Narodowy komunizm – koncepcja polityczna łącząca w sobie założenia nacjonalizmu i komunizmu. Choć ideologia komunistyczna ma charakter klasowy i internacjonalistyczny, to musi również ustosunkować się do problemu narodu. O ile część komunistów neguje problematykę narodową jako nieistotną lub szkodliwą (tzw. narodowy nihilizm), to inni uznają naród za wartość pozytywną. Akceptacja idei narodu ma miejsce najczęściej w dwóch przypadkach:
gdy komuniści uczestniczą w walce przeciw obcemu imperializmowi (np. o wyzwolenie kolonii); gdy komuniści sprawują władzę i patriotyzm traktują jako środek jej legitymizacji.
Narodowy komunizm w Rosji i ZSRR Wobec słabości przemysłowego proletariatu w Rosji Lenin uznał, że sprzymierzeńcem w walce z caratem będą odśrodkowe ruchy uciskanych narodów, dlatego wprowadził do programu bolszewickiego zasadę samostanowienia narodów. W okresie rewolucji październikowej i wojny domowej idea połączenia niezależności narodowej z komunizmem znalazła oddźwięk m.in. na Ukrainie (gdzie działała Ukraińska Komunistyczna Partia borotbistów Ołeksandra Szumskiego) i wśród muzułmańskich ludów Rosji (Rosyjska Partia Muzułmańskich Komunistów-bolszewików Sayita Sułtan-Galijewa). Wspieranie narodowości peryferyjnych znalazło swój wyraz w polityce tzw. korienizacji realizowanej w ZSRR w latach 20.
Fiasko projektu rewolucji światowej i proklamowanie przez Stalina „socjalizmu w jednym kraju” doprowadziło do stopniowej waloryzacji nacjonalizmu rosyjskiego przez komunistów. Oznaczało to rozprawę z peryferyjnymi narodowymi komunizmami (m.in. ze zwolennikami Szumskiego na Ukrainie) i nawrót do tradycji imperium rosyjskiego (np. w 1938 r. wprowadzony zostaje obowiązek nauczania języka rosyjskiego). Zjawisko to przybrało na sile w okresie II wojny światowej, gdy Stalin mobilizował ludność przy pomocy haseł patriotycznych (np. ustanowienie orderów Aleksandra Newskiego, Suworowa i Kutuzowa), a nawet prawosławnych i panslawistycznych. W okresie narastania konfrontacji z Zachodem nacjonalizm rosyjski przyjął formę półoficjalnej doktryny państwowej (tzw. żdanowszczyzna); jej elementem stał się antysemityzm zamaskowany hasłem walki z syjonizmemOsmoza komunizmu i nacjonalizmu w Rosji: geneza hybrydy..
Współcześnie tendencje narodowo-komunistyczne występują w Komunistycznej Partii Federacji RosyjskiejŁukasz Kobeszko, Słowiański neokomunizm, „Dziś” nr 12 (2002).
Narodowy komunizm w Niemczech Przywódcy hamburskiej republiki radzieckiej Heinrich Laufenberg i Fritz Wolffheim w 1919 r. stworzyli w Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) tzw. opozycję narodową pod hasłem wspólnego bloku z burżuazją narodową dla podjęcia rewolucyjnej wojny przeciw traktatowi wersalskiemu. W kwietniu 1920 r. wystąpili z KPD tworząc wraz z ultralewicowymi dysydentami Komunistyczną Partię Robotniczą Niemiec. Choć ich koncepcja została potępiona przez Lenina to kilka lat później wysłannik Kominternu Karol Radek dokonał rehabilitacji niemieckiego nacjonalizmu. Na międzynarodowej konferencji komunistycznej na temat faszyzmu we Frankfurcie nad Menem (marzec 1923 r.) Radek sformułował postulat stworzenia jednolitego frontu z niemieckimi nacjonalistami dla wykorzystania ich rewolucyjnego potencjałuW.I. Lenin: Dziecięca choroba „lewicowości” w komunizmie, Warszawa 1970, s. 99.. W 1930 r. Komunistyczna Partia Niemiec podjęła hasła narodowe wydając „Program narodowego i społecznego wyzwolenia narodu niemieckiego”Partie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 78.
Po II wojnie światowej pierwsza organizacja maoistowska w RFN – Marksistowsko-Leninowska Partia Niemiec (MLPD) domagała się zwrotu Niemcom polskich ziem zachodnich i północnych. W 1972 r. przedstawiciele niemieckich nacjonalistów (Rebell) i maoistów (KPD/M-L – Neue Einheit) wydali deklarację stwierdzającą: „maoiści i narodowi rewolucjoniści są zgodni w walce przeciwko imperializmowi Stanów Zjednoczonych i ZSRR; […] niech żyją zjednoczone niezawisłe, socjalistyczne Niemcy!”W. Wojnar: Polityka RFN wobec ChRL, Warszawa 1979, s. 306-308.
Narodowy komunizm w Europie Zachodniej W Szwecji w latach 1929-37 istniała Partia Niezależnych Komunistów (Oberoende Kommunistiska Partiet) pod wodzą K. Kilboma, głosząca tezę o wyjątkowości sytuacji w SzwecjiPartie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 475.
W czasie okupacji hitlerowskiej hasła narodowe zostały podjęte przez Francuską Partię Komunistyczną, która w 1941 r. ogłosiła, że „przedkłada interesy kraju ponad wszystko” i przystąpiła do tworzenia Frontu Narodowego Walki o Niepodległość FrancjiTadeusz Godlewski, Francuska Partia Komunistyczna – historia i współczesność, Warszawa 1979, s. 63-64. W latach 70. XX w. FPK wysunęła koncepcję „socjalizmu w barwach narodowych Francji” (socialisme tricolore)Partie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 353-354.
Narodowy komunizm w Chinach Formą narodowego komunizmu stał się maoizm, przez Mao Zedonga określany jako „schińszczony marksizm”. W tzw. okresie jenajskim (1936-45) narodowi komuniści zdominowali Komunistyczną Partię Chin; ich hasłami była walka o niepodległość Chin (w sojuszu z USA) i ustanowienie ustroju tzw. „nowej demokracji”, opartego na współpracy klas. Po zerwaniu z ZSRR chińskie kierownictwo zgłosiło roszczenia terytorialne wobec Związku Radzieckiego, obejmujące blisko jedną trzecią terytorium tego państwa. Mao głosił tezę, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin („Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu”), które stanąć miały na czele antyimperialistycznego sojuszu kolorowych ludów Trzeciego Świata. Równocześnie Chińska Republika Ludowa prowadziła politykę sinizacji mniejszości narodowychTomasz Jaworowski: Maoizm jako chiński wariant narodowego komunizmu, „Polityka Narodowa” nr 18 (2017)..
Narodowy komunizm w innych krajach Azji Narodowy charakter miał od początku komunizm w Wietnamie. Komunistyczna Partia Indochin powstała na bazie lewicowo-nacjonalistycznego Stowarzyszenia Wietnamskiej Młodzieży Rewolucyjnej (Hồ Chí Minh mówił: „Na początku patriotyzm, a nie komunizm kierował mnie w stronę Lenina i III Międzynarodówki”). Celem KPI i Partii Pracujących Wietnamu było wyzwolenie kraju spod obcej (japońskiej i francuskiej) okupacji, później jego zjednoczenie w walce z amerykańskim imperializmem, wreszcie utrzymanie niezależności od ChinWiesław Olszewski: Historia Wietnamu, Wrocław 1991, s. 295, 299-300..
W Holenderskich Indiach Wschodnich program komunistyczny z antykolonialnym nacjonalizmem panmalajskim łączyła Partia Mas (Partai Murba), na czele której stał Tan MalakaPostacie narodów a współczesność, opr. Krzysztof Gawlikowski, Warszawa 1984, s. 379.
Silny komponent nacjonalistyczny występował również w ideologii Czerwonych Khmerów, którzy z kolei za cel stawiali sobie wyzwolenie spod wietnamskiej hegemonii.
Nacjonalistyczny charakter ma północnokoreańska doktryna dżucze, głosząca samowystarczalność socjalistycznej Korei w imię jej niezależności.
Narodowy komunizm w Ameryce W Ameryce Łacińskiej ideologia komunistyczna miała wymiar antyimperialistyczny, zwrócony przeciw uzależnieniu od USA, wyzwolenie narodowe łączyła z postulatem jedności Ameryki Łacińskiej. Czołowym teoretykiem latynoamerykańskiego komunizmu-antyimperializmu był José Carlos Mariátegui. Hasłem ugrupowań castrystowskich w Ameryce Łacińskiej stało się wezwanie Fidela Castro „Patria o muerte!” (Ojczyzna albo śmierć!).
W Argentynie od Komunistycznej Partii Argentyny, krytykującej reżim Peróna jako faszystowski, w 1946 r. oderwał properonowski Komunistyczny Ruch Robotniczy (Movimiento Obrero Comunista) R. PuiggrosaPartie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 767. W 1971 r. w Argentynie powstał Front Lewicy Ludowej (Frente Izquierda Popular) o programie "narodowo-trockistowskim", który w wyborach prezydenckich powstał kandydaturę PeronaStanisław Milcarz, Republika Argentyńska, Warszawa 1977, s. 52. W Boliwii trockistowska Rewolucyjna Partia Robotnicza (Partido Obrero Revolucionario) w latach 40. i 50. współpracowała z nacjonalistycznym Narodowym Ruchem Rewolucyjnym, w wyniku czego część trockistów przyłączyła się do MNRWiesław Czyżowicz, Republika Boliwijska, Warszawa 1984, s. 106.
W Stanach Zjednoczonych w latach 40. popularność zdobyła teoria Earla Browdera, sekretarza generalnego Komunistycznej Partii USA, uznającego wyjątkowość kapitalizmu w Ameryce Północnej. Uznając pokojowe przerastanie kapitalizmu w socjalizm dzięki wygasaniu przeciwieństw klasowych Browder doprowadził w 1944 r. do zastąpienia partii komunistycznej przez Komunistyczne Stowarzyszenie Polityczne, działające w ramach amerykańskiego systemu dwupartyjnegoPartie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 555.
Narodowy komunizm na Bliskim Wschodzie W ruchu komunistycznym Palestyny w 1943 r. doszło na tle narodowościowym do rozłamu na partię żydowską (Komunistyczna Partia Palestyny) i arabską (Liga Wyzwolenia Narodowego); działała też prosyjonistyczna organizacja Hebrajscy Komuniści. Komunistyczna Partia Izraela w 1948 r. poparła ekspansję IzraelaAugust Grabski: Działalność komunistów wśród Żydów w Polsce (1944-1949). Warszawa, 2004, s. 263-264. W 1965 r. z KPI wyodrębniła się żydowska frakcja Mikunisa-Sneha, która wspierała politykę zagraniczną Izraela; po dziesięciu latach połączyła się ona z lewicą syjonistycznąPartie komunistyczne i robotnicze świata. Zarys encyklopedyczny, Pod red. Henryka Sobieskiego i in., Warszawa 1978, s. 683-684.
W 1947 r. doszło do rozłamu w komunistycznej organizacji egipskiej HADETU (Demokratyczny Ruch Wyzwolenia Narodowego): arabscy członkowie partii opowiedzieli się za jednolitą Palestyną, członkowie żydowscy (Henri Curiel, H. Schwartz, M. Izrael) za podziałem Palestyny na państwo żydowskie i arabskieK. Sidor, Rewolucja pod piramidami, Warszawa 1969, s. 235-236..
Partia Pracujących Kurdystanu, zanim na początku XXI w. przyjęła ideologię „demokratycznego konfederalizmu”, łączyła nacjonalizm kurdyjski z marksizmem-leninizmem w wersji stalinowskiejJarosław Tomasiewicz, Partia Pracujących Kurdystanu: od terroryzmu do państwowości? /w:/ Siły zbrojne wobec zagrożenia terroryzmem. Pod red. Mariusz Wiatr, Jarosław Stelmach. Wrocław 2016, s. 43-61.
Narodowy komunizm w Europie Środkowo-Wschodniej Komunistyczna Partia Jugosławii była w stanie wyzwolić kraj bez udziału Armii Czerwonej, co zapewniło komunistom jugosłowiańskim niezależność od ZSRR. Samodzielność KPJ doprowadziła do jej zerwania z międzynarodowym ruchem komunistycznym w czerwcu 1948 r. i narodzenia się tzw. titoizmu. Titoizm zakładał różnorodność narodowych dróg prowadzących do socjalizmu, a zarazem dążył do rozszerzenia wpływów Jugosławii poprzez stworzenie federacji bałkańskiej z udziałem Bułgarii, Albanii i GrecjiMichał J. Zacharias, Komunizm – federacja – nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943-1991, Warszawa 2004, s. 105–157.. W Jugosławii ujawnił się też narodowy komunizm serbski Aleksandra Rankovicia (określony jako „konserwatywno-biurokratyczny” i „unitarystyczny”)Marek Sandulowicz, Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Warszawa 1982, s. 131-141 oraz separatystyczny narodowy komunizm albański w Kosowie (Marksistowsko-Leninowska Komunistyczna Partia Albańczyków w Jugosławii)Różne odcienie szarości. Historyczne tło konfliktu w Kosowie.