Parzystokopytne (Artiodactyla) – rząd ssaków łożyskowych z nadrzędu Laurasiatheria w obrębie magnordo Boreoeutheria, posiadających (oprócz waleni) dwa wyraźnie większe palce – trzeci i czwarty – zakończone racicami.

Występowanie Naturalny obszar występowania parzystokopytnych obejmuje wszystkie kontynenty poza Antarktydą i Australią (oprócz waleni które występują w wodach je okalających). Zajmują różne środowiska – parzystokopytne żyjące na lądzie zamieszkują lasy, sawanny, pustynie, góry, a nawet zbiorniki wodne natomiast walenie występują we wszystkich oceanach świata.

Cechy charakterystyczne Wspólną cechą parzystokopytnych (za wyłączeniem waleni u których kończyny w toku ewolucji przekształciły się w płetwy) jest obecność dwóch wyraźnie większych palców (trzeci i czwarty) zakończonych racicami. U wielu gatunków występują rogi lub poroże, częściej u samców, ale również u samic. Wśród samców dochodzi do walk w okresie godowym. Poszczególne gatunki różnią się znacznie rozmiarami – od 25 cm wysokości liczonej w kłębie u karłowatych antylop do 250 cm u samców żubra oraz do ponad 5 m całkowitej wysokości u żyrafy natomiast walenie dorastają do ponad 32 m długości.

Są zwierzętami głównie roślinożernymi (hipopotamowate, kanczylowate, widłorogowate, żyrafowate, jeleniowate, piżmowcowate, wołowate), ale również wszystkożernymi (świniowate i pekariowate) oraz drapieżnymi (walenie). Mają żołądek jedno- lub wielokomorowy (żołądek przeżuwacza).

Etymologia Artiodactyla: artios ‘parzysty’; δακτυλος daktulos ‘palec’.

Ewolucja Najstarsze materiały kopalne zwierząt parzystokopytnych pochodzą z eocenu. Rozkwit (zwłaszcza jeleniowatych i krętorogich) nastąpił na przełomie miocenu i pliocenu.

Znaczenie gospodarcze thumb|200px|Świnia domowa – samica karmiąca młode Zwierzęta parzystokopytne miały zawsze bardzo duże znaczenie dla człowieka jako zwierzyna. Dostarczały ludziom mięsa, skór, trofeów, a po udomowieniu niektórych gatunków, również mleka i wełny. Niektóre wykorzystywane są jako zwierzęta juczne, pociągowe, a nawet jako wierzchowce. W warunkach naturalnych lądowe parzystokopytne stanowią bazę pokarmową ssaków drapieżnych.

Podział systematyczny Klasyfikacja dla rodzin występujących współcześnie za Mammals Diversity Database (2025), All the Mammals of the World (2022) i Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020): podrząd: Cetacea – walenie infrarząd: Mysticeti – fiszbinowce nadrodzina: Balaenoidea rodzina: Balaenidae – walowate nadrodzina: Cetotherioidea rodzina: Cetotheriidae nadrodzina: Balaenopteroidea rodzina: Balaenopteridae – płetwalowate infrarząd: Odontoceti – zębowce nadrodzina: Physeteroidea rodzina: Physeteridae – kaszalotowate rodzina: Kogiidae – kogiowate nadrodzina: Ziphioidea rodzina: Ziphiidae – zyfiowate nadrodzina: Platanistoidea rodzina: Platanistidae – suzowate nadrodzina: Lipotoidea rodzina: Lipotidae nadrodzina: Inioidea rodzina: Iniidae – iniowate rodzina: Pontoporiidae nadrodzina: Delphinoidea rodzina: Monodontidae – narwalowate rodzina: Delphinidae – delfinowate rodzina: Phocoenidae – morświnowate podrząd: Ancodonta rodzina: Hippopotamidae – hipopotamowate podrząd: Ruminantia – przeżuwacze infrarząd: Tragulina rodzina: Tragulidae – kanczylowate infrarząd: Pecora nadrodzina: Incertae sedis rodzina: Antilocapridae – widłorogowate nadrodzina: Giraffoidea rodzina: Giraffidae – żyrafowate nadrodzina: Cervoidea rodzina: Cervidae – jeleniowate nadrodzina: Bovoidea rodzina: Moschidae – piżmowcowate rodzina: Bovidae – wołowate podrząd: Suina – świniokształtne nadrodzina: Suoidea rodzina: Suidae – świniowate rodzina: Tayassuidae – pekariowate podrząd: Tylopoda – wielbłądokształtne rodzina: Camelidae – wielbłądowate

Taksony wymarłe o niepewnej pozycji systematycznej: Oreodonta Anoplotherioidea Choeropotamidae Tapirulidae Erlianhyus – jedynym przedstawicielem był Erlianhyus primitivus Myanmarius – jedynym przedstawicielem był Myanmarius chitseini Tragulohyus – jedynym przedstawicielem był Tragulohyus inermis Uphelognatos – jedynym przedstawicielem był Uphelognatos quercyi

Tradycyjnie parzystokopytne dzieli się na podrzędy. Podrząd: świniokształtne (Suiformes) Rodzina: świniowate (Suidae) Rodzina: pekariowate (Tayassuidae) Rodzina: hipopotamowate (Hippopotamidae) Podrząd: przeżuwacze (Ruminantia) Rodzina: kanczylowate (Tragulidae) Rodzina: jeleniowate (Cervidae) Rodzina: żyrafowate (Giraffidae) Rodzina: widłorogowate (Antilocapridae) Rodzina: piżmowcowate (Moschidae) Rodzina: wołowate (krętorogie) (Bovidae) Podrząd: wielbłądokształtne Rodzina: wielbłądowate (Camelidae)

W powyższym ujęciu Artiodactyla jest taksonem parafiletycznym, gdyż nie obejmuje zaawansowanych parzystokopytnych z kladu waleni (Cetacea). Badania genetyczne wykazały bowiem bliskie pokrewieństwo waleni z niektórymi grupami parzystokopytnych, przeżuwaczami i hipopotamowatymi. W efekcie wyróżniono klady odzwierciedlające te relacje, nazywając grupę łączącą hipopotamy i walenie Whippomorpha, a tę grupę wraz z przeżuwczami Cetruminantia. Ta ostatnia nie zawsze jest wyróżniania.

W innym ujęciu walenie wraz z hipopotamowymi i ich bliscy wymarli krewni (pod wspólną nazwą Cetaceamorpha) wraz z przeżuwaczami i ich krewnymi (Ruminantiamorpha), wiebłądokształtnymi i krewnymi (Camelidamorpha) oraz świniowatymi, pekariowatymi i krewnymi (Suinamorpha, bez łączonych z waleniami hipopotamów) stanowią 4 wielkie klady należące do parzystokopytnych, co odpowiada zaprezentowanej przez Michelle Spaulding et al. definicji parzystokopytnych jako kladu hipopotam nilowy + bydło domowe + dzik euroazjatycki + wielbłąd jednogarbny. W takim ujęciu parzystokopytne zawierające walenie zachowują monofiletyzm.

thumb|center|600px|Kladogram przedstawiony przez Spaulding, O’Leary i Gatesy’ego w 2009, Artiodactylamorpha zaznaczono barwą beżową)

Systematyka ssaków na wyższym poziomie ustabilizowała się dopiero w pierwszej dekadzie nowego tysiąclecia. Pozycję parzystokopytnych na drzewie rodowym ssaków zaprezentowali w swej pracy Asher i Helgen w 2010 (uproszczono).

Przypisy

Bibliografia