thumb|Wielka czwórka – Lloyd George, Orlando, Clemenceau i Wilson thumb|Ostateczne straty terytorialne Niemiec w wyniku traktatu wersalskiego. Mapa nie uwzględnia obszarów terytoriów plebiscytowych i zdemilitaryzowanej strefy Nadrenii, które pozostały w granicach Republiki Weimarskiej thumb|Mapa Nadrenii z zaznaczonymi obszarami zdemilitaryzowanymi i strefami okupowanymi do 1930 przez wojska Ententy Traktat wersalski – główny traktat pokojowy kończący I wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy, państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Dokumenty ratyfikacji złożono 10 stycznia 1920 r. w Paryżu i z tą datą wszedł w życieProtokół złożenia ratyfikacji traktatu pokoju podpisanego w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. z 1920 r. Nr 35, poz. 200, s. 274–276). Ze strony Polski Traktat wraz z małym Traktatem ratyfikował Naczelnik Państwa 1 września 1919 na podstawie ustawy z 31 lipca 1919 ().. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.
Traktat wersalski został zawarty podczas paryskiej konferencji pokojowej, trwającej od 18 stycznia 1919 roku do 21 stycznia 1920 r. Brało w niej udział 27 zwycięskich państw. Polska była reprezentowana przez Ignacego Paderewskiego i Romana Dmowskiego. Państwa pokonane w I wojnie światowej (Niemcy, Austro-Węgry, Imperium Osmańskie, Bułgaria) nie zostały dopuszczone do konferencji, a jedynie przedstawiono im traktaty do podpisania.
Rosja Sowiecka również nie została zaproszona, gdyż mocarstwa Ententy nie uznawały rządu bolszewickiego, który w marcu 1918 podpisał w imieniu Rosji separatystyczny pokój z Niemcami (traktat brzeski), co było złamaniem porozumień sojuszniczych w ramach Ententy. W konsekwencji Rosja nie była uznawana za państwo sojusznicze i zwycięskie. Do oficjalnego uczestnictwa w konferencji pokojowej nie zostało dopuszczone równieżDecyzją konferencji premierów i ministrów spraw zagranicznych krajów Ententy. żadne przedstawicielstwo białej Rosji. W konsekwencji Rosja nie była oficjalnie reprezentowana na konferencji pokojowej i nie była stroną traktatów pokojowych.
Po zawarciu traktatu z Niemcami nastąpiło zawarcie dalszych porozumień pokojowych z państwami pokonanymi: 10 września 1919 z Austrią w Saint-Germain-en-Laye (traktat pokojowy z Austrią) 27 listopada 1919 z Bułgarią w Neuilly-sur-Seine (traktat pokojowy z Bułgarią) 4 czerwca 1920 z Węgrami w (traktat w Trianon) 10 sierpnia 1920 z Imperium Osmańskim w Sèvres (traktat w Sèvres).
Językami autentycznymi były francuski i angielski (teksty francuski i angielski będą obowiązującymi), depozytariuszem rząd FrancjiCzęść XV traktatu.. W pierwszej części traktatu (artykuły 1-26), liczącego łącznie 440 artykułów, zapisano powołanie Ligi Narodów, część XIII (art. 387-427) powoływała stowarzyszoną z nią Międzynarodową Organizację Pracy. Dalsze części dotyczyły losów Niemiec.
Straty terytorialne Niemiec Francja odzyskała obszary utracone w 1871 r., tj. Alzację i północno-wschodnią Lotaryngię. Zagłębie Saary miało pozostawać pod zarządem międzynarodowym przez piętnaście lat, po czym plebiscyt miał rozstrzygnąć o jego przynależności do Niemiec lub Francji. Belgia uzyskała (zatwierdził to plebiscyt w 1920 r.) dwa pograniczne powiaty dotąd należące do Prus: Eupen i Malmedy, częściowo z ludnością walońską. Polska odzyskała znaczną część ziem zabranych jej przez Prusy w I i II rozbiorze: większą część Wielkopolski i znaczną część byłych Prus Królewskich (zwanych pod zaborem: Prusy Zachodnie), z niewielkim jednak dostępem do morza (144 km); ponadto niewielkie fragmenty Dolnego Śląska oraz po plebiscycie na Górnym Śląsku w 1921 r. i III powstaniu śląskim część górnośląskiego zagłębia przemysłowego z Katowicami i Chorzowem. Dania uzyskała po plebiscycie przeprowadzonym w 1920 r. północną część Szlezwiku, o zdecydowanej przewadze ludności duńskiej. Gdańsk z przyległymi gminami i miastami Oliwą i Sopotem stał się Wolnym Miastem o charakterze odrębnego państwa, ale z włączeniem w skład terytorium celnego Polski i zapewnieniem jej szerokich uprawnień w porcie gdańskim. niemieckie terytoria kolonialne rozdzielono pomiędzy zwycięzców i przekazano pod opiekę Ligi Narodów, tworząc tam mandaty typów A, B i C. Czechosłowacja uzyskała mały skrawek Górnego Śląska, tzw. Kraik hulczyński, na południe od Raciborza, o ludności złożonej m.in. z tzw. Morawców, mówiących narzeczem czeskim (choć w większości bez czeskiej świadomości narodowej). obszar zaniemeński na krańcu Prus Wschodnich z portem Kłajpedą (do 1923 Memel), o ludności mieszanej niemiecko-litewskiej„The district of Klaipeda was incorporated into Lithuania in 1923 with autonomous status. A census was carried out in the district in 1925. using the criterion of language to define ethnicity. The inhabitants of the district, whose total number was 141,000, declared their respective languages as follows: German (61.300 people, or 43.5% of the total population), Lithuanian (38,900. or 27.6% of the total). „Klaipedan” (35,600, or 25.2% of the total), and other languages (5,200 persons, or 3.7% of the total).” Piotr Eberhardt, Ethnic groups and population changes in twentieth-century Central-Eastern Europe: history, data, and analysis, London 2003 Ed.Sharpe, , s. 40. wersja elektroniczna., został oddany pod zarząd mocarstw, w praktyce francuski. Luksemburg, który do tego czasu wchodził w skład obszaru celnego Niemiec, został z niego wydzielony. na terenach wielonarodowościowych miały się odbyć plebiscyty, decydujące o podziale: Górnego Śląska, Warmii, Mazur oraz Szlezwiku.
Demilitaryzacja Nadrenii Demilitaryzacja Nadrenii polegała na tym, że na terenie lewobrzeżnej Nadrenii i 50-kilometrowym pasie wzdłuż prawego brzegu Renu zakazano Niemcom posiadania wojsk (art. 43 traktatu).
W części V traktatu nakazano zmniejszenie liczebności armii niemieckiej do 100 tys. żołnierzy oraz zakazano wprowadzania powszechnego obowiązku służby wojskowej (Reichswehra). Miał obowiązywać zakaz wyposażania armii w czołgi i samoloty bojowe. Marynarka wojenna (Reichsmarine) mogła posiadać z większych okrętów jedynie: 6 pancerników 6 lekkich krążowników 12 kontrtorpedowców (niszczycieli) 12 torpedowców. Nie wolno było Reichsmarine posiadać okrętów podwodnych i lotnictwa morskiego. Liczebność personelu marynarki miała być zredukowana do 15 tys. ludzi. W traktacie zapisano, że wymiana okrętów może nastąpić po 15–20 latach od chwili ich zwodowania oraz zapisano limity wyporności nowych okrętów (np. pancerniki – 10 000 t, krążowniki – 6000 t). Pozostawiono jednocześnie Niemcom jedynie przestarzałe pancerniki (typów BraunschweigPancerniki typu „Brauschweig” w treści traktatu określone zostały jako typ „Lothringen” od nazwy ostatniej zwodowanej jednostki typu „Braunschweig”. i Deutschland) i krążowniki.
Fortyfikacje na granicy zachodniej musiały zostać zniszczone, na pozostałych zakazano wznoszenia nowych (art. 180).
Ciężary ekonomiczne nałożone na Niemcy Na konferencji zapadła jedynie decyzja, że po raz pierwszy w historii reparacje wojenne zostaną wypłacone jako rekompensata za faktycznie poniesione w wyniku działań wojennych straty. Oszacowanie ich wysokości oraz możliwości płatniczych Niemiec pozostawiono Komisji Odszkodowań, która zakończyła swoją pracę w maju 1921, ustalając ich wysokość na 132 mld marek w złocie (co odpowiadało 33 mld dolarów i nieco ponad 3% PKB Niemiec rocznie), płatnych przez 50 lat. Była to suma nierealistycznie wysoka, głównie dzięki staraniom Francji, która widziała w reparacjach środek hamowania wzrostu potęgi gospodarczej Niemiec, których rewanżyzmu obawiała się przez cały okres międzywojenny. Mimo początkowej determinacji francuskiej, by je wyegzekwować (okupacja Zagłębia Ruhry w styczniu 1923), ostatecznie spłacone zostały dopiero w 2010 rokuhttp://www.bild.de/BILD/politik/2010/09/28/ende-1-weltkrieg/am-sonntag-endet-fuer-deutschland-der-1-weltkrieg.html Bild (po niemiecku).Koniec I wojny światowej. Niemcy spłacili długi, Dziennik.pl.. Na ich redukcji zależało głównie USA, które, w przeciwieństwie do Francji, środek utrzymania pokoju w Europie widziały w silnych gospodarczo Niemczech (plany Dawesa i Younga – redukcja niemieckiego zadłużenia).
Zobowiązania polityczne Niemcy zobowiązały się do poszanowania suwerenności Austrii i wyrzekły się zamiarów Anschlussu. Niemcy uznały niepodległość Czechosłowacji i Polski.
Rzeki W Wersalu za międzynarodowe uznano następujące rzeki: Łaba począwszy od ujścia Wełtawy i Wełtawa do Pragi Odra od ujścia Opawy Niemen od Grodna Dunaj.
Ponadto zagwarantowano wolność przepływu przez Kanał Kiloński dla statków handlowych i pasażerskich oraz okrętów wojennych państw „będących w pokoju z Niemcami” (art. 380-386 traktatu).
14 listopada 1936 rząd niemiecki oświadczył, że nie uznaje już za obowiązujące postanowień traktatu wersalskiego o umiędzynarodowieniu rzek, a 15 stycznia 1937 – postanowień gwarantujących swobodny przepływ okrętów wojennych przez Kanał Kiloński.
Sankcje thumb|thumbtime=5|Podpisanie traktatu pokojowego w Wersalu thumb|Znak graniczny, określający przebieg granicy polsko-niemieckiej w latach 1919–1939, znajdujący się koło Dębek thumb|Tablica informacyjna ze szczegółowym planem przebiegu granicy polsko-niemieckiej w latach 1919–1939, przedstawiająca usytuowanie znaków granicznych w okolicach Dębek – rzeka Piaśnica i Morze Bałtyckie thumb|Mapa Rzeczypospolitej Polskiej z granicami według Traktatu Wersalskiego. Oprócz granic Polski widoczny obszar przyszłego Plebiscytu na Górnym Śląsku oraz Wolnego Miasta Gdańsk (Jan Zabiełło 1920). Zwycięskie mocarstwa postawiły w stan oskarżenia cesarza Wilhelma II za „najwyższą obrazę moralności międzynarodowej i świętej powagi traktatów” (art. 227). Ustanowiono Komitet dla Spraw Odpowiedzialności oraz specjalny trybunał dla oskarżonego byłego władcy, składający się z 5 sędziów ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Japonii. 16 stycznia 1920 prezydent Francji zwrócił się do rządu Holandii z żądaniem wydania ex-cesarza. Odmowę z 23 stycznia rząd holenderski motywował postanowieniami konstytucji swego kraju (która w artykule 2. stanowi: ekstradycja może nastąpić jedynie na mocy umowy międzynarodowej). Niemcy zostały zobowiązane do przekazania na wniosek mocarstw 895 osób oskarżonych o popełnienie w czasie wojny czynów uznanych za zbrodnicze, „sprzeczne z prawami i zwyczajami wojennymi” (regulowanymi głównie przez IV Konwencję Haską z 1907 o prawach i zwyczajach wojny lądowej, co w Traktacie Wersalskim expressis verbis nie zostało stwierdzone)Odpowiedzialność taką przewidywał, co prawda dość ogólnikowo, art. 3 Konwencji „Strona wojująca, która by naruszyła postanowienia powyższego regulaminu, będzie pociągnięta do indemnizacji [odszkodowania], jeśli tego zajdzie potrzeba. Strona ta będzie odpowiedzialną za każdy czyn osób, wchodzących w skład jej siły zbrojnej.” (Dz.U. 1927 r., nr 21, poz. 161).. Oskarżeni o popełnienie czynów przeciwko obywatelom danego mocarstwa mieli być sądzeni przed trybunałem tego państwa (art. 228 i 229). Do ekstradycji nie doszło, tylko 45 niższych rangą oskarżonych odpowiadało przed Sądem Rzeszy w Lipsku (wyroki skazujące były dość łagodne).
Gwarancje Tytułem zagwarantowania przestrzegania traktatu przez Niemcy, mocarstwa zachodnie zdecydowały się okupować terytorium Niemiec na zachód od Renu (z kilkoma przyczółkami na wschodzie) na okres od 5 do 15 lat (3 strefy okupacyjne).
Ratyfikacja traktatu przez Niemcy W Niemczech nie było siły politycznej, która godziłaby się w sposób nieprzymuszony na przyjęcie warunków określonych postanowieniami traktatu wersalskiego. Rząd Philippa Scheidemanna odmówił jego podpisania i 9 czerwca 1919 r. podał się do dymisji.