Systematyka ptaków – klasyfikacja biologiczna gromady ptaków (Aves).
Liczba uznawanych gatunków ptaków zmieniała się na przestrzeni lat; w połowie 2021 Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) wyróżniał 10912 żyjących gatunków (oraz 160 wymarłych), pogrupowanych w 2372 rodzajach, 252 rodzinach i 44 rzędach. Od 2000 co roku opisywanych jest przeciętnie od 4 do 8 nowych gatunków ptaków. Ponadto znane gatunki dzielone są na „nowe” (tzw. split). Współcześnie nie obowiązuje jeden konkretny system klasyfikacji ptaków. Współczesne systemy opierają się w większości na systematyce Wetmore’a, zaproponowanej w Checklist of the birds of the World autorstwa J.L. Petersa i innych. Dzieło to powstawało od 1931 do 1987. Kolejnymi przełomowymi klasyfikacjami były te, przy których tworzeniu po raz pierwszy zastosowano badania DNA: Sibleya i Ahlquista (1990) oraz Sibleya i Monroego (1990 i 1993). W 2003 ukazała się Complete Checklist of the Birds of the World R. Howarda i A. Moore’a. Aktualizowana na bieżąco systematyka dostępna jest między innymi na stronie internetowej prowadzonej przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny.
Metody stosowane w klasyfikowaniu ptaków można podzielić na oparte na: porównywaniu poszczególnych elementów morfologii i anatomii, badaniu głosów (np. poprzez analizę spektrogramów), badaniach DNA oraz kilka pozostałych metod, w tym porównywanie zachowań ptaków, takich jak lot tokowy.
Historia Początki klasyfikacji Ptaki były od zawsze obecne w kulturze człowieka. W różnych kulturach zwykle istnieje pojęcie odpowiadające ptakom jako naukowo wyróżnianemu taksonowi lub bliskoznaczne. Współczesne gatunki można zidentyfikować na naskalnych malowidłach oraz freskach, ceramice i innych wyrobach pochodzących ze starożytnego Egiptu. Najstarsze klasyfikacje to ludowe systemy nazewnictwa (taksonomia ludowa). Przykładowo, wśród ludzi z grupy Hanunó’o, żyjących na Filipinach, istnieje 136 nazw ptaków, z czego tylko w jednym przypadku używają jednego słowa określającego dwa gatunki. Ludy Nowej Gwinei były blisko zaznajomione z lokalną fauną: Diamond (1966) przeanalizował nazewnictwo mieszkańców jednej z wiosek, którzy okazali się znać nazwy 110 gatunków ptaków (w okolicy zidentyfikowano ich 120). Niektóre z podobnych do siebie ptaków odrębnych gatunków nosiły tę samą nazwę, podczas gdy inne, choć trudne do rozpoznania w terenie (jak np. przedstawiciele Sericornis) były rozróżniane przez rdzenną ludność. W taksonomiach ludowych zdarza się, że do grupy obejmującej ptaki włączane są też nietoperze. Z kolei wykluczane z niej mogą być ptaki gospodarskie czy w inny sposób związane z człowiekiem, jak kazuary w języku kalam. Kazuary bywają również wyodrębniane od pozostałych ptaków ze względu na ich rozmiary i brak zdolności lotu. Zdarza się, że w niektórych językach nie ma słowa określającego wszystkie ptaki, ale są odrębne słowa na ptaki małe i duże (to ostatnie może ograniczać się do dużych ptaków drapieżnych potocznie określanych jako orły, jak w językach grupy szoszońskiej).
Pierwszą próbę racjonalnego sklasyfikowania zwierząt w ogóle podjął Arystoteles (384–322 p.n.e.). Podzielił je na zwierzęta „krwawe” (kręgowce) i „bezkrwawe” (bezkręgowce). Podjął się także pierwszej próby sklasyfikowania ptaków. Zwierzęta dzielił na genos, duże grupy, które dzieliły się na eidos – poszczególne formy zwierząt. Ptaki (ornithos) podzielił na Gamsonyches (grupa potocznie zwana „ptakami drapieżnymi”), Steganopodes (ptaki pływające), Apodes (jaskółki i jerzyki), Peristeroides (gołębie) oraz ptaki nieuwzględnione w pozostałych grupach. Poza jaskółkami, wszystkie wróblowe umieścił razem z innymi ptakami, np. dzięciołami. Wiele z jego 170 opisanych rodzajów ptaków nie da się obecnie zidentyfikować. Choć praca Arystotelesa była inspiracją dla późniejszych filozofów, nie analizowali już oni przyrody tak dokładnie. Jego podejście do kategoryzacji zostało rozwinięte w III w. n.e. przez Porfiriusza z Tyru, którego komentarze do dzieł Arystotelesa stały się ich stałym dodatkiem powtarzanym w kolejnych tłumaczeniach na łacinę i arabski.
Autorzy Pięcioksięgu Mojżeszowego podzielili zwierzęta z religijnego punktu widzenia na czyste (koszerne) i nieczyste, a w drugiej grupie wymienili 20 taksonów ptaków – w większości gatunków drapieżnych i padlinożernych. Nie był to jednak podział taksonomiczny we współczesnym znaczeniu.
Pliniusz Starszy (23–79) opracował serię 37 książek zbiorczo nazwanych Historia Naturalis; ptaki opisał w 10. tomie. Za ważną w swojej klasyfikacji ptaków uznał strukturę stopy ptasiej. Jego praca była jednak nieuporządkowanym zbiorem informacji, w której mieszały się elementy folkloru, magii i zabobonów oraz osobiste obserwacje. Choć z zoologicznego punktu widzenia nie jest to wiarygodna praca, to przez kolejne półtora tysiąca lat była ona wysoko ceniona i powielana. Około roku 370 narosło zainteresowanie chrześcijan ptakami w religii i historiami o zwierzętach, w których są one pewnymi alegoriami. Rezultatem owego zainteresowania było dzieło Fizjolog, łączące teologię moralną z historią naturalną; było kompilacją tekstów greckich, egipskich i żydowskich. W średniowieczu ukazywały się również bestiariusze. Od czasu do czasu aktualizowane, stanowiły podstawowe źródło wiedzy o zwierzętach w średniowieczu.
W 529 cesarz Justynian I Wielki (583–565) zadecydował o zamknięciu wszystkich greckich szkół, aby zahamować konkurencję ze szkołami chrześcijańskimi. Trend do tłumienia edukacji świeckiej rozprzestrzeniał się. Biskup Izydor z Sewilli (570–636) starał się zachowywać, co tylko mógł, od cenzury idei sprzecznych z tymi chrześcijańskimi. Rezultatem jego starań było Etymologies sive origines, lub po prostu Etymologia. Ptaki uwzględnił w rozdziale 7 księgi 12, poświęconej zwierzętom. Nadał im nazwę Aves (obecna nazwa całej gromady), ponieważ ptaki poruszają się po własnych, niebrukowanych ścieżkach czy drogach (viae). Rozdział zawiera liczne dezinformacje, co pokazuje na pogarszanie się stanu wiedzy przez wieki. Praca Arystotelesa nie została całkiem zapomniana. Boecjusz (480–524) jako pierwszy przetłumaczył część z jego prac, wraz z komentarzami Porfiriusza, na łacinę, ale nie zyskały one dużego znaczenia. W okresie 800–1100 większość tekstów Arystotelesa przetłumaczono na język arabski, a w świecie muzułmańskim rozpropagowali je Awicenna (980–1037) i Awerroes (1126–1198).
Dzięki Awerroesowi prace Arystotelesa stały się znane na ówczesnych europejskich uniwersytetach. Około 1230 szkocki matematyk Michael Scot (1175–1232) udał się w podróż do Hiszpanii, gdzie zapoznał się z dziełami Arystotelesa w tłumaczeniu arabskim i przetłumaczył je na łacinę. Fryderyk II Hohenstauf (1194–1250), żywo zainteresowany ptakami, zaprosił Scota na swój dwór. Po zapoznaniu się z Historia animalium Arystotelesa uznał, na podstawie własnej wiedzy, że zawarte w nich informacje są nieadekwatne. Własną wiedzę zawarł w De arte venandi cum avibus, dziele poświęconym polowaniu z ptakami, w którym zawarł ich własną klasyfikację, opartą na ich trybie życia i pożywieniu. Ze względu na ekskomunikę Fryderyka II Hohenstaufa przekazana przezeń wiedza była ignorowana przez przyrodników kościelnych. Jeden z przedruków ukazał się w 1578, jednak wiedzę zawartą w De arte venandi cum avibus zaczęto doceniać dopiero w 1788. W 1248 ukazała się praca De animalibus Alberta Wielkiego (zm. 1280), który sklasyfikował ptaki razem z nietoperzami. Albert Wielki, nauczyciel teologii, w swojej pracy zawarł komentarze do przetłumaczonej przez Scota wersji tekstów Arystotelesa.
Około 1500 urodził się angielski przyrodnik William Turner, zwany ojcem ornitologii. Podróżował zarówno po Anglii, jak i po kontynentalnej Europie. W 1544 wydał niewielką książkę Avium præcipuarum, w której zawarł swoją własną wiedzę. Zarówno Avium præcipuarum, jak i jego prace z zakresu botaniki były wysoko cenione; Avium præcipuarum było pierwszą prawdziwie naukową pozycją traktującą o ptakach. Konrad Gesner (1516–1565) wydał w 1555 Historia animalium. Ptaki uwzględnił w 3. tomie. Opisał ich 217 rodzajów, w tym ptaki mityczne; nie wierzył w ich istnienie, ale uznał, że może to być interesujące dla odbiorcy. Zadecydował się na ułożenie ich alfabetycznie.
Francuski przyrodnik i lekarz Pierre Belon wydał w 1555 monografię poświęconą ptakom L’Histoire de la nature des oyseaux, w której znajduje się ilustracja porównująca szkielet ludzki i ptasi. Był to początek anatomii porównawczej zwierząt, przy czym dzieło to ukazało się dwa wieki przed tym, jak jej metody weszły do powszechnego użytku. Ptaki podzielił ze względu na ich ekologię i morfologię; wyodrębnił ptaki drapieżne, wodne, bagienne, naziemne, duże ptaki nadrzewne i małe ptaki nadrzewne. Praca Belona za jego życia nie była szerzej znana, gdyż dominowały wówczas teksty Gesnera; został nawet oskarżony o plagiat, mimo że jego książka również ukazała się w 1555. Włoski przyrodnik Ulisses Aldrovandi (1522–1605) opracował encyklopedię ornitologiczną Ornithologia (1599–1605); ukazały się trzy jej tomy. Krytykował Gesnera za układ alfabetyczny i posłużył się klasyfikacją opartą na tej Arystotelesa. Ptaki podzielił na te o mocnym dziobie (szponiaste, papugi, kruki, dzięcioły, pełzacze, żołny i krzyżodzioby), te kąpiące się tylko w pyle lub mokrym piasku (gołębie i trznadle), śpiewające (zięby, kanarki i skowronki), ptaki wodne i nadbrzeżne. W encyklopedii umieszczał wszystkie znalezione informacje, dopuścił się splagiatowania prac Gesnera i Belona.
thumb|Volcher Coiter (1534–1576) był pierwszą osobą, która podjęła próbę klasyfikacji ptaków na podstawie ich budowy. Na ilustracji jego przedstawienie szkieletu ptasiego Volcher Coiter (1534–1576) urodził się w Holandii, większość życia spędził we Włoszech i Niemczech. Był pierwszą osobą, która zdecydowała się sklasyfikować ptaki ze względu na ich elementy morfologii, a nie pełnione przez te elementy funkcje. Swe spostrzeżenia zawarł w De avium sceletis et præcipuis musculis (1575). Jest również autorem pierwszego drzewa ilustrującego pokrewieństwo między ptakami, które zamieścił w rozdziale De diferentiis avium. Kaspar Schwenkfeld (1563–1609) był autorem pierwszej regionalnej listy ptaków: Aviarum Silesiæ (4. tom Theriothropheum Silesiæ, 1603). Ujął w niej 150 gatunków występujących na Śląsku. Próbował sklasyfikować je według środowiska, sposobu poruszania się, budowy stopy, pożywienia i upierzenia, jednak uznał te kryteria za niewystarczające i zdecydował się na ułożenie ptaków alfabetycznie, na wzór Gesnera.
Christopher Merrett (1614–1695) sporządził pierwszą listę brytyjskich ptaków, Aves Britannicæ (1666, większość kopii wydrukowano w 1667 ze względu na spalenie się poprzednich w Wielkim Pożarze Londynu). Przez późniejszych autorów praca była uznawana za słabą jakościowo i sporządzoną przez autora z niewielkim doświadczeniem w terenie. Lista zawierała 165 gatunków; sposób jej sporządzenia świadczył o opieraniu się Merretta na pracach poprzednich autorów – mimo że był już XVII wiek, to nietoperze dalej uznawał za ptaki. Walter Charleton (1619–1707) w swoim Onomasticon zoicon (1668, wydanie poprawione w 1671) próbował sklasyfikować wszystkie ptaki. Dla znanych (to jest: nie egzotycznych) ptaków zastosował systematykę opartą na tej autorstwa Aldrovandiego. Wyodrębnił dwie główne grupy: ptaki wodne (podzielone na ptaki o stopach z błoną pławną, z palcami niezłączonymi błoną i roślinożerne) i lądowe (dalej podzielone na mięsożerne – w tym nietoperze), nasionożerne, jagodożerne i owadożerne – śpiewające i nieśpiewające). Wróblowe były rozsiane po wszystkich kategoriach, ale w większości Charleton ulokował je w grupie ptaków lądowych.