mały|Jedyna ilustracja rękopisu mały|Jedna z kart rękopisu z inicjałem litery T Missale secundum notulam dominorum Teutonicorum (pol. Mszał rytu zakonu krzyżackiego) – rękopiśmienna księga liturgiczna z pierwszej połowy XV wieku, wpisana 4 listopada 2016 roku na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.

Charakterystyka Mszał składający się z 263 pergaminowych kart został zapisany po łacinie. Powstał w gdańskim skryptorium.

Tytuł dzieła odnosi się do tzw. niemieckiej liturgii, rytu krzyżackiego czyli dominikańskiego.

Rękopis zawiera jedyną ilustrację na 127. karcie verso. Jest to całostronicowa miniatura Ukrzyżowanie o wymiarach 250x188 mm, przedstawiająca Chrystusa i dwóch aniołów zbierających jego krew. Dzieło jest zbliżone stylistycznie do ówczesnego pomorskiego malarstwa tablicowego. Autor jest nieznany, prawdopodobnie pochodził z Niemiec lub Burgundii; być może artysta wywodził się z kręgu Mistrza Francke.

Dzieło jest zdobione ponadto barwnymi inicjałami z motywami roślinnymi. Obecna renesansowa oprawa księgi, składająca się ze skóry i drewna, została wykonana w Gdańsku w początku XVI wieku.

Proweniencja Mszał należał do zakonu krzyżackiego i był używany do celów liturgicznych w bazylice Mariackiej w Gdańsku. Świadczy o tym pochodzący z 1518 r. zapis na wyklejce przedniej okładki rękopisu o sprawowaniu z jego udziałem mszy przy ołtarzu świętej Brygidy.

Manuskrypt należał do Biblioteki Mariackiej, która istniała co najmniej od 1398 r.. Biblioteka ta działała przy bazylice Mariackiej w Gdańsku. Po likwidacji biblioteki, w 1912 roku Biblioteka Gdańska przejęła jej księgozbiór, wraz z krzyżackim mszałem, jako wieczysty depozyt. Rękopis znajduje się od tego czasu w Bibliotece Gdańskiej, późniejszej Bibliotece Gdańskiej Polskiej Akademii Nauk.

W 2010 dzieło przeszło konserwację oprawy i większości kart.

4 listopada 2016 roku rękopis został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć Świata.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego Kategoria:Mszały Kategoria:Manuskrypty z XV wieku Kategoria:Obiekty z Polskiej Listy Krajowej Programu UNESCO Pamięć Świata