Pancernikowce (Cingulata) – rząd lądowych ssaków łożyskowych z podgromady żyworodnych i grupy szczerbaków. Zalicza się doń dwie współczesne rodziny, pancernikowate i Chlamyphoridae z 21–35 gatunkami, w zależności od ujęcia. Współcześnie są to zwierzęta małych lub średnich rozmiarów, w przeszłości też duże, z buławą na ogonie. Głównie owadożerne, nie gardzą też innym pokarmem. Chroni ich przed drapieżnikami pancerz, jak też umiejętności zwijania się w kulę i kopania jam w ziemi. Wiodą samotny, nocny tryb życia. Występują w Ameryce Południowej, Środkowej i na południu Ameryki Północnej, zamieszkując szeroki wachlarz siedlisk.
Budowa thumb|left|Najmniejszym współczesnym pancernikowcem jest puklerzniczek karłowaty Pancernikowce są obecnie zwierzętami niewielkimi bądź średnich rozmiarów, cechując się tutaj istotną różnorodnością. Najmniejsi przedstawiciele, jak puklerzniczek karłowaty zwany też pancernikiem karłowatym, osiągają zaledwie 12 cm długości głowy i tułowia, a największe, jak zębolita olbrzymia zwana też pancernikiem olbrzymim, 1 m. W przeszłości osiągały większe rozmiary, na przykład Pampatheriidae osiągające 3 m długości. Masa ciała dzisiejszych pancernikowców waha się pomiędzy 100 g a 80-100 kg. Dawne Glyptodontia ważyły i dwie tony.
Występować może dymorfizm płciowy, np. u zębolity olbrzymiej samce są większe od samic.
Wśród szczerbaków pancernikowce zachowały najwięcej cech niezaawansowanych ewolucyjnie.
Najbardziej rzucającą się w oczy specjalizacją pancernikowców jest pancerz, który pokrywa ciało. Wraz z pewnymi przystosowaniami behawioralnymi umożliwia on tym zwierzętom ochronę przed drapieżnikami. Obecnie pancernikowce są jedyną grupą ssaków stosującą taki sposób obrony, aczkolwiek w przeszłości pancerze nosiły też inne grupy zwierząt, na przykład ankylozaury. Pancerz pancernikowców budują niewielkie kostno-rogowe płytki, występujące w setkach, pomiędzy którymi leży zwykła, owłosiona skóra. Właśnie jej pasma umożliwiają zwierzęciu zachowanie giętkości, dzięki czemu niektóre pancernikowce w razie zagrożenia potrafią zwinąć się w kulkę, podobnie jak jeżowate (ewolucja konwergentna). Do mistrzostwa tę taktykę doprowadziła bolita południowa. Ma ona pewne wady: nie chroni przed przejeżdżającymi drogi samochodami, przyczyniając się do istotnej umieralności (również i w tym pancernikowce przypominają jeże). Pancerz nie obejmuje również brzusznej strony ciała, na której także obserwuje się owłosienie. Wymarłe Pampatheriidae miały pancerz powierzchownie przypominający spotykany u form dzisiejszych, z dwiema dużymi płytami ochraniającymi obręcze barkową i miedniczną. Gliptodontidae miały pancerz gruby i nieruchomy.
Budowa Czaszka u Gliptodontidae była krótka i wysoka. Czaszka u Chlamyphoridae mieści dość dobrze rozwinięty, lecz stosunkowo gładki mózg; jego masa wynosi ok. 70–98% wartości oczekiwanej dla ssaka o podobnych rozmiarach, podczas gdy u pancernika dziewięciopaskowego ok. 57%. Węch jest dobrze rozwinięty. Narząd Jacobsona (narząd lemieszowo-nosowy), wykrywający feromony, działa przynajmniej u włosopuklerznika kosmatego. Bulla tympanica jest dobrze rozwinięta, a przedstawiciele Chlamyphoridae jako zwierzęta przebywające pod ziemią dobrze odbierają niskie dźwięki.
Dzisiejsze pancernikowce dysponują wieloma podobnymi do siebie zębami policzkowymi. U Pampatheriidae zęby były dwupłatowe, o płaskiej koronie, natomiast u gliptodontów (Gliptodontidae) trójpłatowe.
U gliptodontów część kręgów zrastała się ze sobą.
Ciało wieńczy ogon; u gliptodontów bywał on zakończony kostną buławą. thumb|Ogon rodzaju Glyptodon bywał zakończony kostną buławą
Przednie kończyny są silne i przystosowane do drążenia w ziemi nor lub poszukiwania pokarmu. U gliptodontów były wyjątkowo masywne; ich proporcje porównywano do kończyn słoni.
Ewolucja Pancerz pancernikowców sprzyja zachowywaniu się okazów tych zwierząt w zapisie kopalnym. Ich skamieniałości należą do najwcześniej poznanych pozostałości szczerbaków. Najstarsze kopalne pancernikowce pochodzą ze środkowego paleocenu; znaleziono je w Brazylii (Itaboraí). Kolejne znaleziska pochodzą z eocenu, m.in. z poziomów określanych jako Casamayoran. W eocenie, ok. 45 milionów lat temu, wyodrębniły się Chlamyphoridae; ich najstarsze znane skamieniałości są o ok. 3 miliony lat młodsze. Grupa ta rozwijała się dalej, osiągając znaczną różnorodność. Podział pomiędzy Tolypeutinae i Chlamyphorinae miał miejsce ok. 33 miliony lat temu, a te ostatnie podzieliły się ponownie ok. 11 milionów lat temu. Częstsze są natomiast znaleziska Cingulata z miocenu. W 2006 r. znano 38–39 kopalnych gatunków. Obecnie wymienia się ok. 100 rodzajów kopalnych, z czego ok. 65 należy do Gliptodontia; różnorodność tej grupy zmniejszyło wymieranie w plejstocenie.
Systematyka Wraz z rzędem włochaczy obejmującym liściożery i giętkojęzykowe rząd pancernikowców tworzy nadrząd szczerbaków (Xenarthra), pochodzący z Ameryki Południowej. Monofiletyzm szczerbaków potwierdziły liczne badania. Pozycja samych szczerbaków na drzewie rodowym ssaków nie została jednak ustalona jednoznacznie i istnieją konkurencyjne hipotezy: Wedle hipotezy Atlantogenata szczerbaki tworzą klad Atlantogenata z grupą afroterów (afrotery obejmują afrosorkowce, ryjkonosowe, rurkozębne, góralkowce, trąbowce i brzegowce). Pozostałe ssaki łożyskowe należą do Boreoeutheria. Hipotezę tę wspierają badania genetyczne; analizy metodą zegara molekularnego wskazują czas rozejścia się szczerbaków i afroterów na ok. 103 miliony lat temu (przedział 93–114 milionów lat). Hipoteza Exafroplacentalia wiąże szczerbaki nie z afroterami (traktowanymi tu jako najbardziej bazalna linia łożyskowców), lecz z Boreoeutheria dzielonymi na Laurasiatheria (Eulipotyphla, nietoperze, kopytne i Ferae) oraz Euarchontoglires (siekaczowce, naczelne, łuskowce i Dermoptera). Klad tworzony przez szczerbaki i Boreoeutheria bywa określany nazwą Exafroplacentalia lub Notolegia. W hipotezie Epitheria łożyskowce dzieli się na dwa klady: szczerbaki oraz Epitheria, obejmującą pozostałe łożyskowce i dzieloną dalej na afrotery i Boreoeutheria.
Systematyka Cingulata bywa różnie ujmowana przez różnych autorów. Niektórzy dzielą ten klad na dwie główne linie: Dasypodidae i Euphracta.
Do rzędu zaliczano w przeszłości pojedynczą rodzinę obejmującą wszystkie współczesne gatunki i część wymarłych: Dasypodidae – pancernikowate, niekiedy ujmowane jako Dasypodoidea; rodzinę tę bywa uznawano za parafiletyczną i obejmującą przodków innych linii pancernikowców, a być może i innych szczerbaków. Tradycyjnie wyróżniano w niej następujące podrodziny: Dasypodinae (m.in. Dasypus, 7 gatunków); w niektórych ujęciach wyodrębniane również jako plemię Dasypodini; według badań genetycznych być może takson siostrzany wszystkich pozostałych współczesnych pancernikowców, w efekcie w nowszych ujęciach pozostawiany jako jedyny współczesny rodzaj tej rodziny, Euphractinae (m.in. puklerzowiec – monotypowy, włosopuklerznik – 3 gatunki, puklerzniczek – 1 gatunek, puklerznik – monotypowy, puklerzyk – 1 gatunek), Tolypeutinae (m.in. bolita – 2 gatunki, zębolita – 1 gatunek, kabassu – 4 gatunki; dwa ostatnie bywały włączane do plemienia Prionodontini), wymarła podrodzina Pampatheriinae (6 rodzajów).
Wspomniane badania genetyczne wskazały, że rodzaj Dasypus stanowi takson siostrzany wszystkich pozostałych współczesnych pancernikowców. W efekcie w nowszych ujęciach podział na rodziny (zgrupowane w obrębie dwóch podrzędów) przedstawia się następująco: podrząd: †Paracingulata Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026 rodzina: †Peltephilidae F. Ameghino, 1894 rodzina: †Palaeopeltidae F. Ameghino, 1894 podrząd: Eucingulata Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026 nadrodzina: Dasypodoidea J.E. Gray, 1821 rodzina: Dasypodidae J.E. Gray, 1821 − pancernikowate rodzina: †Pucatheriidae Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026 nadrodzina: Chlamyphoroidea Bonaparte, 1850 bez rangi: Glyptophracta Casali, M.C. Castro, Ciancio, Gaudin, Bramblett, Boscaini, Perini & M.C. Langer, 2026 bez rangi: Euphracta Engelmann, 1985 rodzina: Tolypeutidae J.E. Gray, 1865 − bolity (m.in. kabassu, zębolita, bolita) rodzina: Chlamyphoridae (m.in. puklerzniczek, puklerzowiec) rodzina: Euphractidae Winge, 1923 − puklerzniki (m.in. puklerznik, włosopuklerznik, puklerzyk) bez rangi: †Glyptodonta Engelmann, 1985 rodzina: †Pampatheriidae Paula Couto, 1954 rodzina: †Glyptatelidae Castellanos, 1932 rodzina: †Pachyarmatheriidae Fernicola, Rinderknecht, W. Jones, Vizcaíno & Porpino, 2017 rodzina: †Glyptodontidae J.E. Gray, 1869
thumb|Doedicurus należał do Glyptodontia
Wymarłe taksony o statusie incertae sedis: Utaetus F. Ameghino, 1902 Parutaetus F. Ameghino, 1902
Systematyka i filogeneza Pokrewieństwa obrazuje następujący kladogram:
Kladogram z pracy Porpino et al. dotyczącej Glyptodontia:
W literaturze spotyka się rozbieżności co do liczby gatunków. Gaudin i Wible podają, że obecnie pancernikowce obejmują ok. 21–35 gatunków (dla porównania liściożery to dwa rodzaje liczące łącznie 6 gatunków).
Kladogram na podstawie analizy filogenetycznej bazującej na połączeniu danych morfologicznych, molekularnych i stratygraficznych:
– †Palaeopeltidae – †Peltephilidae – †Pucatheriidae – Dasypodidae – Tolypeutidae – Chlamyphoridae – Euphractidae – †Pampatheriidae – †Glyptatelidae – †Pachyarmatheriidae – †Glyptodontidae
Rozmieszczenie geograficzne thumb|Pancernik dziewięciopaskowy z Florydy Rząd obejmuje gatunki występujące w Ameryce. Gliptodonty należały do najpowszechniejszych ssaków Ameryki Południowej późnego kenozoiku. Obecnie pancernikowce również cechują się szerokim zasięgiem: na północy sięgają południa Ameryki Północnej, dalej zamieszkują Amerykę Środkową i całą Amerykę Południową. Chlamyphoridae ograniczają się do krainy neotropikalnej. Natomiast niektóre pancernikowate sięgają USA – przykładem pancernik dziewięciopaskowy spotykany m.in. na południu Stanów Zjednoczonych (na południe jego zasięg sięga Argentyny).
Behawior i ekologia Zwierzęta te spotyka się w zróżnicowanych siedliskach (poza wysokimi skałami, dużymi zbiornikami wodnymi i terenami często zalewanymi); zwykle preferują jednak miejsca wilgotne. Zasiedlają zarówno tereny otwarte (stepy i inne formacje trawiaste, a nawet pustynie), jak i formacje zaroślowe oraz leśne, w tym lasy tropikalne. Chlamyphoridae występują w ekoregionach takich jak Amazonia, Caatinga, Cerrado, Chaco, las atlantycki, las patagoński, pampa, Pantanal, puna, stepy i yungas.
Prowadzą głównie nocny i zwykle samotny tryb życia, choć obserwowano zachowania społeczne także poza okresem rozrodu. Areały osobników mogą zachodzić na siebie, co prowadzi do spotkań. Notowano zgromadzenia do 30 osobników puklerznika sześciopaskowego – wiązano je z wyjątkowo obfitym źródłem pokarmu lub wymuszoną koncentracją osobników podczas podtopień.
Współczesne Cingulata są wszystkożercami bądź owadożercami. Zjadają głównie owady i inne bezkręgowce wygrzebywane ze ściółki lub ziemi; istotną część menu mogą stanowić mrówkowate i termity (m.in. u zębolity i kabassu). Spożywają też wykopywane bulwy oraz owoce. Przy ograniczonej dostępności bezkręgowców Chlamyphoridae mogą zjadać także niewielkie kręgowce, jaja ptaków, pająki, węże i padlinę; opisywano również próby polowań u włosopuklerzników kosmatych i puklerzników sześciopaskowych na zwierzęta hodowane w niewoli. Zdobywanie pokarmu ułatwia dobrze rozwinięty węch; żerują zwykle samotnie. Wymarłe Pampatheriidae i Gliptodontidae odżywiały się głównie pokarmem roślinnym.
Są przystosowane do kopania. Zakopywanie się w ziemi jest – obok zwijania się w kulkę – strategią unikania ataku drapieżnika, przez co pancernikowce relatywnie rzadko padają jego łupem. Kopią również jamy; opisywano nory z 5–7 wejściami.