Oglądacz zwłok

prawo|mały|Wzór karty zgonu uwzględniający udział oglądacza zwłok prawo|mały|Fragment protokołu zebrania gromadzkiego dotyczący powołania na oglądacza zwłok

Oglądacz zwłok – historyczna funkcja urzędowa polegająca na stwierdzaniu zgonu i jego przyczyny w sytuacji, gdy w rozsądnej odległości nie było lekarza, wykonywana przede wszystkim na terenach wiejskich. W II Rzeczypospolitej działalność oglądaczy zwłok została uregulowana ustawą o chowaniu zmarłych z 1932 roku oraz rozporządzeniem Ministra Opieki Społecznej z 30 listopada 1933 roku, a funkcja ta przetrwała w praktyce do końca lat 50. XX wieku i została formalnie zniesiona wraz z wprowadzeniem nowych wzorów kart zgonu w 1959 roku. W praktyce obowiązkiem oglądacza było dokonanie oględzin zwłok, ustalenie przyczyny zgonu, wypełnienie karty zgonu oraz powiadomienie właściwych władz w razie podejrzenia przestępstwa lub choroby zakaźnej.

Historia

Najstarsze znane wzmianki o oglądaczach ciał zmarłych (określanych też jako „pośmiertnicy”) na ziemiach polskich pochodzą z początków XIX wieku z terenów ówczesnej Galicji, gdzie wprowadzono obowiązek badania zmarłych przez odpowiednio przeszkolone osoby w celu ograniczania rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych oraz lepszej ewidencji zgonów podczas epidemii. Źródła austriackie przewidywały również zakaz pochówku przed upływem 48 godzin od śmierci, aby zapobiec pochowaniu osób znajdujących się jeszcze w stanie agonii lub głębokiej utraty przytomności.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku oglądacze zwłok pojawiają się w licznych księgach metrykalnych z terenów Galicji i Królestwa Polskiego jako osoby stwierdzające zgon i jego przyczynę, nierzadko wymieniane z imienia i nazwiska. Funkcja ta była szczególnie istotna na obszarach wiejskich, gdzie dostęp do lekarza był ograniczony.

W II Rzeczypospolitej oglądacze zwłok zostali włączeni w państwowy system rejestracji zgonów na mocy ustawy z 1932 roku o chowaniu zmarłych oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia Ministra Opieki Społecznej z 1933 roku. W okresie międzywojennym w wielu powiatach wszystkie gminy powoływały oglądaczy zwłok, a w niektórych jednostkach terenowych stanowisko to istniało równolegle z urzędowymi oglądaczami bydła w ramach lokalnych służb sanitarnych.

Po II wojnie światowej, wraz z rozwojem sieci placówek ochrony zdrowia, kompetencje oglądaczy zwłok stopniowo przejmowali lekarze, felczerzy, pielęgniarki i położne, co znalazło odzwierciedlenie w powojennych przepisach dotyczących kart zgonu. Funkcja oglądacza zwłok została formalnie zniesiona w 1959 roku, kiedy wprowadzono nowy typ kart zgonu przewidujący ich wystawianie wyłącznie przez personel medyczny.

Podstawa prawna w II Rzeczypospolitej

Ustawa o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyny zgonu z 1932 roku nałożyła na gminy obowiązek zorganizowania systemu stwierdzania zgonu w każdym przypadku śmierci, wiążąc go z systemem rejestracji ludności oraz nadzorem sanitarnym. Przewidywała ona, że w miejscowościach, w których mieszka lekarz oraz w promieniu 4 kilometrów od takich miejscowości, zgon i jego przyczyna muszą być stwierdzane przez lekarza, natomiast w pozostałych przypadkach czynności te wykonuje oglądacz zwłok.

Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z 30 listopada 1933 roku doprecyzowywało kwalifikacje i obowiązki oglądacza zwłok. Zgodnie z nim oglądacz musiał przejść specjalne przeszkolenie w zakresie stwierdzania zgonu i jego przyczyny, uzyskać świadectwo wydane przez powiatową władzę administracji ogólnej upoważniające do wykonywania tych czynności oraz złożyć ślubowanie na ręce tej władzy. Rozporządzenie przewidywało także wzór karty zgonu z częścią przeznaczoną do wypełnienia przez oglądacza zwłok.

Osobę do funkcji oglądacza zwłok zobowiązana była powołać i utrzymywać gmina, która pokrywała koszty szkolenia, wynagrodzenia oraz organizacji pracy oglądaczy.

Zakres obowiązków

Instrukcje dla oglądaczy zwłok określały, że ich podstawowym zadaniem jest upewnienie się, iż śmierć rzeczywiście nastąpiła, a następnie ustalenie, czy była to śmierć naturalna, czy gwałtowna (np. wskutek zabójstwa, samobójstwa lub nieszczęśliwego wypadku) oraz czy nie występują objawy choroby zakaźnej. Oglądacz miał obowiązek osobiście obejrzeć całe ciało, w sposób przyzwoity odsłaniając je na tyle, by móc stwierdzić obecność ewentualnych obrażeń, śladów krwi, wymiocin lub innych znamion mogących wskazywać na nienaturalną przyczynę zgonu, a także zwrócić uwagę na otoczenie, w którym znajdowały się zwłoki.

Na podstawie oględzin oraz informacji uzyskanych od lekarza prowadzącego, rodziny zmarłego lub świadków zdarzenia oglądacz wypełniał odpowiednie części karty zgonu, wpisując m.in. zasadniczą i bezpośrednią przyczynę śmierci. Dokument ten pełnił jednocześnie funkcję pozwolenia na pochowanie ciała oraz źródła danych dla statystyki publicznej.

Instrukcje nakazywały oglądaczom zwłok powiadomienie organów ścigania lub władzy administracyjnej w razie powzięcia podejrzenia, że zgon mógł być skutkiem przestępstwa, a także zgłaszanie przypadków chorób zakaźnych właściwym służbom sanitarnym.

Pozycja społeczna

W praktyce oglądaczami zwłok bywali przedstawiciele różnych grup zawodowych: felczerzy, doświadczeni żołnierze, osoby związane z parafią (np. grabarze, kościelni), a czasem także sołtysi lub inni szanowani mieszkańcy wsi, którzy cieszyli się zaufaniem społeczności lokalnej. W opisach pamiętnikarskich i wspomnieniach oglądacz zwłok przedstawiany jest jako osoba o znaczącej pozycji w lokalnej społeczności, często obecna przy wielu wydarzeniach rodzinnych i odgrywająca rolę pośrednika między mieszkańcami a instytucjami państwowymi.

Znaczenie dla badań historycznych i genealogicznych

Zachowane karty zgonu oraz wpisy w księgach metrykalnych zawierające podpisy lub adnotacje oglądaczy zwłok są ważnym źródłem dla badań demograficznych, epidemiologicznych oraz genealogicznych, pozwalając na analizę przyczyn zgonów, struktury wieku zmarłych i przebiegu epidemii na obszarach wiejskich. W źródłach tych funkcja oglądacza zwłok bywa określana zarówno terminem urzędowym, jak i gwarowymi odpowiednikami („pośmiertnik”), co stanowi dodatkową wskazówkę interpretacyjną dla badaczy dawnych zapisów metrykalnych.

Zobacz też

Koroner

Przypisy

Bibliografia Rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 30 listopada 1933 r. o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyny zgonu, wydane w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Ministrem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (, z późn. zm.) (uchylone). Agnieszka Dybek, Czy ciało rzeczywiście jest nieżywe, „Medicus” 12/2018 (wersja online). Lucjan Kołodziejski, Pośmiertnik, czyli oglądacz ciał zmarłych, Brzesko.ws, 2021. Beata Malec-Suwara, Mój pradziadek – pośmiertnik, „Gość Niedzielny”, edycja tarnowska, 2023. Zeszyt metodologiczny: Ruch naturalny ludności. Bilanse ludności, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa. Ewelina Szpak, Społeczno-kulturowa historia zdrowia i choroby na wsi w Polsce w XX wieku, Instytut Historii PAN, Warszawa 2018.

Kategoria:Prawo o aktach stanu cywilnego Kategoria:Śmierć