Krzyże Eleonory

Krzyże Eleonory – seria dwunastu monumentalnych gotyckich pomników wzniesionych w końcu XIII w. przez króla Anglii Edwarda I na trasie, którą podążał z Lincoln do Londynu orszak z ciałem jego zmarłej żony Eleonory kastylijskiej. Do czasów współczesnych zachowały się trzy z nich: w Geddington, Hardingstone i Waltham Cross. thumb|250px|Krzyż w Waltham Cross thumb|250px|Dawny krzyż w Westcheap thumb|Mapa rozmieszczenia krzyży thumb|125px|Krzyż w Hardingstone thumb|125px|Krzyż w Geddington thumb|125px|Podstawa krzyża w Lincoln thumb|125px|Zrekonstruowany krzyż w Charing Cross

Historia Małżeństwo króla Anglii Edwarda I i Eleonory kastylijskiej uznaje się za szczęśliwe. Eleonora nie opuszczała Edwarda w jego podróżach, a podczas jednej z nich, 28 listopada 1290 r. zmarła w Harby, w pobliżu Lincoln. Wnętrzności Eleonory pochowano w katedrze w Lincoln, natomiast zabalsamowane ciało zostało przeniesione z tego miasta przez powoli poruszający się orszak do Opactwa Westminsterskiego pod Londynem, gdzie je pochowano (serce umieszczono w londyńskim klasztorze dominikanów). Edward postanowił uczcić zmarłą żonę poprzez ustawienie serii dwunastu pomników w miejscach, w których orszak wiozący jej ciało zatrzymywał się na nocny odpoczynek, ponadto w Lincoln i Westminsterze wykonano przepyszne, bliźniacze nagrobki.

Postawione krzyże miały pełnić funkcję cenotafów i nakłaniać do modlitwy za duszę Eleonory. Jednocześnie stanowiły też widoczną oznakę prestiżu dynastii (ich koszt był bardzo wysoki – łącznie z nagrobkami wyniósł 2200 funtów) – wzorem dla Edwarda były zapewne pamiątkowe krzyże postawione na drodze z Paryża do Saint-Denis, którą przenoszono ciało zmarłego w 1270 r. króla Francji Ludwika IX Świętego (wcześniej, w 1223 r., podobnie uczczono ostatnią drogę innego króla francuskiego, Filipa II Augusta).

W kolejnych stuleciach większość krzyży została zlikwidowana lub zniszczona, głównie podczas angielskiej wojny domowej w latach 40. XVII w. przez zwolenników parlamentu jako symbole katolicyzmu. Do czasów współczesnych zachowały się trzy oryginalne krzyże (w Geddington, Hardingstone i Waltham Cross) oraz relikty lub pozostałości kilku innych. Krzyż w Charing Cross zrekonstruowano w XIX w. Wiele z nieistniejących zostało upamiętnionych tablicami, a w Stamford ustawiono na miejscu jednego z nich nowoczesny pomnik; .

Opis Krzyże zostały wzniesione w latach 1291–1294 w formie kilkunastometrowych, monumentalnych, bogato zdobionych iglic. Podobieństwo ocalałych krzyży wskazuje, że były one wykonywane według podobnego planu, ale istnieją między nimi różnice, wynikające z faktu że wychodziły one spod rąk różnych mistrzów murarskich. Ich przekrój jest wielokątny (w Hardingstone i Waltham Cross ośmiokątny, w Geddington trójkątny), zaś bazy są umieszczone na podstawach ze stopniami. Dolne części wielokątnych słupów są pełne, w środkowych natomiast pod otwartymi baldachimami znajdują się wielkoskalowe posągi królowej Eleonory (trzy w Geddington, cztery w Hardingstone, sześć w Waltham Cross). Całość wieńczą iglice, pierwotnie zapewne każda z krzyżem na szczycie (nie zachował się żaden z nich). Wśród licznych zdobień znajdowały się herby krajów związanych z Eleonorą (Anglii, Kastylii, Leónu i Ponthieu – w dolnej części budowli), liczne ornamenty, pinakle, ślepe maswerki i laskowania. Na krzyżu w Hardingstone znajdują się wyrzeźbione otwarte księgi – zapewne początkowo z namalowaną zawartością (być może też większe elementy pomników były malowane). Najbliższe Londynowi krzyże, w Westcheap i Charing były najbogatsze, do ich budowy wykorzystano w największym stopniu cenny marmur z Purbeck.

Lista krzyży: Lokalizacja Stan Lincoln (Lincolnshire) Zniszczony, zachowany jedynie fragment dolnej części jednego z posągów, obecnie znajdujący się na zamku w Lincoln. Grantham (Lincolnshire) Zniszczony podczas angielskiej wojny domowej. W mieście znajduje się tablica upamiętniająca krzyż. Stamford (Lincolnshire) Zniszczony między 1645 a 1745 r., zachowany jedynie mały fragment dekoracji rzeźbiarskiej (róża), obecnie znajdujący się w muzeum w Stamford; ; . Na miejscu krzyża wzniesiono w 2008 r. nowoczesny pomnik. Geddington (Northamptonshire) Zachowany, praktycznie bez zmian (rekonstruowano jedynie schody u podstawy; brak krzyża na szczycie); . Hardingstone (Northamptonshire) Zachowany, częściowo zrekonstruowany (wymieniono schody u podstawy, rekonstruowano część kamieniarki, obecny szczyt pochodzący z 1840 zastąpił prawdopodobnie znajdujący się tam pierwotnie krzyż); . Stony Stratford (Buckinghamshire) (koordynaty tablicy pamiątkowej) Zniszczony podczas angielskiej wojny domowej, dokładna lokalizacja nieznana. W mieście znajduje się tablica upamiętniająca krzyż. Woburn (Bedfordshire) (koordynaty przybliżone) Zniszczony, dokładna lokalizacja nieznana. Dunstable (Bedfordshire) Zniszczony podczas angielskiej wojny domowej w 1643 r. Krzyż został upamiętniony przez nazwę centrum handlowego w mieście, na którego terenie znajduje się nowoczesna rzeźba przedstawiająca Eleonorę; ; . St Albans (Hertfordshire) Zniszczony na początku XVIII w., na jego miejscu przez pewien czas istniała pompa. W 2. połowie XIX w. odkryto jego pozostałości. W mieście znajduje się tablica upamiętniająca krzyż. Waltham, obecnie Waltham Cross (Hertfordshire) Zachowany, częściowo zrekonstruowany (w XIX w. przebudowywano częściowo środkową i najwyższą część pomnika, w latach 50. XX w. oryginalne rzeźby przedstawiające Eleonorę zastąpiono replikami – oryginały znajdują się w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie); . Westcheap, obecnie Cheapside (Wielki Londyn) Kilkakrotnie rekonstruowany (m.in. w XV w. dodano do niego posągi Marii z Dzieciątkiem, św. Piotra i Edwarda Wyznawcy), wykorzystywany przy okazji licznych uroczystości miejskich, zniszczony w 1643 r. podczas angielskiej wojny domowej. Zachowane fragmenty trafiły do Muzeum Londynu; . Charing, obecnie Charing Cross (Wielki Londyn) Zniszczony w 1647 r. podczas angielskiej wojny domowej. W 1675 r. na jego miejscu wzniesiono pomnik króla Anglii i Szkocji Karola I Stuarta. W 1865 r., w nieco innym miejscu, ustawiono nowy krzyż według projektu Edwarda Barry’ego, nawiązujący do zniszczonego, lecz bardziej ozdobny.

Nawiązania W XIX w. i na początku XX w. powstały w Anglii liczne neogotyckie pomniki w formie krzyży Eleonory. Należą do nich m.in. budowle w Ilam, Walkden, Sledmere (pełniący funkcję pomnika ofiar I wojny światowej); i Birkenhead (zbudowany dla uczczenia pamięci królowej Wiktorii). Do krzyży Eleonory nawiązał także George Gilbert Scott w pomniku Albert Memorial upamiętniającym księcia Alberta, męża królowej Wiktorii.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Krzyż w sztuce Kategoria:Rzeźba gotyku Kategoria:Pomniki w Wielkiej Brytanii Kategoria:Pomniki w Londynie Kategoria:Nieistniejące pomniki Kategoria:Rzeźby plenerowe