thumb|upright=1.75|Dawid Ojstrach podczas wykonywania koncertu skrzypcowegoBerlin, Deutsche Staatsoper, 1960 Koncert skrzypcowy – utwór muzyczny na skrzypce (czasem na dwoje lub więcej skrzypiec) i zespół orkiestralny (kameralny lub symfoniczny). Jako solowa forma instrumentalna, koncert skrzypcowy został zapoczątkowany przez Giovanniego Battistę Bononciniego (1677). Następnie chętnie podjęty i rozwijany w warstwie wirtuozowskiej przez takich kompozytorów jak Antonio Vivaldi, Francesco Maria Veracini, Giuseppe Tartini, Pietro Locatelli.

Koncert skrzypcowy ma zazwyczaj klasyczną budowę trzyczęściową, opartą na cyklu sonatowym, z opuszczeniem menueta lub scherza. Pod koniec jednej z części (zwykle pierwszej) znajduje się wirtuozowska partia solisty, zwana kadencją. W muzyce współczesnej zdarzają się koncerty czteroczęściowe, np. Dmitrija Szostakowicza, Igora Strawińskiego, czy nawet dwuczęściowe, jak u dodekafonisty Albana BergaW rzeczywistości są to cztery części zgrupowane po dwie: część I Andante + Allegretto oraz część II Allegro (kadencja) + Adagio..

Słynne koncerty skrzypcowe Najsłynniejsze koncerty skrzypcowe są dziełami Vivaldiego, Beethovena, Mozarta, Mendelssohna, Brahmsa, Czajkowskiego i Sibeliusa. Kompozycje te można określić jako kanon repertuaru skrzypcowego. Są one najczęściej wykonywanymi dziełami tego gatunku podczas koncertów filharmonicznych.

Dziesięć najbardziej znanych koncertów skrzypcowych wg angielskiego miesięcznika Gramophone to: III koncert skrzypcowy Mozarta G-dur Koncert skrzypcowy Beethovena D-dur Koncert skrzypcowy Mendelssohna e-moll Koncert skrzypcowy Brahmsa D-dur Koncert skrzypcowy Czajkowskiego D-dur I koncert skrzypcowy Maxa Brucha g-moll Koncert skrzypcowy Sibeliusa d-moll Koncert skrzypcowy Berga II koncert skrzypcowy Bartóka I koncert skrzypcowy Szostakowicza

Repertuar chronologicznie Barok Antonio Vivaldi (1678–1741) L'Estro Armonico, op. 3 (1711) – zbiór 12 koncertów skrzypcowych, na dwoje skrzypiec i na czworo skrzypiec, wśród nich thumb|upright=1.25|Rękopis J.S. Bacha. Transkrypcja podwójnego koncertu skrzypcowego A. Vivaldiego Op.3. No.11. Koncert na 2 skrzypiec a-moll, RV 522 – ósmy koncert w zbiorze Koncert na 4 skrzypiec h-moll, RV 580 – dziesiąty koncert w zbiorze, wykonywany niekiedy jako Koncert na 4 skrzypiec i wiolonczelę b-moll La Stravaganza, op. 4 (1714) – zbiór 12 koncertów, wśród których jeden to typowe concerto grosso, cztery to koncerty na dwoje skrzypiec, zaś pozostałych 7 – to koncerty solowe Cztery pory roku (Le quattro stagioni) – cykl 4 koncertów skrzypcowych umieszczony w zbiorze 12 koncertów Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione, op. 8 (1725) Koncert nr 1 E-dur „Wiosna” („La Primavera”), RV 269 Koncert nr 2 g-moll „Lato” („L’Estate”), RV 315 Koncert nr 3 F-dur „Jesień” („L’Autunno”), RV 293 Koncert nr 4 f-moll „Zima” („L’Inverno”), RV 297 Koncert Es-dur „Burza na morzu” („La Tempesta di mare”), RV 253 – piąty z koncertów skrzypcowych umieszczony w zbiorze 12 koncertów Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione, op. 8 (1725) Koncert C-dur „Przyjemność” („Il Piacere”), RV 180 – szósty z koncertów skrzypcowych umieszczony w zbiorze 12 koncertów Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione, op. 8 (1725) Koncert B-dur „Polowanie” („La Caccia”), RV 362 – dziesiąty z koncertów skrzypcowych umieszczony w zbiorze 12 koncertów Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione, op. 8 (1725) La cetra, Op. 9 (1727) – zbiór 12 koncertów skrzypcowych i na dwoje skrzypiec Koncert D-dur „Wielki mogoł” („Grosso mogul”), RV 208 Koncert A-dur „Kukułka”, RV 335 – istnieje również inna wersja tego utworu jako Koncert A-dur „Słowik” („Il rossignuolo”), RV 335a Koncert na 3 skrzypiec F-dur, RV 551 Johann Sebastian Bach (1685–1750) Koncert skrzypcowy a-moll, BWV 1041 (ok. 1720) – transkrybowany przez Bacha na klawesyn jako Koncert klawesynowy g-moll, BWV 1058 Koncert skrzypcowy E-dur, BWV 1042 (ok. 1720) – transkrybowany przez Bacha na klawesyn jako Koncert klawesynowy D-dur, BWV 1054 Koncert na 2 skrzypiec d-moll, BWV 1043 (ok. 1730) – transkrybowany przez Bacha na klawesyn jako Koncert na 2 klawesyny c-moll, BWV 1062

Klasycyzm

Giovanni Battista Viotti (1755–1824) XXII koncert skrzypcowy a-moll (ok. 1792–1797) Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) I koncert skrzypcowy B-dur KV 207 (1775) II koncert skrzypcowy D-dur KV 211 (1775) III koncert skrzypcowy G-dur KV 216 (1775) IV koncert skrzypcowy D-dur KV 218 (1775) V koncert skrzypcowy A-dur KV 219 (1775) VI koncert skrzypcowy Es-dur KV 268 (1780)? VII koncert skrzypcowy D-dur KV 271a (1777)? (niedokończony) Symfonia koncertująca Es-dur na skrzypce i orkiestrę KV 364 (1779) Ludwig van Beethoven (1770–1827) Koncert skrzypcowy D-dur, op. 61 (1806)

Romantyzm i neoromantyzm thumb|upright=1.25|Nicolo Paganini (dagerotyp) Niccolò Paganini (1782–1840) I koncert skrzypcowy D-dur, op. 6, MS 21 (1816)Koncert napisany w tonacji Es-dur, ale zwykle transponowany do D-dur. Za: . II koncert skrzypcowy h-moll , op. 7, MS 28 (1826)Z uwagi na finałowe „rondo dzwonkowe” koncert ten jest zwany „La Clochette” lub „La Campanella” („Dzwonek”). III koncert skrzypcowy E-dur, MS 50 (1826) IV koncert skrzypcowy d-moll, MS 60 (1829–1830) V koncert skrzypcowy a-moll, MS 78 (1830)Brak oryginalnej partytury (zaginęła, nie została ukończona lub odnaleziona); w 1959 Federico Mompellio zorkiestrował koncert z partii solowej. Za: VI koncert skrzypcowy e-moll (1815)Koncert ten zwany jest niekiedy koncertem nr 0, z racji daty swojego powstania.Brak oryginalnej partytury (zaginęła, nie została ukończona lub odnaleziona); koncert zorkiestrowany w 1973 przez Federica Mompellio i Francesca Fiore na podstawie manuskryptu gitarowego. Za: Louis Spohr (1784–1859) VIII Koncert skrzypcowy a-moll „In modo d’una scena cantante” („Koncert w formie sceny wokalnej”), op. 47 (1816) Karol Lipiński (1790–1861) I Koncert skrzypcowy fis-moll, op. 14 II Koncert skrzypcowy D-dur „Wojskowy”, op. 21 (ok. 1826) Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809–1847) Koncert skrzypcowy d-moll op. posth. (1821–1823) Koncert skrzypcowy e-moll, op. 64 (1844) Robert Schumann (1810–1856) Koncert skrzypcowy d-moll, WoO 23 (1853) Koncert skrzypcowy a-moll, op. 129 (1853/1854)Koncert jest transkrypcją Koncertu wiolonczelowego a-moll, op.129. Henri Vieuxtemps (1820–1881) V Koncert skrzypcowy a-moll „Grétry”, op. 37 (1860) Johannes Brahms (1833–1897) Koncert skrzypcowy D-dur, op. 77 (1878)Dedykowany skrzypkowi Józefowi Joachimowi. thumb|upright=1.25|Henri Vieuxtemps, litografia z 1834 Camille Saint-Saëns (1835–1921) III Koncert skrzypcowy h-moll, op. 61 (1880)Dedykowany Pablowi Sarasatemu. Henryk Wieniawski (1835–1880) I Koncert skrzypcowy fis-moll, op. 14 (1852–1853)Dedykowany królowi pruskiemu. II Koncert skrzypcowy d-moll, op. 22 (1856–1870) Max Bruch (1838–1920) I Koncert skrzypcowy g-moll, op. 26 (1864–1867) Piotr Czajkowski (1840–1893) Koncert skrzypcowy D-dur, op. 35 (1878)Dedykowany skrzypkowi Adolfowi Brodskiemu (pierwotnie innemu skrzypkowi Leopoldowi Auerowi). Antonín Dvořák (1841–1904) Koncert skrzypcowy a-moll, op. 53 (1879–1880) Mieczysław Karłowicz (1876–1909) Koncert skrzypcowy A-dur, op. 8 (1902) Aleksandr Głazunow (1865–1938) Koncert skrzypcowy a-moll, op. 82 (1904) Jean Sibelius (1865–1957) Koncert skrzypcowy d-moll, op. 47 (1905) Edward Elgar (1857–1934) Koncert skrzypcowy h-moll, op. 61 (1910)

Muzyka współczesna Arnold Schönberg (1874–1951) Koncert skrzypcowy, op. 36 (1936)Dedykowany Antonowi Webernowi. Ottorino Respighi (1879–1936) Concerto gregoriano na skrzypce i orkiestrę (1921) thumb|upright=1.25|Koncert skrzypcowy Schönberga.Pierwsze 8 taktów Béla Bartók (1881–1945) II koncert skrzypcowy (1938)Utwór ten znany powszechnie jako Koncert skrzypcowy, jako że I koncert skrzypcowy z 1908 r. przez długi czas pozostawał w zapomnieniu i nie był wykonywany. Nikołaj Miaskowski (1881–1950) Koncert skrzypcowy d-moll, op.44Dedykowany skrzypkowi Dawidowi Ojstrachowi. Karol Szymanowski (1882–1937) I koncert skrzypcowy, op. 35 (1916)Dedykowany skrzypkowi Pawłowi Kochańskiemu. II koncert skrzypcowy, op. 61 (1932) Igor Strawinski (1882–1971) Koncert skrzypcowy D-dur (1931) Alban Berg (1885–1935) Koncert skrzypcowy „Pamięci anioła” (1935)Dedykowany Manon, zmarłej w wieku 18 lat córce Almy Mahler. thumb|upright=1.25|Skrzypaczka Weriko Czumburidze, Aralık 2016 Siergiej Prokofjew (1891–1953) I koncert skrzypcowy D-dur, op. 19 (1916–1917) II koncert skrzypcowy g-moll, op. 63 (1935) Erich Wolfgang Korngold (1897–1957) Koncert skrzypcowy D-dur, op. 35 (1945) William Walton (1902–1983) Koncert skrzypcowy (1939) Aram Chaczaturian (1903–1978) Koncert skrzypcowy d-moll (1940) Dmitrij Kabalewski (1904–1987) Koncert skrzypcowy C-dur, op. 48 (1948) Dmitrij Szostakowicz (1906–1975) I koncert skrzypcowy a-moll, op. 77 (1947–1948)Dedykowany Dawidowi Ojstrachowi. Druga wersja koncertu opublikowana została jako op. 99 (1955). II koncert skrzypcowy cis-moll, op. 129 (1947) Grażyna Bacewicz (1909–1969) III koncert skrzypcowy (1948) Benjamin Britten (1913–1976) Koncert skrzypcowy d-moll, op. 15 (1939) Andrzej Panufnik (1914–1991) Koncert na skrzypce i orkiestrę (1971) thumb|upright=1.25|Kameraliści Daniel Hope, Erin Keefei Paul Neubauer Mieczysław Wajnberg (1919–1996) Koncert skrzypcowy g-moll, op.67 György Ligeti (1923–2006) Koncert skrzypcowy (1990-92) Alfred Sznitke (1934–1998) IV koncert skrzypcowy (1984) Krzysztof Penderecki (1933–2020) I koncert skrzypcowy (1977)Dedykowany Isaacowi Sternowi. II koncert skrzypcowy „Metamorfozy” (1995)Dedykowany Anne-Sophie Mutter. Philip Glass (ur. 1937) I koncert skrzypcowy (1987) II koncert skrzypcowy „Amerykańskie cztery pory roku“ (2009) Krzysztof Meyer (ur. 1943) I koncert skrzypcowy (1965) II koncert skrzypcowy (1996) Mateusz Smoczyński (ur. 1984) Koncert skrzypcowy "Adam's Apple" (2018) Koncert podwójny na skrzypce, saksofon tenorowy i orkiestrę "2PiX" (2021) Koncert podwójny na skrzypce, fortepian i orkiestrę "Fallen Angel" (2022)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Jerzy Habela: Słowniczek muzyczny. Wyd. 7. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1968.

Linki zewnętrzne The European Library: Violin concerto