thumb|Dekoracyjna amfora szyjowa z początku V wieku p.n.e. thumb|Typowe amfory handlowe do transportu płynów (II w. p.n.e.) thumb|Sposób transportowania amfor w okrętowej kratownicy (muzeum w Bodrum) thumb|Rzymski sklep z amforami (mal. Enrico Salfi, 1883) Amfora (łac. amphǒră, gr. ἀμφορεύς amphoreús) – naczynie z wypalanej gliny o wydłużonym jajowatym brzuścu na niskiej podstawie (stopce), przewężonej szyi z rozchylonym brzegiem (wylewem) i z dwoma bocznymi, umieszczonymi symetrycznie, pionowymi uchwytami (imadłami). Różnej wielkości, często ozdobnie dekorowane użytkowo, zaliczane było do naczyń najbardziej charakterystycznych dla starożytności klasycznej.

Amfory bardzo popularne w czasach antycznych, przede wszystkim w Grecji i kulturze rzymskiej, miały wielostronne zastosowanie, służąc do przechowywania, podawania oraz przenoszenia (transportu) płynów (głównie wina i oliwy, także miodu). Ta forma naczynia, stosowana również w ceramice chińskiej i w znacznie późniejszych hiszpańsko-mauretańskich fajansach, ponowną popularność zyskała w okresie europejskiego klasycyzmu.

W rozwoju ceramiki starogreckiej amfora występuje od X stulecia p.n.e. do końca IV wieku p.n.e., jako nader popularna w ceramice południowoitalskiej. W antycznym malarstwie wazowym wyróżnia się dwa podstawowe kształty tych naczyń: amfory szyjowe – z szyją wyraźnie odcinającą się od pękatego brzuśca; amfory brzuchate (wybrzuszone) – z szyją łagodnie połączoną z rozszerzonym brzuścem. Oprócz nich, w zależności od zmian kształtu i wzajemnych proporcji, wyodrębniono szczególne formy pochodne (amfora nolańska, tyrreńska, nikostenejska, południowoitalska itp.).

Specjalną odmianą dużych wybrzuszonych amfor, napełnianych oliwą pochodzącą z oliwek ze świętego gaju Ateny, były amfory panatenajskie. Zdobione tradycyjnymi malowidłami okolicznościowymi, stanowiły nagrodę dla zwycięzców w sportowych igrzyskach ku czci bogini, urządzanych w Atenach od 566 roku p.n.e.

Dekoracyjne amfory do użytku domowego zakończone były krągłą podstawą ze stopką i zdobione malowidłami z wykorzystaniem motywów geometrycznych i figuralnych. Wykonywanych masowo naczyń do użytku gospodarczego nie zdobiono, dolnym spiczastym końcem często osadzano je w ziemi bądź w drewnianych kratownicowych uchwytach. Służyły one do transportu (przeważnie morskiego) wina, oliwy i ziarna zbożowego, i wytwarzano je od IV w. p.n.e. do II wieku n.e. Znakowane były stemplami umieszczanymi na imadle lub na szyi, które obok charakterystycznego kształtu oraz surowca (rodzaju gliny), pozwalają na ustalenie miejsca pochodzenia (ośrodków produkcyjnych) tych pojemnikówPor. Zofia Sztetyłło: Stemple greckich amfor i ceramicznych materiałów budowlanych. Warszawa: PWN, 1962.. Na rzymskich amforach do przechowywania wina nierzadkie są inskrypcje z podaniem ich zawartości, jak np. na odnalezionych w PompejachMax Le Roy: Mówią wykopaliska. Życie starożytnego Rzymu. Warszawa: PWN, 1968, s. 93.. Do znakowania jakościowych win gatunkowych służyła specjalna etykieta (pittacium) z podanym pochodzeniem, rocznikiem produkcji i nazwiskiem właścicielaJean Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 1996, s. 305..

Amfory w handlu Amfora, czyli quadrantal, to także używana w starożytności standardowa jednostka pojemności, równa 1 stopie sześciennej i licząca 26,20 litra, która zawierała 8 rzymskich congiusów i 48 sekstariówVademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu. T. 1 (red. E. Wipszycka). Warszawa: PWN, 1982, s. 341.. Wymierna w amforach była również inna rzymska miara – zawierający ich 20 culeus o pojemności 525,27 litraRobert Étienne: Życie codzienne w Pompejach. Warszawa: PIW, 1971, s. 339..

Ładunki amfor przewożonych na ówczesnych statkach handlowych były znaczne ilościowo, a w zakresie danych archeologicznych ujawnia to ocalały fracht znanych wraków odkrytych w basenie śródziemnomorskim, np. spod Mahdii, koło wysepki Grand-Congloué czy koło Cala Minnola. Wrak spod włoskiej Albengi zawierał ponad 1000 zachowanych amfor, a wrak odnaleziony u brzegów Spargi – około 3000 tych naczyń. Niekiedy sama obecność rozproszonych na morskim dnie licznych amfor wskazuje badaczom umiejscowienie niewykrytego dotąd wraku antycznegoZdzisław Skrok: Archeologia podwodna. Warszawa: WAiF, 1991, s. 86-104..

Uwagi

Przypisy Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. L. Winniczuk). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 31, . Maria Ludwika Bernhard: Greckie malarstwo wazowe. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1966, s. 15-16. Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 19, . Sztuka świata. T. 17. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, .

Kategoria:Ceramika starożytnej Grecji Kategoria:Naczynia Kategoria:Źródła archeologiczne