W II Rzeczypospolitej dominującą pozycję zajmował Kościół katolicki i przez okres międzywojnia zwiększył się udział jego wyznawców w społeczeństwie. Pomimo tego inne wyznania odgrywały znaczącą rolę. Oprócz Kościoła katolickiego w latach 1919–1939 tylko sześć związków religijnych zostało uznanych prawnie. Różnica pomiędzy związkiem uznawanym prawnie, a nieuznawanym polegała na tym, że pierwszy posiadał osobowość prawną. Związki nieuznawane swój byt prawny wywodziły wyłącznie z prawa do wolności wyznania i sumienia.

Podczas spisu ludności w roku 1931 w II RP największe grupy wyznaniowe stanowili wyznawcy 5 wyznań: katolicy obrządku łacińskiego (64,8%), prawosławni (11,8%), grekokatolicy (10,4%), wyznawcy judaizmu (9,8%) i protestanci (2,6%) – łącznie osoby wierzące stanowiły ponad 99% ludności. W spisie tym do protestantów zaliczano: luteran, kalwinistów, metodystów, baptystów, adwentystów, irwingian, wyznania zielonoświątkowe i ruch badacki.

Sytuację prawną związków wyznaniowych komplikował brak uregulowania prawa wyznaniowego w Polsce międzywojennej odrębną ustawą, nie nastąpiła też jego prawna unifikacja. Skutkiem tego prawo różnie interpretowano. Według koncepcji Ministerstwa Sprawiedliwości uprawnienia nadane przez jednego z zaborców obowiązywały w całym kraju. Według koncepcji Ministerstwa WRiOP obowiązywało prawo dzielnicowe co oznacza, że w każdym byłym zaborze obowiązywały inne przepisy. Na terenie byłego zaboru rosyjskiego związki wyznaniowe mogły funkcjonować na podstawie carskiego ukazu tolerancyjnego z 17 października 1906 rokuTreść ukazu: „Osobom, które porzuciły wyznanie prawosławne, daje się prawo wyznawania ich wiary i praktykowania obrzędów religijnych podług przepisów ich wyznania, jak również tworzenia przez nie w sposób niżej wskazany gmin wyznaniowych”. Prawo to zezwalało na zmianę wyznania wszystkim, bez względu jakie wyznanie opuszczali, ustawodawca nawiązał do prawosławia gdyż w Rosji była to religia dominująca (Dyspozycja senatu Nr 5982 z 2 czerwca 1906).. Na terenie byłego zaboru austriackiego związkom wyznaniowym przysługiwało prawo do urządzania nabożeństw domowych. Natomiast na terenie byłego zaboru pruskiego w oparciu o przepisy Zbioru ustaw pruskich.

Konstytucja marcowa w art. 114 zakładała zasadę równouprawnienia wyznań uznanych prawnie, przy jednoczesnym przyznaniu Kościołowi katolickiemu uprzywilejowanej pozycji wśród wyznań równouprawnionych (primus inter pares). Pozycja Kościoła katolickiego przyczyniła się do tego, że w praktyce w okresie międzywojennym nie uznano de iure ani jednego Kościoła lub związków wyznaniowego z dotychczas nie uznanych, mimo że taki nakaz był zawarty w art. 116 Konstytucji.

Związki wyznaniowe uznane prawnie Kościół katolicki – Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską popisany 10 lutego 1925 w Rzymie, ratyfikowany przez rząd 27 marca 1925. Żydowski Związek Wyznaniowy – rozporządzenie Ministra WRiOP z dnia 5 kwietnia 1928 roku. Wschodni Kościół Staroobrzędowy – uznany rozporządzeniem Prezydenta z dnia 22 marca 1928 roku. Muzułmański Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku Karaimski Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku Kościół Ewangelicko-Augsburski – działał w oparciu o dekret Prezydenta z dnia 25 listopada 1936 roku. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – podstawą prawną był dekret Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 roku, wcześniej od 1923 r. Tymczasowe przepisy o stosunku rządu do Kościoła prawosławnego w Polsce.

Związki wyznaniowe uznane de facto Polski Narodowy Kościół Katolicki. Kościół Metodystyczny. Liberalny Kościół Katolicki.

Związki wyznaniowe nieposiadające uregulowania odrębnym aktem prawnym 27 wyznań nie doczekało się uregulowania swojej sytuacji prawnej odrębną ustawą i działało w oparciu o przepisy byłych państw zaborczych lub prawo o stowarzyszeniach.

Kościół Ewangelicko-Reformowany – działał w oparciu o ukaz carski z dnia 8 lutego 1849 roku, działał tylko i wyłącznie na terenie byłego zaboru rosyjskiego. Wileński Kościół Ewangelicko-Reformowany – działał wyłącznie na terenie byłego zaboru rosyjskiego. Ewangelicki Kościół Unijny w Polsce – działał wyłącznie na terenie byłego zaboru pruskiego w oparciu o dekret króla pruskiego z dnia 27 września 1817 roku. Ewangelicki Kościół Unijny na polskim Górnym Śląsku – działał w oparciu o ustawę śląską z dnia 16 lipca 1937 roku. Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej – działał w oparciu o ustawę pruską z dnia 23 maja 1908 roku. Kościół Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania Województw Południowych – działał wyłącznie na terenie byłej Galicji w oparciu o patent cesarski z dnia 8 kwietnia 1861 roku. Hernhuci, czyli Bracia morawscy – działali w województwach południowych i cieszyńskiej części województwa śląskiego w oparciu o rozporządzenie Ministerstwa Wyznań i Oświaty z dnia 25 listopada 1936 roku. Polski Kościół Starokatolicki – działał na terenie byłego zaboru austriackiego w oparciu o rozporządzenie Ministra Wyznań i Oświaty z dnia 20 maja 1874. Starokatolicki Kościół Mariawitów – działał wyłącznie na terenie byłego zaboru rosyjskiego w oparciu o ukaz carski z dnia 11 marca 1912 roku. Menonici – działali na terenie byłego zaboru rosyjskiego w oparciu o ukaz carski z dnia 8 lutego 1849 roku. Wschodni Kościół Staroobrzędowy („popowcy”) – odłam staroobrzędowców działający w oparciu o ukaz z dnia 17 października 1906 roku. Związek Słowiańskich Zborów Baptystów – działał na terenie byłego zaboru rosyjskiego w oparciu o rozporządzenie z dnia 29 września 1879 roku. Unia Zborów Baptystów Języka Niemieckiego – działała na terenie byłego zaboru pruskiego w oparciu o ustawę z dnia 7 lipca 1875 roku. Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Baptystów – działało w oparciu o reskrypt Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 22 stycznia 1875 roku. Związek Chrześcijan Wiary Ewangelicznej (zielonoświątkowcy) – działał na terenie byłego zaboru rosyjskiego w oparciu o rozporządzenie z dnia 29 września 1879 roku; oznacza to, że zielonoświątkowcy byli traktowani jako baptyści. Związek Słowiańskich Zborów Ewangelicznych Chrześcijan – działał w oparciu o ukaz carski z dnia 17 października 1906 roku. Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Ewangelicznych Chrześcijan – działało w oparciu o ukaz carski z dnia 17 października 1906 roku. Ewangeliczni Chrześcijanie Języka Niemieckiego (ewangeliczni chrześcijanie) – działali w oparciu o ukaz carski z 17 października 1906 roku. Wolni Ewangeliczni Chrześcijanie („bracia plymuccy”) – działali w oparciu o ukaz carski z 17 października 1906 roku. Unia Zborów Adwentystów Dnia Siódmego – decyzja MWRiOP z 16 lutego 1922 roku zaliczyła adwentystów do tzw. wyznań tolerowanych. Ewangeliczni Chrześcijanie Dnia Siódmego – działali w oparciu o tę samą podstawę prawną, co Adwentyści Dnia Siódmego. Reformowany Zbór Adwentystów Dnia Siódmego – działali w oparciu o tę samą podstawę prawną, co Adwentyści Dnia Siódmego. Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego – działali w oparciu o „Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego – Grupa II” zarejestrowane przez Czesława Kasprzykowskiego. Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego „Epifania” – w latach 1925–1935 działali w oparciu o „Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego – Grupa II” zarejestrowane przez Czesława Kasprzykowskiego. Po odejściu Kasprzykowskiego utracili rejestrację na rzecz Stowarzyszenia Badaczy Pisma Świętego. Zjednoczenie Badaczy Pisma Świętego – działali na mocy reskryptu nr 2167/5, wydanego 20 maja 1913 roku przez Gieorgija Skałona generała-gubernatora Warszawy. Kościół Anglikański – działał w byłym zaborze rosyjskim w oparciu o reskrypt Ministra WRiOP z dnia 15 marca 1920 roku. Zbór Ewangelicznych Chrześcijan w Duchu Apostolskim – działali na terenie byłego zaboru rosyjskiego, sytuacja prawna tego związku nie jest jasna.

Związki wyznaniowe tolerowane na podstawie art. 111 i 112 Konstytucji Wolny Kościół Luterski Stowarzyszenie Chrześcijańskiej Nauki Zjednoczenie Kościołów Chrystusowych Wolnoreligijny Zbór Miłości „Agape” Stowarzyszenie Żydów-ChrześcijanStowarzyszenie założone w 1930 roku w ramach Kościoła Anglikańskiego, którego celem było połączenie mniejszych związków wyznaniowych zajmujących się nawracaniem Żydów na chrześcijaństwo. Statut stowarzyszenia podpisali ks. Herman Charles Carpenter i ks. J.E. Landsman z Misji Anglikańskiej oraz pastor Piotr Gorodiszcz i ks. Józef Fajans z Misji Barbikańskiej. Ze względu na osobiste ambicje obu stron projekt nie odniósł sukcesów gdyż nie doszło na szerszą skalę do konsolidacji działań na polu nawracania Żydów. W 1934 roku pastor Gorodiszcz, pełniący w stowarzyszeniu funkcję skarbnika poinformował listownie o swojej rezygnacji – tym samym Stowarzyszenie Żydów-Chrześcijan upadło. (Tomasz Wiśniewski, Konwersje Żydów na ziemiach polskich, Uniw. A. Mickiewicza, 2011, Poznań, s. 66.) Bracia Apostolscy (irwingianie) Niemieccy Katolicy Wolnomyśliciele Religijni Stefanowcy Karpowcy Darbyści Mariawici Muraszkowcy Wolni Badacze Pisma Świętego (w roku 1929 wystąpili o rejestrację na terenie całego kraju ale wniosek został odrzucony, rejestrowano tylko poszczególne zbory np. w 1938 roku w Białymstoku).

Zobacz też

Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne