Literatura azerska – literatura pisana na obszarze Azerbejdżanu, głównie w języku azerbejdżańskim, należącym do rodziny języków tureckich.

Charakterystyka ogólna Specyfika literatury azerbejdżańskiej wynika z położenia geograficznego Azerbejdżanu, jego historii, a przede wszystkim z przynależności do świata kultury islamskiej. Azerbejdżan leży na północ od Iranu (Persji), ale jest zamieszkany przez ludność tureckojęzyczną w szerszym znaczeniu tego słowa. Dawniej, kiedy różnice między poszczególnymi językami tureckimi nie były tak duże, azerbejdżański stanowił dialekt języka tureckiego. Dlatego też Fuzuli jest uważany zarówno za poetę azerbejdżańskiego, jak i tureckiego. Kwestię odrębności literatury azerbejdżańskiej zaciemnia fakt, że na terenie Azerbejdżanu kwitła, podobnie zresztą jak w innych krajach, literatura w języku perskim. Trzeba pamiętać, że w języku perskim tworzyli najwybitniejsi poeci Bliskiego Wschodu Ferdousi, Omar Chajjam, Rumi, Sadi z Szirazu i Hafez. W czasie, gdy Azerbejdżan wchodził w skład Związku Radzieckiego autorzy azerbejdżańscy pisali również po rosyjsku. Niezależnie od języka, w którym były napisane, utwory azerbejdżańskie docierały w wersji rosyjskiej do mieszkańców całego wielonarodowego państwa, jak również do cudzoziemców, władających językiem rosyjskim, a nieznających azerbejdżańskiego.

Historia Dla Azerbejdżanu charakterystyczna była literatura ludowa przekazywana ustnie. Najstarszym zabytkiem literatury azerbejdżańskiej jest epos Kitab-i Dede Korkut (Księga Dede Korkuta). Utwór ten powstał prawdopodobnie w wieku X lub XI, ale został spisany dopiero w stuleciu XVI. W wiekach XI i XII na terytorium Azerbejdżanu rozwijała się literatura w języku perskim. Jej rozkwit został przerwany przez najazd Mongołów w wieku XIII. Przetrwała tylko poezja suficka. Jednym z wyróżniających się twórców na przełomie XIV i XV wieku był Säjid Imadäddin Näsimi mały|Säjid Imadäddin Näsimi na znaczku pocztowym z czasów ZSRR Wieki XV i XVI to epoka równoległego rozwoju literatury w języku perskim i w języku azerbejdżańskim. Za twórcę literackiego języka azerbejdżańskiego uchodzi Mehmed ibn Süleyman Fuzuli (1495-1556). Bez Fuzulego trudno sobie wyobrazić azerbejdżańską poezję, na którą wywarł ogromny wpływ od czasów, gdy tworzył, czyli od XVI w. aż do dnia dzisiejszego. Był on autorem między innymi poematów Haszysz i wino oraz Lajla i Madżnun. Fuzuli był twórcą wielojęzycznym. Pisał po azerbejdżańsku, turecku, persku i arabsku. thumb|Fuzuli Jest on uważany za jednego z najwybitniejszych poetów tureckich. Azerbejdżański jako osobny język, różny od tureckiego, zaistniał dopiero pod koniec XIX wieku.

Aleksander Chodźko Duże zasługi dla upowszechnienia wiedzy o literaturze i folklorze Azerbejdżanu położył polski uczony, slawista i orientalista, Aleksander Chodźko (1804-1891). Wydał on anglojęzyczną książkę Specimens of the popular poetry of Persia, as found in the adventures and improvisations of Kurroglou, the bandit-minstrel of northern Persia and in the songs of the people inhabiting the shores of the Caspian Sea, orally collected and translated, with philological and historical notes, która zaznajomiła czytelników w Europie Zachodniej z ludową twórczością azerbejdżańską.

Przekłady W języku polskim opublikowano wybór poezji azerbejdżańskiej pod tytułem Złote kamienie. Stanisława Płaskowicka-Rymkiewicz przełożyła poemat Fuzulego Haszysz i wino. Ostatnio wydano przekłady poematów epickich Korogłu i Oguz-chan. Ukazało się też kilka współczesnych powieści azerbejdżańskich.

Złote kamienie. Dawne i nowe wiersze Azerbejdżanu. Wstęp Bohdan Baranowski, przypisy i noty Tadeusz Chróścielewski, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1975. Süleymanoğlu Mehmed Fuzulî, Haszysz i wino, tłum. Stanisława Płaskowicka-Rymkiewicz, Ossolineum Wrocław 1973. Korogłu: azerbejdżański epos heroiczny, Opracowanie Israfil Abbasły, Bachłuł Abdułła, przekład Jerzy Lubach, Oficyna Olszynka, Warszawa 2013. Fazlullah Raszid ad-Din, Oguz-chan, przekład Lolita Kamrowska, Oficyna Olszynka, Warszawa 2014.

Pisarze azerbejdżański i azerbejdżańskiego pochodzenia Kamal Abdulla Çingiz Abdullayev Anar Mirzə Fətəli Axundov Süleyman Sani Axundov Vidadi Babanlı Abbasqulu Bakıxanov Banin Əhməd Cavad Hüseyn Cavid Yusif Vəzir Çəmənzəminli Elçin Əfəndiyev Aşıq Ələsgər Fuzuli Mirzə İbrahimov Hamlet İsaxanlı Mir Yaqub Mehdiyev Cəlil Məmmədquluzadə Xurşidbanu Natəvan Qəşəm Nəcəfzadə Nəriman Nərimanov İmadəddin Nəsimi Mir Möhsün Nəvvab Məmməd Səid Ordubadi Əli Qafarov Rəsul Rza Mirzə Ələkbər Sabir Abbas Səhhət Abdulla Şaiq Nağı bəy Şeyxzamanlı Seyid Əzim Şirvani İsmayıl Şıxlı Saib Təbrizi Bəxtiyar Vahabzadə Əliağa Vahid Molla Pənah Vaqif Mirzə Şəfi Vazeh Əbdürrəhman Vəzirov Molla Vəli Vidadi Səməd Vurğun

Przypisy

Bibliografia