mały|40 lat listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia Lista leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia (, , ) – lista leków wybranych na podstawie dowodów naukowych przy uwzględnieniu istotności z punktu widzenia zdrowia publicznego, skuteczności, bezpieczeństwa oraz analizy kosztów-efektywności, publikowana od 1977 roku przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Lista jest aktualizowana co 2 lata. Od 2007 publikowana jest również wersja pediatryczna listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia przeznaczona dla dzieci poniżej 12 roku życia. Krajowe wersje listy zostały wdrożone w co najmniej 156 krajach, w tym w Polsce od 1991 roku.
Historia Historia listy leków podstawowych rozpoczyna się w 1975 roku, kiedy Światowe Zgromadzenie Zdrowia wystąpiło do Światowej Organizacji Zdrowia z wnioskiem o przygotowanie listy leków, zapewniających dobrą jakość przy odpowiednim koszcie. W 1977 zostało opublikowane 1. wydanie zawierające 216 pozycji, w tym 204 substancje czynne. W 1978 podczas konferencji w Ałmaty w końcowej deklaracji z Ałma Aty lista została uznana za jeden z ośmiu podstawowych elementów podstawowej opieki zdrowotnej. Najistotniejszymi zmianami wprowadzonymi na liście w stosunku do jej pierwszego wydania były: zmiana struktury listy (1979), wprowadzenie leków złożonych (1998), leków przeciwretrowirusowych (2003), szczepionek nowej generacji (2007), kategoryzacja antybiotyków (2017) oraz zdecydowano o zastąpieniu ogólnej informacji o istnieniu leków o podobnym działaniu do leku wpisanego na listę ich szczegółowym wykazem (2021). W latach 2000–2001 zmieniono podejście do kwalifikacji leków na listę z rekomendacji ekspertów oraz przemysłu farmaceutycznego na wynikające z zasad medycyny opartej na faktach. W 2007 opublikowana została po raz pierwszy wersja listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia przeznaczona dla dzieci poniżej 12 roku, której 8. wydanie ukazało się w marcu 2021 roku.
Lista leków podstawowych na świecie
W 1977 lista leków podstawowych została wprowadzona w mniej niż 12 krajach. Obecnie 156 krajów przyjęło krajowe wersje listy leków podstawowych, a trzynaście krajów ma wzmiankę w konstytucji o prawie dostępu do leków, w tym siedem przyjęło pośrednio prawo do dostępu do podstawowej listy leków: Boliwia, Czechy, Dominikana, Egipt, Ekwador, Filipiny, Kuba, Meksyk, Niger, Panama, Paragwaj, Portugalia oraz Syria (2016). Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF), Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw uchodźców (UNHCR) oraz Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA) opierają swoją pomoc lekową na liście leków podstawowych.
Lista leków podstawowych w Polsce W Polsce lista leków podstawowych została po raz pierwszy wprowadzona w 1991 roku i zawierała 367 substancji czynnych. W ogłoszonym w 2004 roku dokumencie Ministerstwa Zdrowia wprowadzającym politykę lekową na lata 2004–2008 uznano, iż lista leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia powinna być podstawą umieszczania leków na listach refundacyjnych. W kolejnych latach nie ogłaszano polityki lekowej w Polsce. Lista leków podstawowych została zastąpiona w 2011 roku kategorią leków dostępnych w aptekach na podstawie recepty lekarskiej w całym zakresie zarejestrowanych wskazań i przeznaczeń oraz we wskazaniu określonym stanem klinicznym, która w zakresie leków bezpłatnych oraz leków o odpłatności ryczałtowej odpowiada liście leków podstawowych. W dniu 1 stycznia 2023 roku zawierała 367 substancji czynnych.
Lista leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia
Anestetyki Nazwa lekuDroga podaniaWskazanie i uwagi wg WHORok wpisu na listęRejestracja w Polsce (2022)1.1 Leki do znieczulenia ogólnego oraz tlen1.1.1 Leki do podawania wziewnegohalotan wziewnie1997izofluranwziewnie2011podtlenek azotuwziewnie1977tlenwziewniegaz medyczny19791.1.2 Leki do podawania we wstrzyknięciachketamina wstrzyknięcie1985propofol wstrzyknięciepropofol może zostać zastąpiony tiopentalem, zależnie od krajowej dostępności oraz kosztów leczenia20111.2 Środki do znieczulenia miejscowegobupiwakainawstrzyknięcie, dokanałowo1977lidokainawstrzyknięcie, dokanałowo, zewnętrznie1977lidokaina z adrenalinąwstrzyknięcie1979wstrzyknięciestosowany w zapobieganiu hipotensji przy blokadzie centralnej podczas porodu19981.3 Leki do premedykacji oraz do krótkotrwałej sedacjiatropina wstrzyknięcie1988midazolamwstrzyknięcie, doustniew postaci zawiesiny nie powinien być stosowany u dzieci 2011morfinawstrzyknięcie19881.4 Gazy medycznetlen wziewniew leczeniu niedotlenienia, do rozpoczynania resuscytacji noworodków urodzonych przed 32 tygodniem ciąży powinien być użyty tlen w stężeniu nie wyższym niż 30%2017
Analgetyki oraz leki stosowane w medycynie paliatywnej Nazwa lekuDroga podaniaWskazanie i uwagi wg WHORok wpisu na listęRejestracja w Polsce (2022)2.1 Nieopioidowe i niesteroidowe leki przeciwzapalnekwas acetylosalicylowy doustnie, doodbytniczo1977ibuprofen doustnienie powinien być stosowany u dzieci poniżej 3 miesiąca życia 1977paracetamol doustnie, doodbytniczolek nie jest zalecany jako lek przeciwzapalny, ze względu na brak udowodnionego efektu przeciwzapalnego19772.2 Opioidykodeina doustnie1985fentanyl przezskórniew leczeniu bólu nowotworowego2017morfinawstrzyknięcie, doustniealternatywnie mogą być stosowane jedynie hydromorfon oraz oksykodon1977doustniew leczeniu bólu nowotworowego19982.3 Leki stosowane przy innych częstych objawach w opiece paliatywnejamitryptylinadoustnie2011butylobromek hioscynywstrzyknięcie2013cyklizynawstrzyknięcie, doustnienie powinna być stosowana u dzieci 2011deksametazonwstrzyknięcie, doustnietabletki 2 mg nie powinny być stosowane u dzieci 2011diazepamwstrzyknięcie, doustnie, doodbytniczo2011dokuzynian sodudoustnie2011fluoksetynadoustniemoże być stosowany u dzieci powyżej 8 roku życia 2011haloperydolwstrzyknięcie, doustnie2013hydrobromek hioscynywstrzyknięcie, przeskórnienie powinien być stosowany u dzieci 2017laktulozadoustnienie powinna być stosowana u dzieci 2011loperamiddoustnie2013metoklopramiddoustnie2013midazolamwstrzyknięcie, doustniew postaci zawiesiny nie powinien być stosowany u dzieci 2011ondansetronwstrzyknięcie, doustniemoże być stosowany u dzieci powyżej 1 miesiąca życia, alternatywie mogą być stosowane dolasetron, granisetron, palonosetron i tropisetron2011senesdoustnie2011
Leki przeciwalergiczne oraz leki stosowane w anafilaksji Nazwa lekuDroga podaniaWskazanie i uwagi wg WHORok wpisu na listęRejestracja w Polsce (2022)deksametazonwstrzyknięcie1985adrenalinawstrzyknięcie1988hydrokortyzonwstrzyknięcie1988loratadynadoustnieistnieją wskazania w których mogą być stosowane leki przeciwhistaminowe I generacji, alternatywnie mogą być stosowane cetyryzyna lub feksofenadyna2013prednizolondoustniealternatywnie może być stosowany prednizon1985
Odtrutki oraz inne substancje stosowane w leczeniu zatrucia Nazwa lekuDroga podaniaWskazanie i uwagi wg WHORok wpisu na listęRejestracja w Polsce (2022)4.1 Substancje nieswoistewęgiel aktywnydoustnie19774.3 Substancje swoisteacetylocysteinawstrzyknięcie, doustnie2000atropinawstrzyknięcie2000azotyn soduwstrzyknięcie1979błękit metylenowywstrzyknięcie1985błękit pruskidoustnie1985glukonian wapniawstrzyknięcie1998naloksonwstrzyknięcie1983penicylaminadoustnie1985tiosiarczan soduwstrzyknięcie1977wstrzyknięcie1979wstrzyknięcie1977wstrzyknięcie2013doustnie2011wstrzyknięcie1979
Leki przeciwpadaczkowe oraz przeciwdrgawkowe Nazwa lekuDroga podaniaWskazanie i uwagi wg WHORok wpisu na listęRejestracja w Polsce (2022)diazepamdoodbytniczo1977fenobarbitalwstrzyknięcie, doustnie1977fenytoinawstrzyknięcie, doustnie1977karbamazepinadoustnie1988kwas walproinowydoustnienie należy stosować podczas ciąży oraz u kobiet i dziewcząt w wieku rozrodczym ze względu na wysokie ryzyko wystąpienia wad wrodzonych oraz rozwojowych, poza sytuacjami kiedy inne leki są nieskuteczne lub źle tolerowane1979lamotryginadoustnieleczenie skojarzone opornych na leczenie napadów częściowych i uogólnionych2017lorazepamwstrzyknięciealternatywnie mogą być stosowane diazepam oraz midazolam we wstrzyknięciach2009midazolamśluzówki nosogardzielipostać dożylna może być stosowana do podania podpoliczkowego tylko w przypadku niedostępności roztworu przeznaczonego do podawania na śluzówki nosogardzieli2015siarczan magnezuwstrzyknięciestosowany jedynie w rzucawce oraz ciężkim stanie przedrzucawkowym2003doustnie1977wstrzyknięcienie należy stosować podczas ciąży oraz u kobiet i dziewcząt w wieku rozrodczym ze względu na wysokie ryzyko wystąpienia wad wrodzonych oraz rozwojowych, poza sytuacjami kiedy inne leki są nieskuteczne lub źle tolerowane2015
Leki stosowane w zakażeniach