Jelscy herbu Pielesz – polska rodzina szlachecka wywodząca się z Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Pochodzenie rodziny O najdawniejszych losach Jelskich herbu Pielesz, podobnie jak o wielu innych rodzinach o szlacheckiej proweniencji pochodzących z Wielkiego Księstwa Litewskiego, niewiele wiadomo. Niektórzy dawniejsi autorzy opierając się na błędnym, z punktu widzenia dzisiejszej nauki, przekonaniu o zachodnioeuropejskich korzeniach rodziny, wywiedli jej pochodzenie od hr. Spadów, którzy jakoby w XVI w., w wyniku trwających we Francji wojen religijnych, mieli przybyć do Rzeczypospolitej i osiedlić się na jej „kresach”Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, Warszawa 1882, s. 561.. „Dostawszy indygienat”Wielka encyklopedya powszechna ilustrowana, t. XXXI, Warszawa 1902, s. 839. „nazwisko Jelskich od dóbr sobie nadanych, Jelsk zowiących się, wzięli pochodzenie z przybraniem herbu […] podobnego do tego, jakiego do dziś dnia używają hrabiowie Spadowie za granicą”Ibidem, s. 840.
K. Niesiecki jako pierwszy zwrócił uwagę na podobieństwo godła z pola tarczy herbu Pielesz do godła w herbie rodziny Spadów. K. Niesiecki, Herbarz polski powiększony… i wydany przez J. N. Bobrowicza, t. VII, Lipsk 1841, (Warszawa 1979), s. 287.. Biorąc pod uwagę wspomniane informacje zawarte w urzędowo wymaganych dokumentach „Wileńska Deputacja Wywodowa uznała w 1819 r. ród Jelskich za <rodowitą i starożytną szlachtę polską>”J. Ciechanowicz, Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. III, Rzeszów 2001, s. 219..
Przypuszczalnie najwcześniejsza wzmianka związana z początkami wymienionej familii pochodzi, co należy przyjąć z należytą ostrożnością, z 1480 r.Polska encyklopedia szlachecka, t. VI, z. 1, Warszawa MCMXXXVI, s. 203. T. Gajl, Polskie rody szlacheckie i ich herby, Białystok 1999, s. 88..
Protoplasta i herb mały Z genealogicznego punktu widzenia najstarsza informacja dotycząca Jelskich h. Pielesz sięga początku XVI w. Ok. 1520 r. urodził się bowiem protoplasta rodziny Konstanty, który korzystał z uprawnień szlacheckich. Owe dane pochodzą z „Wywodu genealogicznego rodu Jelskich”, zatwierdzonego przez Mińską Deputację Szlachecką w 1854 r.NARB Mińsk (Nacyjonalnyj Archiv Republiki Belarusi w Mińsku). Ab szljacheckim nachodżanni roda Jelskich, f. 319, vop. 2, 1033.
Konstanty miał dwóch synów Gabriela (Hawryłę) i SzczęsnegoIbidem.
Herbarz polski. Cz. I. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Ułożył i wydał A. Boniecki, t. IX, Warszawa 1906, s. 1.. Ich dane osobiste (ojca i synów) znalazły się w akcie zakupu ziemi dokonanego 20 kwietnia 1570 r. przez Gabriela na terenie kaniowskiego leśnictwa, pow. grodzieńskiego. Te same dane osobiste wystąpiły również w tekście przywilejów, jakie nadał król Stefan Batory w lipcu 1578 r. obu braciom, na „ziemię przy wioskach Hliniszcze i Krynica [...]”NARB, op. cit.
Omówienie treści wspomnianego wywodu znajduje się w pracy V. Kisjaliova, Za odvażnyja spravy prodka tago doma, „Biełaruskaja Minuszczyna”, nr 3, Minsk 1995., na terenie grodzieńszczyzny oraz – w dowód uznania męstwa na polu walki – na wzbogacenie ich herbu, na „którego tarczy znajdowały się dwa skrzyżowane miecze” o „trzy pióra strusie nad koroną”Ibidem.. Herb ten z czasem osiągnął następujący kształt: tarcza o polu czerwonym, będącym tłem dla godła wyobrażającego dwa skrzyżowane srebrne miecze o złotych rękojeściach, ostrzami skierowanymi ku górze. Na tarczy oparty jest hełm w koronie szlacheckiej z trzema fleuronami i dwiema perłami. Labry czerwono – srebrneS. Dumin, Herbarz rodzin tatarskich Wielkiego Księstwa Litewskiego, Gdańsk 1999, s. 84..
Niektórzy autorzy przypisywali Jelskim dwie z pięciu odmian Pielesza: w polu czerwonym dwa skrzyżowane miecze ostrzami skierowanymi ku górze, między ostrzami sześcioramienna gwiazdaHerbarz polski, op. cit., s, 1. w polu czerwonym dwa skrzyżowane miecze ostrzami skierowanymi ku górze, między ostrzami krzyż kawalerskiW. Wijuk Kojałowicz S. J. /ks./, Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego. Tak zwany Kompendium czyli o klejnotach i herbach, Kraków 1897, s. 212.. Nieznana jest geneza godła. „Dwa skrzyżowane miecze są tematem często występującym w heraldyce zachodniej (Niemcy, Francja, Anglia)”A. Kulikowski, Heraldyka szlachecka, Warszawa 1990, s. 70.. Dopuszcza się tatarskieS. Dumin, op. cit., s. 84. lub rusko-litewskie pochodzenie PieleszaA. Znamierowski, Herbarz rodowy, Warszawa 1995, s. 143.. Uznaje się więc, że jego proweniencja jest niezależna od heraldyki polskiej.
Najstarszy dokument Spod pióra Gabriela wyszło w 1609 r. pismo, na mocy którego jego syn Józef otrzymał od ojca nieruchomości na terenie Grodna. Dokument ten, prawdopodobnie będący najstarszym, znanym historykom, źródłem pisanym dotyczącym rodziny Jelskich h. Pielesz, niegdyś znajdował się w „archiwach sądu grodzieńskiego”. Został on opublikowany w zbiorze dokumentów: "Akty izdavajemyje Vilienskoju Komissijeju dlja razbora drievnich aktov" i "Akty otnosjaszczijesja k istorii zapadno-russkoj cierkvi"Akty izdavajemyje Vilienskoju Komissijeju dlja razbora drievnich aktov. T. XXXIII. Akty otnosjaszczijesja k istorii zapadno-russkoj cierkvi, Vilna 1908..
Pozycja społeczno – ekonomiczna W XVIII w., w wyniku koligacji z takimi rodzinami jak: Brzostowscy, Łazowie, Prozorowie i Sapiehowie, dobra Jelskich znacznie powiększyły się. W owym czasie Jelscy piastowali ważne urzędy i doszli do znaczących godności. Znaleźli się u szczytu powodzenia zarówno społecznego, ekonomicznego jak i politycznego. W późniejszym okresie, zwłaszcza od ok. poł. XIX w., na skutek narodowej niewoli, stracili na politycznym znaczeniu, a podziały majątkowe, w wyniku których dobra przez nich zawiadywane uległy zmniejszeniu, doprowadziły do obniżenia statusu ekonomicznegoPrzewodnik heraldyczny. III. Ułożył A. A. Kosiński, Warszawa 1881, s. 119-120..
Podział rodziny Na przełomie XVII i XVIII w. wyodrębniły się dwie gałęzie Jelskich: „starsza” i „młodsza”A. Jelski, Jelscy herbu Pielesz. Sylwetki i osobowości. Siedziby, Opole 2013, s. 61.. Przedstawiciele obu gałęzi przetrwali do dziś. Od poł. XX w. rodzina Jelskich h. Pielesz znajduje się, z punktu widzenia demograficznego, w stadium schyłkowym.
Niektóre rodziny skoligacone z Jelskimi h. Pielesz Jelscy h. Pielesz byli skoligaceni m.in. z takimi rodzinami, jak: Brzostowscy, Bychowcowie, Chrapowiccy, Czaccy, Druccy-Sokolińscy, Glogerowie, Jezierscy, Kałęczyńscy, Moniuszkowie, Oskierkowie, Pierzyńscy, Potoccy, Prozorowie, Rusieccy, Sapiehowie, Sołomereccy, Uniechowscy, Wielowieyscy, Wołodkowiczowie, ZawadzcyIbidem, s. 29-30.. Niekiedy mylnie utożsamiano ich z przedstawicielami rodziny Jelskich h. SulimaR Janoniene, Kazimieras Jelskis (1782-1867), Vilnius 2003, s. 12..
Znani przedstawiciele rodziny Społeczne uznanie, potwierdzone sprawowanymi urzędami, uzyskanymi godnościami oraz znaczącymi osiągnięciami w różnych dziedzinach życia społecznego, politycznego, gospodarczego i kulturalnego, stało się udziałem wielu jej przedstawicieli, spośród których na szczególne wyróżnienie zasłużyły następujące osoby: Mikołaj (ok. 1586–ok. 1646), stolnik i poborca piński w 1619 roku, podstarości piński w 1616 roku; Roman (1587–1634), wojski piński (1617); Władysław (ok. 1700–ok. 1762), starosta grodowy piński, płk petyhorski, nominat na wojewodę brzeskiego; Franciszek (1738–1821), podkomorzy i poseł starodubowski (od 1778), marszałek Trybunału Litewskiego (1783), zastępca członka Rady Najwyższej Narodowej w okresie powstania kościuszkowskiego (1794), członek Komisji Tymczasowego Rządu Wielkiego Księstwa Litewskiego (1812); Florian (2.poł. XVIII w.), działacz jakobiński i agitator ludowy w r. 1794, ksiądz; Stanisław (zm. 1819), poseł na sejm (od 1784), komisarz skarbowy Wielkiego Księstwa Litewskiego, marszałek pow. ihumeńskiego (1795-1812); Józef (zm. przed 7 grudnia 1782 r.), chorąży grodzieński w latach 1772-1782, wojski grodzieński w latach 1765-1772, porucznik powiatu grodzieńskiego w 1764 r., wójt grodzieński; Konstanty (zm. 1799, sędzia Trybunału Litewskiego (1780), poseł z dawnego woj. smoleńskiego na Sejm Czteroletni (1790-1792), gen. major „ziemiański pow. grodzieńskiego” w okresie powstania kościuszkowskiego (1794); Ludwik (1785–1843), współzałożyciel i pierwszy prezes Banku Polskiego (1828), zastępca ministra finansów Tymczasowego Rządu (1831); Michał (1831–1904), skrzypek, wirtuoz, kompozytor, przedstawiciel późnoromantycznego nurtu w europejskiej muzyce; Leon Franciszek (1834–1901), płk w rosyjskiej armii, znany i ceniony hipolog; Aleksander (1834–1916), historyk, etnograf, publicysta, tłumacz, założyciel Biblioteki i Muzeum Starożytności we własnym dworze w Zamościu. (dawne woj. mińskie); Konstanty Roman (1837–1896), jeden z najwybitniejszych polskich przyrodników, podróżników i odkrywców 2 poł. XIX w., znawca flory i fauny południowoamerykańskiej (Gujana Francuska, Peru); Władysław (1859–1946), szambelan papieża Piusa XI, radca Dyrekcji Głównej Towarzystwa Ziemskiego w Warszawie; Wilhelm (1867–1919), znany i ceniony rolnik oraz hodowca, organizator (1905) i pierwszy prezes Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Mińsku; Aleksandra z Jelskich Glogerowa (1860-1899), pisarka i tłumaczka; Klara (1869–1948), działaczka społeczna oddana walce z gruźlicą, inicjatorka budowy i współfundatorka sanatorium „Odrodzenie” w Zakopanem; Wiktoria „Ory” (1883–1939), pisarka, publicystkaWielka encyklopedya…, op. cit., s. 840. Polski Słownik Biograficzny, t. XI / I, z. 48, Wrocław – Warszawa - Kraków 1964, s. 148-159. Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny. Cz. 5, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2000, s. 50-55. Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny. Cz. 7, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 2004, s. 86. A. Jelski, op. cit., s. 89-90..
Udział w walkach o charakterze niepodległościowym Począwszy od końca XVIII w., poprzez całe XIX stulecie, do 1 poł. XX w., przedstawiciele wspomnianej familii wzięli udział w większości ruchów o charakterze niepodległościowym, jakie miały miejsce na ziemiach historycznie polskich. Jedni, w wyniku zastosowanych represji przez zaborców, później zaś przez okupantów, byli zmuszeni do emigrowania do innych europejskich krajów, niektórzy zginęli z bronią w ręku, inni – zostali zesłani na SyberięB. Twardowski, Spis osób które uczestniczyły w działaniach wojennych Kościuszki 1794, Poznań 1894, s. 111.
R. Bielecki, Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. II, Warszawa 1996, s. 216.
W. Śliwowska, Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku. Słownik Biograficzny, Warszawa 1998, s. 245.
K. Jasiewicz, Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939 – 1956, Warszawa 1995, s. 421-422.
Ziemianie polscy XX wieku. Słownik biograficzny. Cz. 5…, s. 50..
Ich tożsamość została ukształtowana, z jednej strony – przez dbałość o to by zachować te wartości, które składają się na indywidualne dziedzictwo każdej rodziny, z drugiej natomiast – przez wielonarodową, wieloreligijną i wielojęzykową tradycję Rzeczypospolitej, tym samym przez jej kulturową różnorodność.
Tradycyjne wartości, a wśród nich służba ojczyźnie, przekazywana w rodzinie z pokolenia na pokolenie, przetrwały do nowszych czasów. Dziś można więc ocenić czy zawołanie „Pro fide et patria” było jedynie retorycznym sloganem, czy też drogowskazem dla kolejnych generacji.
Najważniejsze siedziby lewo|mały|Widok na dwór w Dudziczach, ok. 1794 r. mały|Dwór w Ignatyczach, ok. 1917 r.