Alaktaga mała (Scarturus elater) – mały gatunek ssaka z podrodziny alaktag (Allactaginae) w obrębie rodziny skoczkowatych (Dipodidae), zamieszkujący tereny od Gruzji po zachodnie Chiny oraz od Rosji po Iran.
Zasięg występowania Alaktaga mała występuje w Eurazji, zamieszkując w zależności od podgatunku: S. elater elater – południowa europejska część Rosji, zachodni, środkowy, południowy i południowo-wschodni Kazachstan, północny Kirgistan, Uzbekistan, zachodni i północny Turkmenistan oraz północno-zachodnia Chińska Republika Ludowa (dolina Ili w Sinciang). S. elater aralychensis – Armenia, Azerbejdżan (Nachiczewan), skrajnie wschodnia Turcja (Aralık) oraz północno-zachodni i środkowy Iran. S. elater caucasicus – południowo-wschodnia Gruzja i Azerbejdżan. S. elater dzungariae – północno-zachodnia Chińska Republika Ludowa (południowa część Kotliny Dżungarskiej w Sinciang) i południowo-wschodni Kazachstan (południowo-wschodnia część pustyni Bałchasz i basen jeziora Ała-kol). S. elater indicus – południowo-wschodni Turkmenistan, Afganistan, wschodni Iran i zachodni Pakistan. S. elater zaisanicus – wschodni Kazachstan (basen jeziora Zajsan), północno-zachodnia Chińska Republika Ludowa (północna część Kotliny Dżungarskiej w Sinciang) i południowo-zachodnia Mongolia.
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1828 roku niemiecki przyrodnik Martin Lichtenstein, nadając mu nazwę Dipus elater. Holotyp pochodził z wybrzeża Morza Aralskiego, w obwodzie kyzyłordyńskim, w Kazachstanie.
Takson ten wcześniej był zaliczany do rodzaju Allactaga, a później Paralactaga, który okazał się młodszym synonimem Scarturus. Morfologicznie i genetycznie S. elater należy do podrodzaju Microallactaga, grupy siostrzanej podrodzaju Paralactaga. Rekonstrukcje molekularne pozwoliły na wyodrębnienie co najmniej trzech głęboko rozbieżnych, częściowo sympatrycznych linii w Iranie i Kazachstanie, które z pewnością są odrębnymi, ukrytymi gatunkami, ale obecna wiedza nie pozwala na rozgraniczenie tych form ani oszacowanie poziomu heterogeniczności genetycznej w obrębie każdej z nich. Formy aralychensis i indicus są prawdopodobnie również odrębnymi gatunkami (ten ostatni prawdopodobnie zawiera S. toussi jako podgatunek lub synonim). Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają sześć podgatunków.
Etymologia Scarturus: skartēs „skoczek”, od σκιρταω skirtaō „skakać”; ουρα oura „ogon”. elater: gr. ελατηρ elatēr, ελατηρoς elatēros „prowadzący, woźnica”, od ελαυνω elaunō „pędzić, wprawiać w ruch”. aralychensis: Arałyk, Erywań, Armenia. caucasicus: nowołac. Caucasicus „kaukaski”, od łac. Caucasius „kaukaski, z Kaukazu”, od Caucasus „Kaukaz”, od gr. Καυκασος Kaukasos „Kaukaz”. dzungariae: Dżungaria, Sinciang, Chińska Republika Ludowa. indicus: łac. Indicus „indyjski”, od India „Indie”. zaisanicus: Zajsan, Kazachstan.
Cechy morfologiczne Alaktaga mała ma najmniejsze wymiary spośród gatunków z rodzaju alaktaga. Dorosłe osobniki osiągają długość 5–15 cm bez ogona i 7–25 cm z ogonem, przy masie ciała 44–73 g. Stopy są zakończone pięcioma palcami. Alaktaga mała jest przystosowana do wykonywania długich skoków. Potrafi poruszać się z prędkością 48 km/h. Ma stosunkowo małe uszy. Podczas stania podpiera się ogonem. Samce są większe od samic.
Ubarwienie futra tych gryzoni jest zróżnicowane: od koloru piaskowego, przez płowożółty, po ciemnorudy lub czarny. W części brzusznej umaszczenie jest jaśniejsze, a na biodrach widoczny jest biały pasek.
+Wymiary S. elater (J. Darvish, T. Hajjar, M. Moghadam Matin, F. Haddad i inni, 2008 oraz J. Michaux i G. Shenbrot, 2017) wymiar przedział masa ciała (g) 41,10 g ± 3,34 32–77 g długość ciała (mm) 99,84 mm ± 3,25 90–120 mm długość ogona (mm) 156,28 mm ± 13,52 140–190 mm kończyny tylne (mm) 49,52 mm ± 0,85 43–58 mm uszy (mm) 33,48 mm ± 1,54 28–41 mm
Tryb życia Alaktaga mała wiedzie samotny tryb życia. Wykazuje aktywność w porach wieczornych i nocnych. Większość populacji (oprócz alaktag małych z Zakaukazia) zapada w sen zimowy na okres od połowy listopada do połowy marca. Po zakończeniu hibernacji zwierzęta przystępują do rozrodu: na Zakaukaziu w lutym, a na pozostałych terenach w kwietniu (z drugim szczytem reprodukcyjnym w okresie sierpnia i września). Samica wydaje na świat 2–6 młodych w każdym miocie.
Adaptacja temperaturowa Alaktagi są przystosowane do życia w wysokich temperaturach pustynnych. W dzień, narażone na palące słońce, zakopują się w ziemi. Natomiast w trakcie zimnych nocy na pustyni są one w stanie obniżyć temperaturę swego ciała o 1–2 stopni Celsjusza względem temperatury optymalnej, dopasowując ją do temperatury otoczenia. Przy wzroście temperatury otoczenia do 40–42 °C także i temperatura ciała alaktag małych wzrasta do zbliżonego poziomu.
Ekologia Alaktaga mała żywi się ziołami, nasionami i owadami.
Siedlisko tych zwierząt obejmuje tereny pustynne i półpustynne, ale stronią od rzeczywistych pustyń. Alaktagi małe unikają zarówno gęstej roślinności, jak i otwartej przestrzeni, zaś chętniej wybierają tereny o gruncie piaszczystym lub gliniastym, porośnięte mieszaną roślinnością z udziałem krzewów. Alaktagi małe zamieszkują nory o głębokości do 70 cm i długości do 2 m.
Przypisy Nazwy polskie za:
Kategoria:Skoczkowate Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1828 roku Kategoria:Taksony opisane przez Martina Lichtensteina