Okręty podwodne typu Pluviôse – francuskie oceaniczne okręty podwodne z początku XX wieku i okresu I wojny światowej. W latach 1906–1911 w stoczniach Arsenal de Cherbourg w Cherbourgu, w Rochefort i w Tulonie zbudowano 18 jednostek tego typu. Okręty charakteryzowały się wypornością od 396 do 404 ton w położeniu nawodnym i od 551 do 553 ton pod wodą, a ich główną bronią było sześć lub osiem torped kalibru 450 mm wystrzeliwanych z siedmiu lub sześciu wyrzutni. Napędzane maszynami parowymi jednostki rozwijały na powierzchni prędkość 12 węzłów, osiągając zasięg 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów.

Okręty zostały wcielone w skład Marine nationale w latach 1908–1911. Jednostki służyły na Oceanie Atlantyckim i Morzu Śródziemnym. Dwa zostały zatopione przed wybuchem wojny – „Pluviôse” i „Vendémiaire” (ten pierwszy podniesiono i przywrócono do służby), a cztery utracono podczas działań wojennych („Fresnel”, „Monge”, „Prairial” i „Floréal”). Pozostałe skreślono z listy floty w końcu 1919 roku i następnie złomowano.

Projekt i budowa W przyjętym 9 grudnia 1900 roku przez Parlament Francji „Prawie o flocie” znalazł się zapis o budowie 26, a po późniejszych zmianach aż 44 okrętów podwodnych. W 1901 roku zamówiono 20 niewielkich jednostek typu Naïade, jednak były to okręty o niewielkiej wartości bojowej. Kolejny typ okrętów zbudowanych w ramach programu – Sirène – zaprojektował inż. Maxime Laubeuf, ulepszając swój pierwszy udany projekt („Narval”). Pojawienie się możliwych do zamontowania na okrętach podwodnych silników wysokoprężnych zaowocowało skonstruowaniem przez Laubeufa jednostek typu Aigrette. Ministerstwo Floty popierało wysiłki konstruktorów, dążąc do wcielenia do Marine nationale jak największej liczby pełnomorskich i silnie uzbrojonych jednostek. Efektem tego było powstanie sześciu okrętów typu Émeraude (konstrukcji inż. ) oraz dwóch typu Circé (projektu Laubeufa).

Dalszą rozbudowę sił podwodnych hamowała jednak dostępność silników wysokoprężnych, które Francja musiała zamawiać u swojego głównego wroga na kontynencie europejskim – w Niemczech. Aby uniezależnić się od dostaw niemieckich jednostek napędowych, Minister Floty wydał Laubeufowi polecenie zaprojektowania ulepszonych w stosunku do typu Circé okrętów, jednak napędzanych na powierzchni sprawdzonymi i dostępnymi silnikami parowymi. Rozwiązanie to traktowano jako tymczasowe – jednostki miały zostać przebudowane na spalinowe, gdy tylko francuski przemysł dostarczy wystarczającą liczbę niezawodnych silników Diesla. Okręty podwodne z napędem parowym, oprócz zalet takich jak duża prędkość nawodna i niezawodność, miały wiele wad: zwiększoną wyporność spowodowaną masą i wielkością siłowni, znacznie mniejszy zasięg oraz długi czas zanurzania, spowodowany koniecznością zatrzymania maszyn i kotłów. Zamówiono jednak aż 18 okrętów nowego rodzaju, nazwanego od prototypowej jednostki typem Pluviôse, co stanowiło najliczniejszą we francuskiej flocie podwodnej serię do czasu zbudowania w okresie międzywojennym 31 okrętów typu Redoutable.

Spośród osiemnastu okrętów typu Pluviôse dziewięć zbudowanych zostało w stoczni Arsenal de Cherbourg w Cherbourgu, sześć w stoczni w Rochefort i trzy w stoczni w Tulonie. Stępki okrętów położono w latach 1906–1908, a zwodowane zostały w latach 1907–1910. Nazwy okrętów nawiązywały do miesięcy we francuskim kalendarzu rewolucyjnym (9 jednostek) oraz wybitnych naukowców i wynalazców (także 9 jednostek). Okręty otrzymały numery ewidencyjne Q51-Q59, Q64-Q69 i Q75-Q77.

+ Okręty podwodne typu Pluviôse Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Los „Pluviôse” (Q51) Arsenal de Cherbourg 25 maja 1906 27 czerwca 1907 5 października 1908 zatopiony 26 maja 1910, podniesiony, wycofany 12 listopada 1919 „Ventôse” (Q52) 25 maja 1906 15 września 1907 5 października 1908 wycofany 1 grudnia 1919 „Germinal” (Q53) 25 maja 1906 7 grudnia 1907 30 grudnia 1908 wycofany 1 grudnia 1919 „Floréal” (Q54) 1 marca 1907 18 kwietnia 1908 16 czerwca 1909 zatonął 2 sierpnia 1918 „Prairial” (Q55) 1 marca 1907 26 września 1908 19 czerwca 1909 zatonął 29 kwietnia 1918 „Messidor” (Q56) 1 marca 1907 24 grudnia 1908 30 listopada 1909 wycofany 12 listopada 1919 „Thermidor” (Q57) 2 marca 1908 3 lipca 1909 13 lipca 1910 wycofany 12 listopada 1919 „Fructidor” (Q58) 2 marca 1908 13 listopada 1909 29 czerwca 1910 wycofany 12 listopada 1919 „Vendémiaire” (Q59) 2 marca 1908 7 lipca 1910 4 lutego 1911 zatopiony 8 czerwca 1912 „Papin” (Q64) Arsenal de Rochefort 5 maja 1906 4 stycznia 1908 1 września 1909 wycofany w 1919 „Fresnel” (Q65) 1 października 1906 16 czerwca 1908 22 lutego 1911 zatopiony 5 grudnia 1915 „Berthelot” (Q66) 8 kwietnia 1907 18 maja 1909 1 lutego 1910 wycofany 1 grudnia 1919 „Monge” (Q67) Arsenal de Toulon 17 maja 1906 31 grudnia 1908 2 sierpnia 1910 zatopiony 29 grudnia 1915 „Ampère” (Q68) 22 listopada 1906 30 października 1909 1 listopada 1910 wycofany 12 listopada 1919 „Gay-Lussac” (Q69) 11 października 1906 17 marca 1910 14 stycznia 1911 wycofany 1 grudnia 1919 „Watt” (Q75) Arsenal de Rochefort 19 sierpnia 1907 18 czerwca 1909 15 marca 1910 wycofany 1 grudnia 1919 „Cugnot” (Q76) 1 lutego 1908 14 października 1909 10 września 1910 wycofany 1 grudnia 1919 „Giffard” (Q77) 3 września 1908 10 lutego 1910 13 października 1910 wycofany 1 grudnia 1919

Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna Jednostki typu Pluviôse były średniej wielkości oceanicznymi okrętami podwodnymi o konstrukcji dwukadłubowej. Długość całkowita wynosiła od 51,12 do 52,15 metra (50,75 metra między pionami i od 50,04 do 51,37 metra na wodnicy), szerokość od 4,955 do 5,42 metra, a średnie zanurzenie 3,045 metra (na rufie 3,153 metra). Wykonany ze stali o wytrzymałości 50 kG/cm² kadłub sztywny miał 43,781 metra długości i 3,8 metra szerokości, ukształtowany z pasów o grubości od 12 do 16 mm. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 5,782 metra; luk wejścia do kiosku znajdował się 2,55 metra nad wodnicą. Powierzchnia przekroju wodnicowego przy wyporności normalnej wynosiła 453 m². Kadłub lekki otaczał na całej długości kadłub sztywny, z wyjątkiem śródokręcia, gdzie nie obejmował jego dolnej części wraz ze stępką. Między kadłubem sztywnym a lekkim znajdowały się zbiorniki balastowe, po osiem na każdą burtę. Napełnianie zbiorników odbywało się poprzez zawory denne, a za usuwanie powietrza podczas napełniania odpowiadały zawory odpowietrzające o średnicy 100 mm (po jednym na zbiornik). Czas napełniania wszystkich zbiorników wynosił 4 minuty, a mogły one pomieścić 149 ton wody (wraz ze zbiornikami wyrównawczymi). Oproznianie zbiorników z wody odbywało się za pomocą dwóch elektrycznych pomp odśrodkowych Maginot o wydajności 150 m³/h; w przedziale dziobowym znajdowały się też dwie butle ze sprężonym powietrzem o pojemności 17 i 35 litrów. Umieszczony w stępce balast awaryjny miał masę czterech ton. Dwa zbiorniki wody słodkiej o pojemności 1800 lub 2200 litrów znajdowały się odpowiednio w kadłubie sztywnym lub na zewnątrz, a w luku między maszynami znajdował się rezerwowy cylindryczny zbiornik na 1280 litrów; trzy zbiorniki wyrównawcze miały pojemność od 3370 do 3950 litrów, a zbiornik zastępczy montowany na dziobie zamiast torpedy na jednostkach bez dziobowej wyrzutni torped mieścił 530 litrów.

Wnętrze okrętu podzielone było na sześć pomieszczeń: I – przedział dziobowy, mieszczący kubryk marynarzy i dziobową wyrzutnię torpedową; II – przedział baterii akumulatorów; III – przedział centralny, podzielony wzdłużną grodzią na dwie części, mieszczące mesę oficerską (po lewej) i główne stanowisko dowodzenia (po prawej); IV – przedział maszynowni, mieszczący kotły, maszynę parową, zbiornik paliwa i toaletę; V – przedział silników elektrycznych i sprężarek i VI – przedział rufowy, mieszczący kubryk podoficerski. Pomieszczenie oficerskie wyposażone było w dwie koje, dwie szafy, dwie umywalki, płytę elektryczną i stół; w dziobowym kubryku znajdowało się osiem odchylanych koi, sześć hamaków, dwie umywalki i rozkładany stół, a w kubryku rufowym zamontowano cztery odchylane koje, umywalkę i rozkładany stół. Do wnętrza kadłuba jednostki prowadziły cztery luki: jeden w przedziale baterii akumulatorów, jeden w dziobowej części przedziału maszynowni, luk komina i luk roboczy.

Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła od 396 do 404 ton, a w zanurzeniu od 551 do 553 ton. Zapas pływalności wynosił 27%.

Sterowanie odbywało się za pomocą trzech rufowych sterów kierunku (głównego, górnego i dolnego) o łącznej powierzchni 6,2169 m² oraz trzech par sterów zanurzenia (dziobowych, śródokręcia i rufowych) o powierzchni odpowiednio 5,199 m², 6,5182 m² i 5,5644 m². Stery głębokości poruszane były ręcznie lub z wykorzystaniem napędu elektrycznego. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 40 metrów, a czas wykonania manewru zanurzenia 4,5–5 minut.

Załoga okrętu składała się z 2 oficerów oraz 23 podoficerów i marynarzy.

Urządzenia napędowe Okręty napędzane były na powierzchni przez dwie trzycylindrowe nawrotne maszyny parowe potrójnego rozprężania z wymuszonym smarowaniem, produkcji zakładów w Saint-Denis. Średnica cylindra wysokiego ciśnienia wynosiła 225 mm, cylindra średniego ciśnienia – 340 mm, a cylindra niskiego ciśnienia 550 mm; skok tłoka wynosił 270 mm. Łączna maksymalna moc maszyn wynosiła 700 KM przy 400 obr./min i ciśnieniu roboczym pary 15,5 kG/cm². Parę dostarczały dwa dwuwalczakowe, jednopaleniskowe kotły ze zwrotnym przepływem spalin, o maksymalnym dopuszczalnym ciśnieniu 16,5 kG/cm². Spaliny trafiały do wspólnego stacjonarnego komina o średnicy 620 mm, umieszczonego w wodoszczelnej osłonie wychodzącej na wysokość jednego metra powyżej kadłuba sztywnego, w którym zamontowany był wysuwany komin tej samej wysokości. Każda z maszyn poprzez oddalone od siebie o 1,4 metra linie wałów napędzała trójskrzydłową śrubę wykonaną z brązu. Średnica śruby wynosiła 1,5 metra, a średni skok 1,084–1,085 metra; śruby były przeciwbieżne – prawoburtowa obracała się w prawo, a lewoburtowa w lewo.

W przedziale siłowni prócz maszyn parowych i kotłów znajdowały się także dwie pompy próżniowe napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 233,3 m³/h, dwie odśrodkowe pompy obiegowe z napędem elektrycznym o mocy 134 kW o łącznej wydajności 300 m³/h, cztery pompy zasilające napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 18 200 m³/h i dwa skraplacze rurowe o łącznej powierzchni chłodzącej 70,32 m². Zbiorniki paliwa mieściły się w kadłubie sztywnym pod głównym pokładem: dwa (o pojemności 8250 litrów i 2560 litrów) pod pomieszczeniem siłowni, a trzeci mieszczący 1250 litrów pod głównym stanowiskiem dowodzenia. Jako rezerwę paliwo można było też przewozić w dziobowej grupie zbiorników balastowych nr 1 o łącznej pojemności 3900 litrów oraz w rufowej grupie zbiorników balastowych nr 4 o łącznej pojemności 11 500 litrów. Maksymalny zapas paliwa wynosił więc 27 710 litrów (24,939 tony).

Napęd podwodny zapewniały dwa jednotwornikowe silniki elektryczne produkcji firm Brequet z Paryża lub z Nancy. Prędkość obrotowa wynosiła od 160 do 560 obr./min, a regulowana była poprzez zmianę napięcia (nominalnie 230 V). Każdy z silników połączony był z baterią akumulatorów; mógł je ładować jako generator elektryczny napędzany przez maszynę parową. Łączna moc silników elektrycznych wynosiła 450 KM. Energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów produkcji zakładów T.E.M., lub po 124 ogniwa.

Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła 12 węzłów, a w zanurzeniu 8 węzłów. Zasięg wynosił 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów (lub 900 Mm przy prędkości 12 węzłów) w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 5 węzłów pod wodą.

Uzbrojenie