Pancerniki typu Kaiser Friedrich III – niemieckie pancerniki (przeddrednoty) z przełomu XIX i XX wieku.
Okręty miały wyporność 11 097 ton i osiągały prędkość ponad 17 węzłów, ich główne uzbrojenie stanowiły cztery działa kalibru 24 cm umieszczone w dwóch wieżach. W latach 1896–1902 w stoczniach , Germaniawerft, Schichau i Blohm & Voss zbudowano pięć okrętów tego typu, które otrzymały nazwy upamiętniające niemieckich władców. Pancerniki zostały wcielone do służby w Kaiserliche Marine w latach 1898–1902. Służyły w Heimatflotte i w Hochseeflotte, biorąc ograniczony udział w I wojnie światowej. Z czynnej służby zostały wycofane w latach 1915–1920, po czym zostały złomowane.
Projekt i budowa mały|lewo|alt=Plany pancernika typu Kaiser Friedrich III|Uproszczony plan pancerników typu Kaiser Friedrich III z zaznaczonym opancerzeniem Zwycięstwo w wojnie francusko-pruskiej umożliwiło Prusom zjednoczenie Niemiec, które jako Cesarstwo stało się najsilniejszym europejskim mocarstwem lądowym. Ambicją nowo utworzonego państwa było także zostanie potęgą morską, co spowodowało konieczność rozbudowy floty wojennej, a w szczególności budowę najsilniejszych ówcześnie jednostek – pancerników. Przyjęty przez Reichstag program rozbudowy floty zakładał wzrost liczebności Kaiserliche Marine do 17 pancerników, ośmiu monitorów oraz dziewięciu wielkich i 26 małych krążowników.
Projekt pancerników typu Kaiser Friedrich III powstał w latach 1892–1894, jeszcze podczas budowy jednostek typu Brandenburg. Opóźnienia w budowie jednostek pozwoliły na zapoznanie się z wnioskami z eksploatacji pierwszej jednostki tego typu. W konsekwencji nowe okręty otrzymały uzbrojenie główne mniejszego kalibru (24 cm zamiast 28 cm), ponieważ konstruktorzy uznali za ważniejszy parametr wyższej szybkostrzelności niż wagę salwy burtowej. Wybór kalibru 24 cm spowodował, że budowane w tym samym czasie w innych państwach pancerniki zdecydowanie górowały nad niemieckimi, mając na uzbrojeniu przeważnie działa kalibru 305 mm (a nawet 330 mm w przypadku pancerników US Navy). Na jednostkach typu Kaiser Friedrich III wzmocniono za to artylerię średniego kalibru, którą tworzyło 18 dział kalibru 15 cm umieszczonych w pojedynczych wieżach i kazamatach. Kolejną innowacją było wprowadzenie napędu trójśrubowego. Okręty miały też ulepszony system opancerzenia.
Z pięciu pancerników typu Kaiser Friedrich III dwa powstały w stoczni w Wilhelmshaven, zaś po jednym okręcie zbudowały stocznie Germaniawerft w Kilonii, Schichau w Gdańsku i Blohm & Voss w Hamburgu. Stępki pancerników położono w latach 1895–1898, a zwodowane zostały w latach 1899–1900. Okręty otrzymały nazwy upamiętniające niemieckich cesarzy: Fryderyka III Hohenzollerna („Kaiser Friedrich III”), Wilhelma II Hohenzollerna („Kaiser Wilhelm II”), Wilhelma I Hohenzollerna („Kaiser Wilhelm der Große”), Karola Wielkiego („Kaiser Karl der Große”) oraz Fryderyka I Barbarossy („Kaiser Barbarossa”). Koszt budowy pojedynczego okrętu wyniósł od 20 mln 254 tys. do 21 mln 472 tys. marek.
Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Los SMS „Kaiser Friedrich III” Kaiserliche Werft, Wilhelmshaven 5 marca 1895 1 lipca 1896 7 października 1898 wycofany ze służby 20 stycznia 1915, złomowany w 1920 SMS „Kaiser Wilhelm II” 26 października 1896 14 września 1897 13 lutego 1900 wycofany ze służby 10 września 1920, złomowany w 1922 SMS „Kaiser Wilhelm der Große” Friedrich Krupp Germaniawerft, Kilonia 22 stycznia 1898 1 czerwca 1899 5 maja 1901 wycofany ze służby 20 listopada 1915, złomowany w 1920 SMS „Kaiser Karl der Große” Blohm & Voss, Hamburg 17 września 1898 18 października 1899 4 lutego 1902 wycofany ze służby 6 grudnia 1919, złomowany w 1920 SMS „Kaiser Barbarossa” Schichau, Gdańsk 3 sierpnia 1898 21 kwietnia 1900 10 czerwca 1901 wycofany ze służby 6 grudnia 1919, złomowany 1919–1920
Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna Okręty były pancernikami (przeddrednotami) wykonanymy ze stali metodą nitowania. Ich kadłuby o poprzeczno–wzdłużnym układzie wiązań podzielone były na 12 przedziałów wodoszczelnych, dno podwójne obejmowało 70% ich długości. Jednostki miały masywne nadbudówki, dwa wysokie kominy i dwa maszty palowe z marsami.
Pancerniki miały długość całkowitą 125,3 metra (120,9 metra na wodnicy), szerokość 20,4 metra i zanurzenie od 7,89 metra na dziobie i 8,25 metra na rufie. Wyporność normalna (konstrukcyjna) wynosiła 11 097 ton, a pełna 11 785 ton (11 599 długich ton). Wysokość metacentryczna wynosiła 0,917–1,18 metra. Okręty miały dość wysoką wolną burtę oraz dobrą dzielność morską i sterowność, jednak przy mocnym wychyleniu steru prędkość spadała o 40%.
Załoga pojedynczej jednostki składała się z 39 oficerów i 612 podoficerów i marynarzy. W przypadku pełnienia funkcji okrętu flagowego liczebność załogi zwiększała się o 63–75 osób, z czego 12 stanowili oficerowie.
Urządzenia napędowe i pomocnicze Okręty napędzane były przez trzy trzycylindrowe maszyny parowe, które napędzały poprzez wały napędowe trzy trójskrzydłowe śruby napędowe. Para była dostarczana przez cztery kotły wodnorurkowe różnych typów i od sześciu do ośmiu kotłów cylindrycznych. Ciśnienie robocze kotłów wynosiło od 12 do 14,25 at, a ich łączna powierzchnia grzewcza wynosiła 3390–3783 m². Wszystkie kotły były opalane węglem, którego normalny zapas wynosił 650, a maksymalny 1070 ton.
Nominalna moc siłowni wynosiła 13 000 KM (maksymalnie od 13 053 KM do 13 949 KM przy 107–117 obr./min), co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej od 17,2 do 17,8 węzła. Zasięg wynosił 3420 mil morskich przy prędkości 10 węzłów. Zużycie węgla przy mocy 10 000 KM wynosiło około 11 ton na godzinę, a przy mocy maksymalnej 16 ton na godzinę.
Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 74 V) wytwarzana była przez cztery lub pięć generatorów o łącznej mocy 240–320 kW.
Uzbrojenie Główne uzbrojenie pancerników składało się z czterech dział kalibru 24 cm SK C/97 L/40 w dwóch umieszczonych w osi okrętów dwudziałowych wieżach – po jednej na pokładzie pogodowym i rufie. Masa działa wynosiła 25,64 tony, jego długość całkowita 9,55 metra; a długość samej lufy 8,87 metra. Działa wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania. Pociski o masie 140 kg wystrzeliwane były za pomocą umieszczonych w łuskach ładunków miotających. Kąt podniesienia lufy wynosił od -5 do +30°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 690 m/s pocisku 16 900 metrów. Początkowo szybkostrzelność osiągała jeden strzał na nieco powyżej minuty, by wzrosnąć później (po zmianie ładunków miotających) do trzech–czterech strzałów na minutę. Kąt ostrzału wież wynosił 270°. Zapas amunicji wynosił 300 sztuk – po 75 pocisków na działo.
Artyleria średniego kalibru składała się z osiemnastu pojedynczych dział kalibru 15 cm SK C/97 L/40 (faktyczny kaliber wynosił 149,1 mm). Sześć dział umieszczono na śródokręciu w wieżach (po trzy na każdą burtę), pozostałe zainstalowano w kazamatach. Długość całkowita działa wynosiła 5,96 metra, długość lufy 5,54 metra, a jej masa 4460 kg. Działa wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania, a masa pocisku wynosiła od 40 do 51 kg. Kąt podniesienia lufy wynosił od -5 do +20°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 800 m/s pocisku wynosiła 13 700 metrów. Szybkostrzelność wynosiła od czterech do pięciu strzałów na minutę. Kąt ostrzału dział umieszczonych w wieżach wynosił około 135°, a tych w kazamatach 110°. Łączny zapas amunicji wynosił 2160 sztuk (120 pocisków na działo).
Artylerię do zwalczania torpedowców stanowiło 12 pojedynczych dział kalibru 8,8 cm SK L/30 C/89. Długość całkowita działa wynosiła 2,61 metra, długość lufy 2,38 metra, a masa lufy z zamkiem 665 kg. Strzelały one pociskami o masie 7 kg (cały nabój ważył 13,8 kg) z prędkością początkową 590 m/s na maksymalną odległość 10 500 metrów. Szybkostrzelność działa była na poziomie do 15 strzałów na minutę, a łączny zapas amunicji wynosił 3000 sztuk (250 pocisków na działo). Prócz tego na pokładzie znalazło się 12 pojedynczych szybkostrzelnych działek kalibru 3,7 cm.
Broń torpedową stanowiło sześć wyrzutni kalibru 450 mm: po jednej na dziobie i rufie oraz po dwie z każdej burty, z łącznym zapasem 16 torped. Torpedy typu C45/91 miały długość 5,11 metra, masę 541 kg (w tym głowica bojowa 87,5 kg trotylu), a ich zasięg wynosił 800 metrów przy prędkości 26 węzłów i 500 metrów przy prędkości 32 węzły.
Opancerzenie Pancerz pojedynczego okrętu miał łączną masę 3800 ton. Jego podstawowym elementem był wykonany ze stali Kruppa pas burtowy na linii wodnej o grubości maksymalnej 300 mm na śródokręciu, zmniejszającej się w stronę dziobu i rufy odpowiednio do 150 i 200 mm, zamocowany na warstwie drewna tekowego o grubości 250 mm. Poniżej linii wodnej grubość pancerza burtowego wynosiła 180 mm. Pokład pancerny umieszczony został na górnej części głównego pasa burtowego i miał grubość 65 mm, zamykając tym samym pancerną cytadelę.
Wieże artylerii głównej były chronione od czoła i z boku pancerzem o grubości 250 mm (dach 50 mm). Ich barbety miały pancerz o grubości 250 mm. Wieże artylerii średniej i kazamaty miały grubość 150 mm, a maski dział kalibru 8,8 cm miały grubość 70 mm. Wieże dowodzenia chronione były płytami o grubości 250 mm i miały strop gruby na 30 mm. Niezatapialność jednostek starano się powiększyć poprzez wypełnienie przestrzeni między poszczególnymi pomieszczeniami i elementami konstrukcyjnymi naklejanym warstwowo korkiem, jednak element ten odpadał przy prowadzeniu ognia, ulegał zawilgoceniu i stanowił siedzibę trudnych do zwalczenia bezkręgowców.
Wyposażenie i malowanie Jako środki ratownicze i komunikacyjne na okrętach znajdowały się: dwa kutry, dwie szalupy, dwa barkasy, jedna pinasa, dwa jole i dwa bączki. Opuszczanie i podnoszenie łodzi możliwe było dzięki dwóm żurawiom o łukowym kształcie.
Kadłuby do poziomu pokładu głównego pomalowane były na kolor szary nr 9 (niem. Grau 1896), a pokład główny, nadbudówki, kominy, nawietrzniki, maszty oraz wieże artyleryjskie pomalowane były na kolor jasnoszary. Elementy dekoracyjne (godło na dziobie i ornamenty rufowe) pomalowane były w kolorze żółtozłotym.
Służba mały|lewo|alt=Pancernik Kaiser Wilhelm II w Świnoujściu około 1910 roku|SMS „Kaiser Wilhelm II” w Świnoujściu około 1910 roku Pancerniki typu Kaiser Friedrich III zostały wcielone do służby w Kaiserliche Marine w latach 1898–1902. SMS „Kaiser Friedrich III” w październiku 1899 roku został okrętem flagowym 1. Dywizjonu Pancerników, a 17 listopada pancernik wraz z krążownikiem i jachtem z rodziną cesarską na pokładzie udał się z oficjalną wizytą do Wielkiej Brytanii w celu odwiedzin królowej Wiktorii, kotwicząc najpierw w Dover (18–20 listopada), a następnie w Portsmouth (20–23 listopada); okręty powróciły do Kilonii 1 grudnia, zawijając w dniach 29–29 listopada do Vlissingen. 24 stycznia 1900 roku „Kaiser Friedrich III” został jednostką flagową 2. Dywizjonu 1. Eskadry Heimatflotte. W dniach 2–8 kwietnia eskadra operowała na wodach Zatoce Gdańskiej, a 7 maja wyruszyła na Morze Północne, zawijając do Lerwick i kotwicząc od 12 do 15 maja w pobliżu Bergen (powrót do Kilonii nastąpił 26 maja). W czerwcu do 2. Dywizjonu dołączył „Kaiser Wilhelm II”. Od 15 sierpnia do 15 września „Kaiser Friedrich III” i „Kaiser Wilhelm II” wzięły udział w manewrach floty, przeprowadzonych na wodach między Wilhelmshaven a Świnoujściem. 1 listopada dowództwo 1. Eskadry objął książę Henryk Pruski, a SMS „Kaiser Friedrich III” został jego okrętem flagowym. Między 4 a 15 grudnia okręty eskadry odbyły rejs szkoleniowy na wody Cieśnin Duńskich, kotwicząc od 10 do 12 grudnia na redzie Larvik.