Bazylika Santissima Annunziata del Vastato – rzymskokatolicki kościół w Genui, w dzielnicy PrèVastato – pusty, pozbawiony zabudowy obszar, położony poza murami miejskimi.. Jest kościołem parafialnym, należącym do dekanatu Centro Ovest w Archidiecezji Genui. Znany jest z imponującego wystroju wnętrza, na który składają się obrazy namalowane przez czołowych malarzy genueńskich tamtego czasu; z tego względu zyskał miano muzeum historii sztuki genueńskiej XVII wieku.
Nazywany jest zwyczajowo bazyliką, choć formalnie nie posiada takiego tytułu. Na stronie włoskiego Ministerstwa Kultury (Ministero per i Beni e le Attività Culturali) wymieniony jest jako kościół – chiesa della Santissima Annunziata del Vastato.
Historia i architektura Kościół Santa Marta humiliatów Niedaleko od bramy miejskiej Sanctae Fidei (lub Porta dei Vacca), zbudowanej w XII-wiecznych murach, na rzadko zaludnionym terenie uprawnym, złożonym z sadów i winnic rozciągało się przedmieście zwane Vastato. W 1228 roku teren ten został zajęty przez wspólnotę religijną humiliatów, która przybyła tu z Lombardii zajmując się produkcją wełny; bracia zbudowali klasztor pod wezwaniem Santa Marta, który zamieszkiwali aż do początku XVI wieku. Miejsce to zostało wybrane, ponieważ obszar ze względów bezpieczeństwa zniwelowano podczas budowy murów Barbarossy w 1155 roku, ale przede wszystkim dlatego, iż był położony w pobliżu ujścia rzeki Vallechiary do Carbonary; humiliaci zaś potrzebowali tych dróg wodnych dla produkcji wełny.
Nowy kościół San Francesco del Guastato Franciszkanów Konwentualnych W 1508 roku Franciszkanie Konwentualni ze zgromadzenia San Francesco di Castelletto poprosili dożę i Senat Genui o zgodę na przeniesienie się z ich pierwotnej siedziby w kościele San Francesco di Castelletto, którą musieli opuścić z powodu robót przy z murach miejskich. Przekazano im kościół humiliatów. Ponieważ ich liturgiczne i duszpasterskie potrzeby wymagały większej świątyni, rozpoczęli budowę nowego kościoła kładąc 20 lipca 1520 roku kamień węgielny. Nowy kościół Franciszkanów powstał na miejscu dotychczasowego, niewielkiego kościoła Santa Marta del Guastato i przyległego klasztoru zbudowanego w XIII wieku przez humiliatów bezpośrednio pod murami; nazwa Vastato, używana w odniesieniu do kościoła Santa Marta, przeniesiona została na kościół San Francesco w formie „Guastato”. Kościół został zbudowany na planie bazyliki. Kamień pamiątkowy, wmurowany w posadzkę nawy głównej informuje, iż przypuszczalnym dekoratorem wnętrza był Pietro di Gandria. Kościół stylem nawiązywał do świątyń franciszkańskich w Umbrii i Toskanii, składających się z trzech naw przeciętych transeptem oraz kaplic apsydialnych zbudowanych na planie kwadratu. Z kolei idea kaplic usytuowanych wzdłuż naw bocznych była nawiązaniem do architektury Filippa Brunelleschiego. Nawy boczne od głównej oddzielał rząd delikatnych kolumn z białego i czarnego kamienia. Oświetlenie wnętrza zapewniały okna (monoforia) umieszczone w kaplicach bocznych, natomiast transept oświetlały wielkie triforia umieszczone w górnej części jego ścian bocznych. Wejście do kościoła znajdowało się w prawej ścianie, naprzeciwko hospicjum Santa Marta i oratorium San Tommaso. Wystroju wnętrza nigdy nie ukończono.
Przejęcie kościoła przez Franciszkanów Obserwantów i zmiana jego dedykacji W roku 1537 Bracia Konwentualni powrócili do swego klasztoru San Francesco di Castelletto, a ich klasztor del Gustato przypadł Franciszkanom Obserwantom, którzy z powodu robót budowlanych przy nowych murach miejskich musieli opuścić swój dotychczasowy klasztor Santissima Annunziata di Portoria; przenieśli oni jego nazwę na nowy kościół, który od tego momentu zaczął być nazywany Santissima Annunziata del Vastato. Sobór trydencki stał się pośrednią przyczyną przebudowy kościoła, którą podjęto w 1582 roku w trakcie wizytacji apostolskiej biskupa Novary, Francesca Bossiego, dokonanej z polecenia papieża Grzegorza XIII w celu sprawdzenia, czy diecezja Genui uiściła opłaty ustalone przez sobór. Należało w związku z tym sprawdzić stan niedokończonej świątyni Santissima Annunziata i zalecić ukończenie jej w krótkim czasie, przynajmniej w części zasadniczej. 20 sierpnia 1591 roku bracia Obserwanci zwrócili się do zamożnej rodziny Lomellini z prośbą o patronat i nadzór nad ukończeniem budowy ich kościoła. Pracami budowlanymi pokierował Taddeo Carlone; przedłużył on dwukrotnie prezbiterium, a następnie nadzorował budowę kopuły na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem. W 1615 roku kolejne prace podjęli Giovanni Domenico Casella i Giacomo Porta. Nawy zostały przedłużone o półtora przęsła w kierunku Piazza della Nunziata, zbudowano też prowizoryczną fasadę, poprzedzoną wystawnymi schodami. Do wnętrza świątyni prowadziły trzy portale. Fasadę flankowały dwie symetryczne wieże, zbudowane na wzór tych z bazyliki Santa Maria Assunta di Carignano, zaprojektowanej przez Galeazza Alessiego. Jeśli chodzi o wnętrze, Casella i Porta wykonali wszystkie dekoracje architektoniczne i sztukaterie kościoła z wyjątkiem kaplic, kopuły, absydy i sklepienia prezbiterium. Krótko przed rokiem 1630 Giovanni Carlone zaczął malować pierwsze freski, dekorując nimi trzy pierwsze przęsła nawy, położone najbliżej kopuły i posuwając się w kierunku transeptu; prawdopodobnie czekał, aż przęsła w kierunku fasady zostaną ukończone. Przerwał pracę w 1630 roku, aby podjąć ją w Mediolanie, gdzie zmarł następnego roku po krótkiej chorobie. Prace w Santissima Annunziata ukończył jego brat Giovanni Battista Carlone. W międzyczasie przy dekoracji wnętrza pracował również Gioacchino Assereto, który pomalował pierwsze przęsło każdej nawy bocznej w kierunku transeptu. Drugą i trzecią parę fresków w nawach bocznych i lunetach transeptu wykonał przypuszczalnie Domenico Fiasella. W 1635 roku Giovanni Andrea Ansaldo otrzymał zlecenie ozdobienia freskami kopuły. Zaprojektował on i zrealizował pomysłowy układ perspektywiczny, złożony z fresków i sztukaterii, przedstawiający wnętrze kościoła o planie krzyża greckiego, zbudowanego na trzech poziomach, poczynając od bębna, a kończąc na wierzchołku kopuły. Program ikonograficzny przedstawiał tajemnicę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Wkrótce po ukończeniu prac artysta zmarł (18 sierpnia 1638). Prace dekoracyjne wznowił przypuszczalnie w 1640 roku Giulio Benso przerywając je w roku 1648. Wśród jego monumentalnych malowideł, pokrywających apsydę i prezbiterium, znalazło się Spotkanie Świętego Joachima i Świętej Anny oraz Niepokalane Poczęcie.
Wpływ soboru trydenckiego na wystrój kościoła Sobór trydencki usankcjonował edukacyjną rolę sztuki w miejscach kultu i zachęcił do przedstawiania dogmatów doktryny katolickiej zakwestionowanych przez reformację. Wyrazem tych tendencji stała się bazylika Santissima Annunziata del Vastato. W sztuce najbardziej znaczącym impulsem zmian stał się dekret De invocatione, veneratione et reliquiis sanctorum imaginibus et sacriis, w którym Kościół zdefiniował pewne podstawowe zasady wykorzystania obrazów w przestrzeni liturgicznej. W dokumencie tym została potwierdzona tradycyjna doktryna kultu obrazów wytyczona przez Grzegorza Wielkiego oraz Sobór nicejski II; sprecyzowano w niej, że cześć należy się podmiotowi reprezentowanemu przez obraz, a nie samemu obrazu. W ramach rewizji tradycji kościelnej zapewniono podstawę do odpowiedniej odnowy tematów sztuki sakralnej. Położono też nacisk na te aspekty doktryny katolickiej, które protestanci kwestionowali: kult Matki Bożej, papiestwo, sakramenty, modlitwy za zmarłych, dzieła charytatywne i cześć oddawaną świętym, obrazy i relikwie, by wymienić tylko najważniejsze z nich. Sztuka została uznana jako narzędzie edukacyjne i propagandowe, przydatne do popularyzacji doktryny katolickiej. Kościół rzymski nie chciał jednak ingerować bezpośrednio w prace artystów, zlecając kontrolę na nimi biskupom. Ważnym instrumentem tej kontroli były wizyty apostolskie, za pomocą których sprawdzano zgodność diecezji z zasadami ustalonymi przez sobór trydencki, koncentrując się w szczególności na najważniejszych miejscach kultu; wizytacja taka miała miejsce w bazylice w 1582 roku.
XVII i XVIII wiek Między XVII i XVIII wiekiem nawet kaplice boczne, dzięki hojnej dotacji szlacheckich rodzin Genui, posiadających patronat nad nimi, zostały wzbogacone o marmury, rzeźby i malowidła, dzięki którym bazylika Santissima Annunziata del Vastato stała się jedną z najbardziej wystawnych genueńskich świątyń, o czym świadczą kaplice św. Paschalisa Baylóna czy św. Dydaka z Alkali.
XIX wiek Wydarzenia okresu napoleońskiego w dziejach Genui sprawiły, iż Franciszkanie zostali 15 października 1810 roku zmuszeni do opuszczenia swego klasztoru; powrócili do niego 5 października 1815 roku. Po 1834 roku przystąpiono do ogólnej renowacji bazyliki. W tym czasie bracia, po kolejnym, krótkim okresie nieobecności, powrócili do sprawowania nabożeństw w kościele. W 1834 roku Giovanni Battista Resasco zbudował według projektu Carla Barabina obecną, neoklasyczną fasadę. Projekt Barabina przewidywał zbudowanie przed fasadą pronaosu z 6 kolumnami w porządku doryckim od frontu. Pronaos i prowadzące do niego schody Resasco zbudował w 1835 roku, tuż przed śmiercią. 2 marca 1868 roku zakonnicy ponownie musieli opuścić klasztor.
W XIX wieku miały również miejsce wydarzenia podkreślające duszpasterską rolę bazyliki: 24 kwietnia 1898 roku arcybiskup Tomasz Reggio erygował parafię Santissima Annunziata i wezwał Franciszkanów do powrotu, którzy 30 maja 1901 roku ponownie pojawili się w murach świątyni. Arcybiskup Mons E. Pulciano 1 lipca 1904 erygował parafię okręgową.
XX wiek W latach 30. XX wieku rozpoczęto w świątyni prace konserwatorskie, które trwały aż do II wojny światowej. Wojna okazała się katastrofalna dla kościoła. Uszkodzone zostały jego dachy, a w konsekwencji freski oraz liczne kaplice z marmurowymi ołtarzami. Prace naprawcze podjęto bezpośrednio po wojnie, ale restauracja miała charakter częściowy. W 1988 roku Ministerstwo Kultury podjęło się dokończenia restauracji, konsolidując strefy zagrożenia i kontynuując uzupełnianie brakujących partii fresków, stiuków i dekoracji marmurowych.
Wystrój wnętrza thumb|240px|Wnętrze świątyni thumb|240px|Giacomo Antonio Ponsonelli, Krucyfiks thumb|240px|Malowidła na sklepieniu kopuły thumb|240px|Giulio Cesare Procaccini, Ostatnia Wieczerza, 1618 thumb|240px|Domenico Piola, Zwiastowanie thumb|240px|Giovanni Battista Carlone, Cud św. Bernardyna thumb|240px|Guglielmo Caccia, Boże Narodzenie ze św. Franciszkiem thumb|240px| Gaetano Quadro, Anton Maria Maragliano, Kaplica św. Paschalisa Baylóna W wystawnej dekoracji wnętrza świątyni uczestniczyli znaczący artyści genueńscy XVII wieku. W następstwie wizytacji apostolskiej Francesca Bossiego z 1582 roku kościół miał być dostosowany zarówno do nowych wymogów liturgicznych oraz do odnowionego stylu barokowego. Aby pozyskać fundusze niezbędne do szeroko zakrojonego programu dekoracyjnego franciszkanie zwrócili się do szlacheckich rodów Genui, w tym do rodziny Lorenza Lomellini, którego bratanek Giovanni z kolei zlecił wykonanie dekoracji marmurowej Giovanniemu Domenicowi Caselli i Giacomowi Porcie. Plany przewidywały wykonanie kolumn z białego i czarnego kamienia, oraz położenie nowej posadzki w prezbiterium z czerwonego marmuru francuskiego i białego karraryjskiego. Namalowanie fresków zlecono czołowym artystom szkoły genueńskiej, zwłaszcza Giovanniemu Carlone, którego dzieło dokończył jego brat Giovanni Battista razem z Andreą Ansaldo, Gioacchinem Assereto i Giuliem Benso. W opozycji do reformacji luterańskiej położono w obrazach i freskach nacisk na uwielbienie Matki Bożej przedstawiając epizody z jej życia oraz te epizody z życia Chrystusa, w których była ona główną postacią.
Prezbiterium