym wyciągania pojazdów z błota). Część pozostała w służbie Armii Czerwonej do końca wojny w 1945 roku.

Opis techniczny thumb|S-60 z boku thumb|S-60 od tyłu Konstrukcja ciągnika była oparta na ramie, na której z przodu spoczywał silnik, a z tyłu była przymocowana skrzynia biegów, znajdująca się pod nogami kierowcy. Charakterystyczną cechą był niczym nieosłonięty silnik w części przedniej, za chłodnicą, oraz beczkowy zbiornik paliwa po lewej stronie, z mniejszym zbiornikiem paliwa rozruchowego na szczycie. Na osłonie chłodnicy ciągnik miał z przodu u góry wypukły napis firmowy: ЧТЗ (CzTZ), a po bokach obudowy chłodnicy były pionowe napisy cyrylicą СТАЛИНЕЦ (Staliniec).

Napęd stanowił rzędowy czterocylindrowy silnik gaźnikowy, czterosuwowy, pracujący na ligroinie (ciężkiej benzynie). Silnik rozwijał moc maksymalną 72 KM. Silnik miał pojemność skokową 18,5 l, średnicę cylindra 165 mm, skok tłoka 216 mm i stopień sprężania 3,9:1. Prędkość obrotowa wynosiła 650 obr./min. Zużywał 320 g paliwa na 1 KM mocy na godzinę. Silnik uruchamiany był ręcznie na benzynie. Silnik ważył 1,3 tony, a cylindry były oddzielne w bloku. Mechaniczna skrzynia biegów miała trzy biegi do przodu i jeden do tyłu. Główna przekładnia miała przełożenie 3,58:1. Skręty były wykonywane za pomocą sprzęgieł poślizgowych. W 1936 roku opracowano dla ciągnika S-60 generator gazu drzewnego Dekalenkowa D-8, z którym wyprodukowano 264 sztuki.

Zawieszenie składało się po każdej stronie z ramy, na której było zawieszone pięć kółek jezdnych, koła napędowe z tyłu, koła napinające z przodu i dwa koła podtrzymujące. Ramy zawieszone były z tyłu na osi kół napędowych, a z przodu na wahliwej belce poprzecznej, resorowanej sprężynami śrubowymi. Gąsienice składały się z 66 ogniw o szerokości 500 mm i długości 203 mm. Z lewej strony był beczkowy zbiornik paliwa o pojemności 390 l. Ciągnik miał dwa miejsca, na szerokiej ławce z tyłu, na prawo od zbiornika paliwa. Masa całkowita ciągnika wynosiła 9400 kgWedług masa 9,4 t, według masa 10,5 t.. Nacisk jednostkowy wynosił 0,46 kg/cm².

Ciągnik rozwijał prędkość od 3,5 do 8,4 km/h. Według innych źródeł, prędkość maksymalna na III biegu wynosiła 5,85 km/h. Zasięg wynosił 75 km.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Ciągniki rolnicze Kategoria:Radzieckie ciągniki artyleryjskie