Alfabet grecki – pismo powstałe około IX w. p.n.e., służące do zapisu języka greckiego, oraz niektórych innych języków ludów znajdujących się pod wpływem kultury greckiej. Litery alfabetu służyły Grekom także do zapisu liczb oraz jako notacja muzyczna. Alfabet ten stworzono pod wpływem kontaktów z ludami Lewantu. Alfabet grecki wywodzi się z alfabetu fenickiego. We wczesnej starożytności istniało wiele lokalnych form alfabetu greckiego, wypartych w okresie klasycznym przez formę jońską, której w niezmienionej postaci używa się do dziś do zapisu języka nowogreckiego. Alfabet grecki także jest stosowany w naukach ścisłych, przyrodniczych, technicznych i podobnych, jako oznaczenie odmian różnych pojęć.
Litery
litera nazwa wymowa transliteracjałacińska odpowiednikw alfabecie fenickimgrecka (klasyczna)łacińskapolskastarożytnanowogrecka (wym. alpha)alpha (wym. alfa)alfa[] [][]a 20px (wym. beta)bētabeta[][]b 20px (wym. gamma)gammagamma[][] przed [] lub [];w innych wypadkach []g 20px (wym. delta)deltadelta[][]d 20px (wym. epsilon)epsīlonepsilon[][]e 20px|He (litera) (wym. dzeta)dzeta (wym. dzeta lub zeta)dzeta[] albo [], później [][]z 20px (wym. eta)ētaeta[][]e, ē 20px (wym. theta)thēta (wym. teta)theta[][]th 20px (wym. iota)iōtajota[] [][], []i 20px|Jod (litera) (wym. kappa)kappakappa[][] przed [] lub [];w innych wypadkach []k 20px (wym. lambda), (wym. labda)lambdalambda[][]l 20px (wym. my)my (wym. mi)my[][]m 20px|Mem (litera) (wym. ny)ny (wym. ni)ny[][]n 20px|Nun (litera) (wym. ksy), (wym. ksi), (wym. ksej)xy (wym. ksi), xiksi[][]ks, x 20px (wym. o mikron)omicron (wym. omikron)omikron[][]o 20px (wym. pi), (wym. pej)pipi[][]p 20px|Pe (litera) (wym. rho)rho (wym. ro)rho[], [][]r, rh 20px , (wym. sigma)sigmasigma[][]s 20px|Szin (litera) (wym. tau)tautau[][]t 20px , (wym. ypsilon)ypsīlon (wym. ipsilon)ipsylon[] [], później [] [][]y 20px|Waw (litera) (wym. phi), (wym. phej)phi (wym. fi)phi[][]ph, f (wym. khi), (wym. khej)chichi[][] przed [] lub [];w innych wypadkach []kh 20px (wym. psi), (wym. psej)psipsi[][]ps (wym. o mega)oměgaomega[][]o, ō 20px
Nieużywane współcześnie Pewne litery występowały w piśmie greckim tylko w okresach archaicznym, średniowiecznym, w niektórych dialektach lub do zapisu cyfr (digamma, stigma, heta, kaj, san, koppa, sampi). Litery stigma i kaj są interpretowane jako ligatura sigmy i tau oraz ligatura kappy i joty.
litera nazwa wymowa transliteracjałacińska odpowiednikw alfabeciefenickimUnicodegrafiki30px30pxdigamma[]w20px|Waw (litera) 30pxstigma[]st20px|Waw (litera) 30pxheta[]h20px 30pxkaj[]kaj20px 30pxsan[]ss20px 30px 30pxkoppa[]q20px 30px 30pxsampi[], [], []ss20px
Używane w innych językach Litera jot została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski [] w dialekcie arwanickim języka albańskiego.
Litera jot także została zastosowana przez lingwistów w XIX w. w alfabecie greckim, celem zapisu fonemu /j/ w rekonstruowanej archaicznej grece, będącego dźwiękiem półspółgłoskowym, odpowiadającym głosce „i” następującej po samogłosce. Utrata tego fonemu w antycznej grece nastąpiła w okresie archaicznym. W lingwistyce ten grafem jest stosowany głównie w gramatyce historycznej archaicznej greki, celem wyjaśnienia pewnych zjawisk językowych oraz do rekonstrukcji różnych ważnych procesów fonetycznych i morfologicznych.
Litera szo została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu głoski [] w języku baktryjskim.
literanazwawymowatransliteracjałacińskaodpowiednikw alfabecie fenickimUnicode grafiki 30px jot [] j 20px|Jod (litera) 30px szo [] š 20px
Zapisywanie liczb
Alfabet grecki używany był także do zapisu liczb. Pierwsze dziewięć liter alfabetu odpowiadało liczbom od 1 do 9, kolejne dziewięć oznaczało wielokrotności liczby 10. Analogicznie, następne dziewięć liter pozwalało na zapis wielokrotności liczby 100. Jako że alfabet grecki składał się ówcześnie z 24 liter, na potrzeby zapisywania liczb stosowano dodatkowe 4 litery: digamma ⟨Ϝ⟩ lub stigma ⟨Ϛ⟩, koppa ⟨Ϟ⟩ i sampi ⟨Ϡ⟩.
Dyftongi i kombinacje literowe Kombinacjaliterowa Wymowa Transliteracja archaiczna klasyczna nowogrecka, [] [] ai, aj, [] [] [] a, ā [] [] [] ei, ej, [] [] [] e, ē [] [] oj, [] [] [] yi, yj, [] [] [] yi, yj, [] [] [] o, ō, [] [] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;[] przed głoską bezdźwięczną au, av, [] [] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;[] przed głoską bezdźwięczną au, āv [] [] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;[] przed głoską bezdźwięczną eu, ev [] [] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną;[] przed głoską bezdźwięczną eu, ēv [][] [] [] u, ū, ou [] [] [] oy, ōy* [] [] w wymowie formalnej (palatalizowane do [] przed [] lub []),ale często redukowane do [] (palatalizowane do [] przed [] lub []);w pewnych przypadkach wymawiane także jako [] (palatalizowane do [] przed []) ng* [] Na początku wyrazu [] (palatalizowane do [] przed [] lub []);w innych przypadkach [] (palatalizowane do [] przed [] lub []),często redukowane do [] (palatalizowane do [] przed [] lub []) nk* [] [] nks* [] [] [] przed [] lub [];w innych przypadkach [] nch, nkhμπ [] Na początku wyrazu [];w innych przypadkach [], często redukowane do [] mp [] Na początku wyrazu [];w innych przypadkach [], często redukowane do [] nt * W fonologii greckiej spółgłoska nosowa tylnojęzykowo-miękkopodniebienna [] jest osobnym fonemem.
Sposób pisania
thumb|Bustrofedon
Początkowo pismo greckie zapisywano od prawej do lewej, tak jak pisma semickie. Następnie rozpowszechnił się system zwany bustrofedonem (gr. βουστροφηδόν, „bruzdy, jakie znaczy pługiem wół”) w którym pisano naprzemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej – najpóźniejsze znane zastosowania tego systemu pochodzą z Gortyny na Krecie (V w. p.n.e.), w Atenach już od ok. 550 p.n.e. pisano od lewej do prawej.
Początkowo Grecy pisali wszystkie litery, wyrazy i zdania jednym ciągiem – nie znali minuskuły, odstępów między wyrazami, znaków diakrytycznych ani interpunkcyjnych. W związku z trudnością lektury tekstu pisanego jednym ciągiem, dla rozdzielenia niektórych wyrazów w inskrypcjach używano czasem pionowej kreski | lub trójkropka ⫶. W starożytności pisano wyłącznie kapitałą (używanym na inskrypcjach i zwojach pismem o kształtach kanciastych) i kursywą (stosowaną od V. w. p.n.e. w pismach o charakterze urzędowym), dopiero w IX w. n.e. weszła w użycie minuskuła.
Znaki diakrytyczne
Klasyczne pismo greckie ma trzy znaki diakrytyczne na oznaczenie akcentu, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie dyftongów, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie przydechów oraz rzadko występujący znak tremy.
Przydech (łac. spiritus)
Zaczynające się od samogłoski lub dyftongu słowa greckie otrzymują przy tej samogłosce lub dyftongu znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu. W dyftongach znak przydechu stawia się przy drugiej samogłosce z dyftongu. Są dwa znaki na oznaczenie przydechu: – przydech mocny (spiritus asper) wymawiany podobnie jak polskie h. – przydech słaby (spiritus lenis), niewymawiany.
Oprócz samogłosek i dyftongów przydech otrzymuje litera rho. Jeśli rho znajduje się na początku wyrazu, to zawsze rho otrzymuje przydech mocny. Podwójna litera rho, znajdująca się zawsze w środku wyrazu, otrzymuje przydech słaby nad pierwszą literą, a przydech mocny nad drugą – często w typografii tych przydechów się nie zaznacza, jednak w transkrypcji zbitkę ρρ oddaje się z reguły jako rrh.
Przykłady: – harmonia – idea, pojęcie – Europa – litera rho lub rzadziej – Boreasz – wiatr północny
Oznaczanie akcentów
Język grecki ma trzy rodzaje akcentów. Wprowadzone przez gramatyków aleksandryjskich oznaczenia akcentów zaznaczane są przy każdym słowie, oprócz nielicznych słów nieakcentowanych (enklityk i proklityk). Akcenty te to akcent wysoki (łac. [accentus] acutus, gr. , ostry), akcent niski (łac. [accentus] gravis, gr. , ciężki, stłumiony) i akcent przeciągły (łac. [accentus] circumflexus, gr. , zagięty).
Przykłady: akcent wysoki: – przyjaciel. akcent niski: Nie stoi nad pojedynczym wyrazem, występuje zawsze w toku zdania, zastępując acutus stojący na ostatniej zgłosce wyrazu, o ile nie następuje po niej znak przestankowy lub enklityka. akcent przeciągły: – lud.
Akcenty i przydechy Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy małą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy nad samogłoską. Jeśli wyraz zaczynający się od samogłoski pojedynczej piszemy dużą literą, znaki przydechu i akcentu stawiamy przed samogłoską. Jeśli wyraz zaczyna się od dyftongu, znaki akcentu i przydechu stawiamy nad drugą literą dyftongu, niezależnie od tego, czy wyraz piszemy małą czy dużą literą. Akcenty i przydechy przy dyftongach niewłaściwych z ι adscriptum lub z ι subscriptum zapisuje się jak w wyrazach zaczynających się od pojedynczej samogłoski. acutus i gravis stawiamy po znaku przydechu, circumflexus nad znakiem przydechu.
Dyftongi
Dyftongi greckie dzielą się na właściwe i niewłaściwe (wymawiane jako pojedyncza samogłoska). Właściwe to , , , , , , . Niewłaściwe to , , , . Jeśli wyraz piszemy wielką literą, we wszystkich dyftongach duża jest tylko pierwsza litera składowa. Znak diakrytyczny przy dyftongach niewłaściwych , , pochodzi od małej litery jota i nazywa się iota subscriptum. Jeśli dyftongi te piszemy wielką literą, pierwszą literę dyftongu zapisujemy jako wielką literę, jotę zapisujemy zaś obok, ale nie wymawiamy (nazywając ją wtedy iota adscriptum, tj. , , ). Ułatwieniem w określeniu czy jest dyftongiem właściwym, czy nie, jest fakt, że w przydech i akcent w dyftongach właściwych stoi na drugiej głosce, w niewłaściwych zaś na pierwszej, np. dyftong właściwy: -, dyftong niewłaściwy -.
Systemy politoniczny i monotoniczny
System politoniczny jest historycznym systemem ortografii języka greckiego kształtującym się od czasów hellenistycznych do końca czasów bizantyjskich. Dla języka nowogreckiego zastąpiono go w 1982 systemem monotonicznym, przy czym wielu Greków wciąż stosuje system politoniczny. Cechą charakterystyczną systemu politonicznego jest rozbudowana diakrytyka oddająca starożytną wymowę języka greckiego.
System monotoniczny ortografii greckiej jest uproszczoną formą ortografii języka nowogreckiego wprowadzoną przez parlament grecki w 1982, zarówno dla katharewusy, jak i dla demotyku. Zastępuje on tradycyjne greckie akcenty (acutus, gravis i circumflexus) jednym, oznaczającym dotąd acutus (´). Porzuca także użycie spiritus asper i spiritus lenis.
Uproszczenie ortografii motywowano skomplikowaniem ortografii politonicznej oraz trudnością jej nauczenia się, do tego znaki diakrytyczne systemu politonicznego nie oddają żadnych właściwości współczesnej wymowy, dając informację tylko o etymologii słów i o ich wymowie starożytnej. System monotoniczny jest odrzucany przez wielu Greków, sądzących, że system politoniczny stwarza więź z przeszłością. Cerkiew grecka wciąż używa systemu politonicznego. Drukuje się w nim wciąż wiele książek. Fakt, że greka nie była w starożytności zapisywana za pomocą systemu politonicznego, który został wprowadzony stopniowo w czasach bizantyjskich, utrudnia jednak jego obronę. Grekę klasyczną powszechnie zapisuje się za pomocą systemu politonicznego.
+ Modlitwa Pańska w systemie monotonicznym i politonicznym System monotonicznySystem politoniczny
Interpunkcja grecka
W języku greckim od okresu hellenistycznego stosuje się cztery znaki interpunkcyjne: . – kropka pełni funkcje te same co w pisowni polskiej , – przecinek pełni funkcje te same co w pisowni polskiej · – kropka środkowa pełni funkcję średnika i dwukropka ; – znak wyglądający jak średnikMimo że znak ten wygląda jak średnik, to nim nie jest – w unikodzie jest on kodowany na pozycji U+037E, natomiast średnik na pozycji U+003B. pełni funkcję pytajnika.
Historia alfabetu greckiego
Pisma linearne A i B