Kościół San Salvador (nazwa w języku weneckim; wł. chiesa del Santissimo Salvatore, pol. kościół Najświętszego Zbawiciela) – rzymskokatolicki kościół w Wenecji w dzielnicy (sestiere) San Marco. Administracyjnie należy do Patriarchatu Wenecji. Jest kościołem parafialnym parafii SS. Salvatore, wchodzącej w skład wikariatu San Marco–Castello. Dedykowany jest Najświętszemu Zbawicielowi.
Wnętrze stanowi przykład weneckiej architektury renesansowej. Kościół jest znany z impresyjnego obrazu Tycjana Przemienienie Pańskie oraz ukrytego pod nim obrazu, wykonanego z XIV wieku na płycie srebrnej pozłacanej, wystawianego na widok publiczny tylko 3 razy w roku: na Boże Narodzenie, na Wielkanoc oraz w święto Najświętszego Zbawiciela (6 sierpnia).
Historia Pierwotny kościół Pierwsza fundacja kościoła sięga VII wieku i ma legendarne początki: według niej Jezus Chrystus miał pojawić się we śnie biskupowi św. Magnusowi z Oderzo, aby wskazać mu miejsce w centrum bizantyńskiej wówczas Wenecji, na którym powinien kościół pod jego, Zbawiciela świata wezwaniem.
Z 1141 roku pochodzą pewne ślady istnienia klasztoru kanoników regularnych, który mocno ucierpiał w wyniku pożaru w 1167 roku. Dziesięć lat później papież Aleksander III, który przybył do Wenecji, aby zawrzeć pokój z cesarzem Fryderykiem I Barbarossą, zachęcił dożę Sebastiana Zianiego do ponownego poświęcenia kościoła. W 1184 roku, po radykalnej przebudowie kościół został otwarty. W ostatnich latach XII wieku ponownie go zamknięto, aby dokonać kolejnej przebudowy oraz wyznaczyć strefę cmentarza i teren pod nowy klasztor, którego budowę podjęto w 1213 roku, pod nadzorem przeora Paterniano da Pozzo. Ówczesny romański kościół był trzynawową bazyliką z transeptem, nawiązującą typologicznie – zgodnie z panującą wówczas tradycją – do Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie. Kościół pod wezwaniem Najświętszego Zbawiciela został powierzony w 1421 roku kanonikom laterańskim, których w 1442 roku, po interwencji pochodzącego z Wenecji papieża Eugeniusza IV zastąpili Kanonicy Regularni św. Zbawiciela Bolonii. Nowi gospodarze świątyni prawdopodobnie przeprowadzili w niej niezbędne prace konserwatorskie.
Obecny kościół W 1506 został opracowany kompleksowy program przebudowy kompleksu kościelno-klasztornego, któremu patronował z jednej strony przeor zgromadzenia, Antonio Contarini (późniejszy patriarcha Wenecji), a drugiej – architekci: Giorgio Spavento, pomysłodawca projektu oraz jego następcy, Pietro Lombardo i jego syn Tullio oraz Jacopo Sansovino. Model planimetryczny nawiązywał do kościoła św. Marka; odwoływał się także do kultu starożytnego patrona Wenecji, św. Teodora. Jako datę położenia kamienia węgielnego wybrano 25 marca – rocznicę założenia miasta; wszystko to razem miało podkreślać status nowego kościoła jako świątyni narodowej, w politycznej opozycji do Rzymu. W 1520 roku ukończono apsydę, co umożliwiło odprawianie mszy, w 1530 roku ukończono chór, w 1532 boczny portal, wychodzący na Marzaria, a w 1534 roku ołtarz główny.
Fasada została przebudowana w latach 1649–1663 według projektu Giuseppe Sardiego z dekoracją rzeźbiarską Bernarda Falcone. Po bombardowaniu austriackim pozostała kula armatnia, wbudowana w lewym, dolnym rogu fasady.
Upadek Rzeczypospolitej Weneckiej w 1797 roku i wprowadzone ustawy napoleońskie spowodowały kasację zgromadzenia kanoników, ich kościół stał się własnością państwową, ale w 1806 roku został zwrócony Patriarchatowi. W latach 1868–1879 kościół był zamknięty ze względu na prowadzone prace konserwatorskie.
Klasztor Wraz z odbudową kościoła dokonano również radykalnej przebudowy klasztoru; rozebrano stare budynki i rozpoczęto wznoszenie dwóch krużganków o różnej wielkości oraz obszernego refektarza. Projekt większego z nich wykonano w latach 1524–1539, a zbudowano w latach 1540–1566; mniejszy zbudowano w II połowie XVI wieku. Sklepienie klasztornego refektarza pokryły stiuki oraz freski o treści biblijnej i nowotestamentowej. Upadek Rzeczypospolitej Weneckiej w 1797 roku i wprowadzone ustawy napoleońskie spowodowały kasację zgromadzenia kanoników. Ich majątek został włączony do majątku państwowego, a klasztor zamieniono na koszary. Dziś jest on własnością Telecomu, która ulokowała w nim biura swojej dyrekcji.
Architektura Wygląd zewnętrzny Kościół, ulokowany wewnątrz gęstej, miejskiej zabudowy, wydaje się być przytłoczony przez otaczające go budynki. Jedynym wyjątkiem jest fasada, wychodząca na Campo San Salvador. Pomiędzy kościołem a kanałem Rio di San Salvador rozciąga się klasztor z dwoma obszernymi krużgankami.
Fasada thumb|150px|Kula armatnia w fasadzie Fasada została ukończona później, niż masywny korpus nawowy, bo dopiero w latach 60. XVII wieku, dzięki nakładom zamożnego kupca, Jacopa Gallego i według projektu Giuseppe Sardiego. Monumentalny, wysoki fronton, wznosi się nad podstawą, na której wspierają się również półkolumny korynckie, organizując całość w wielki porządek. Bogaty jest zespół rzeźb, będących dziełem Bernarda Falconiego (II połowa XVIII wieku), wieńczących górną elewację z punktem kulminacyjnym w postaci posągu Odkupiciela. Elementy architektoniczne pochodzenia palladiańskiego, widoczne w portalu, wielkim porządku, sekwencji trójkątnych tympanonów i centralnym oknie pośrodku górnej kondygnacji, przeplatają się z elementami longheniańskimi, ukształtowanymi w XVII wieku, widocznymi w dekoracjach z płyt marmurowych, festonach i wyniosłości posągów. Do portalu prowadzą wysokie schody, pod którymi rozciąga się starożytna krypta. Dopełnienie kompozycyjne fasady kościoła San Salvador oraz placu stanowi fasada znajdującej się w pobliżu Scuola Grande di San Teodoro, będąca dziełem tego samego architekta.
Kampanila Budowę kampanili rozpoczęto w 1206 roku, jednak później, na skutek działania jakiegoś zdarzenia pogodowego, przerwano ją. Kampanila przez wieki pozostawała w stanie ukończonym. Prace podjęto na nowo w roku 1895 podwyższając konstrukcję o 16 m i nadając jej kształt prostej dzwonnicy w stylu romańskim. W latach 1903 i 1911 dokonano wzmocnienia jej fundamentów. Dzwonnica mierzy 23 m wysokości.
Wnętrze Kościół ma formę trzynawowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego z nawą główną przykrytą 3 kopułami. Założenie naśladuje częściowo plan bazyliki św. Marka, przejmując wiernie rozwiązanie architektoniczne jej nawy głównej, nie tylko co do usytuowania kopuł, ale również proporcji samego planu.
Prezbiterium mały|240px|Wnętrze – nawa główna Prezbiterium jest dziełem Giorgia Spaventa. W marmurowym ołtarzu głównym, wyrzeźbionym przez Guglielma dei Grigi i zwieńczonym posągiem Zbawiciela (1500 rok) znajduje się obraz Przemienienie Pańskie Tycjana, z tyłu natomiast – Pala d’oro (lub pala d’argento dorato), dzieło złotników weneckich z początku XIV wieku, z dodatkami z XV wieku. Obraz wypełniają postacie świętych, Madonny z Dzieciątkiem i symbole Ewangelistów. W centrum kompozycji znajduje się scena Przemienienie Pańskie pomiędzy Mojżeszem i Eliaszem. Obraz jest wystawiany na widok publiczny tylko 3 razy w roku: na Boże Narodzenie, na Wielkanoc oraz w święto Najświętszego Zbawiciela (6 sierpnia). W I dekadzie XXI wieku dzieło zostało odrestaurowane dzięki funduszom fundacji Venetian Heritage Inc. we współpracy z domem mody Louis Vuitton. Zanim powróciło na stałe do kościoła, było wystawione od października 2010 roku do lutego roku następnego na pokazie specjalnym w Muzeum Bodego w Berlinie.
Apsyda prawej nawy W apsydzie prawej nawy znajduje się kaplica dedykowana Świętemu Teodorowi (w języku weneckim San Todaro), pierwszemu patronowi Wenecji. W 1551 roku kaplica stała się własnością pobliskiej Scuola Grande di San Teodoro. Znajdująca się na ołtarzu urna zawiera zwłoki Świętego, przywiezione przez Jacopa Daura z Messembrii w Azji Mniejszej do Konstantynopola, a stamtąd przez jego brata Marca do Wenecji, do kościoła San Salvador, który był jego kościołem parafialnym. W ołtarzu kaplicy znajduje się obraz Święty Teodor w glorii Pietra Mery, natomiast na ścianie bocznej – Męczeństwo Świętego Teodora Giovanniego De’ Pitati.
Zakrystia Zakrystia, zbudowana według projektu Giorgia Spaventa, jest pomieszczeniem prostokątnym, znajdującym się obok kościoła. Jej renesansowe wnętrze obiega rząd poliforiów, zapewniających jego oświetlenie. Freski na sklepieniu i na ścianach przypisuje się Camillowi Capellemu i – tradycyjnie – Francescowi VecelliowiStarszy brat Tycjana..
Prawy transept Ołtarz przy ścianie przedniej Na ołtarzu ustawionym przy ścianie przedniej transeptu widnieje obraz Święty Leonard i Święci Andrzej, Mikołaj i Wawrzyniec Iiustiniani Francesca Fontebassa.
Pomnik nagrobny Katarzyny Cornaro Na ścianie bocznej umieszczono grobowiec królowej Cypru, Katarzyny Cornaro dłuta Bernardina Contina, który ukończył pracę nad nim w 1584 roku. Struktura architektoniczna grobowca jest dość złożona; składają się na nią kolumny, tympanony, lizeny i sztukaterie. Nad drzwiami portalu znajduje się płaskorzeźba Katarzyna przekazuje doży Barbarigo koronę Cypru.
Ołtarz przy ścianie tylnej W stojącym przy ścianie tylnej ołtarzu znajduje się obraz Święty Wawrzyniec Męczennik i Święci Jakub, Magdalena i Franciszek Salezy Girolama Brusaferra (1729).
Nawa prawa I ołtarz W pierwszym ołtarzu, w marmurowej oprawie znajduje się obraz Zwiastowanie Tycjana.
Pomnik nagrobny Francesca Veniera Za ołtarzem znajduje się mający formę łuku triumfalnego pomnik nagrobny Francesca Veniera, będący najbardziej znaczącym zespołem rzeźbiarskim i architektonicznym kościoła. Zróżnicowanie, kolorystyka i wykwintność użytego do jego budowy marmuru, pozłocenia i bogactwo dekoracji pozwalają zaliczyć go do najbardziej znaczących pomników nagrobnych dożów połowy XVI wieku. Został zaprojektowany i wykonany przez Jacopa Sansovina w latach 1556–1561, z pomocą Alessandra Vittorii i innych rzeźbiarzy. Podstawę jego konstrukcji stanowią 4 kolumny w porządku kompozytowym. Ponad nimi, pośrodku założenia, znajduje się figura doży, spoczywającego na sarkofagu. Po obu stronach, w niszach, umieszczono dwie alegoryczne figury, Miłosierdzia, przypisywanego Tommasowi da Lugano (z lewej strony) i Wiary Alessandra Vittorii (z prawej strony). W lunecie kondygnacji najwyższej, ponad figurą doży, widnieje płaskorzeźba Alessandra Vittorii, Pietà adorowana przez dożę Veniera i Świętego Franciszka, jego patrona. Płaskorzeźbę flankują herby rodowe, umieszczone w obramowaniach.
Ołtarz Madonna z Dzieciątkiem Następnym dziełem jest ołtarz z rzeźbą Madonny z Dzieciątkiem Girolama Campagni.
Pomnik nagrobny Andrei Dolfina i Benedetty Pisani Za ołtarzem znajduje się kolejny pomnik nagrobny, , Andrei Dolfina (zm. 1602) i jego małżonki, Benedetty Pisani (zm. 1595), zrealizowany przez Giulia Del Mora z udziałem Girolama Campagni. Podstawę założenia stanowią 4 kolumny z szarego marmuru. W wyższej, trzyczęściowej kondygnacji znajduje się figura Zbawiciela (dłuta Del Mora), flankowana popiersiami Andrei Dolfina (z lewej strony) i Benedetty Pisani (z prawej, oba dłuta Girolama Campagni). Kondygnację w najwyższą zdobią posągi Świętego Andrzeja (z lewej) i Świętego Benedykta (z prawej, oba dłuta Del Mora).
Ołtarz Krucyfiksu Jako ostatni w nawie prawej jest ołtarz Krucyfiksu (lub Zmarłych). Tworzą go 4 kolumny zwieńczone łukowym tympanonem: W centrum ołtarza znajduje się wykonany z brązu krucyfiks, a po obu jego stronach posągi Najświętszej Maryi Panny i Świętego Jana.
Apsyda lewej nawy W apsydzie lewej nawy znajduje się kaplica Najświętszego Sakramentu. Jej sklepienie zdobi mozaika Przeor Antonio Contarini adoruje Przenajświętszy Sakrament autorstwa Crisogona Novella. Na ścianie bocznej wisi obraz Wieczerza w Emaus Vittore Carpaccia lub któregoś z malarzy szkoły Giovanniego Belliniego.
Lewy transept Ołtarz Świętej Rodziny