Set, Seth, Sutech lub Setech (staroegipskie Stẖ, Stš, SwtyAlan H. Gardiner: Egyptian Grammar. The Griffith Institute 1973. , s. 449, 460., Seth, Szet) – w mitologii egipskiej pan burz, pustyń, Górnego Egiptu, ciemności oraz chaosu.
Bóstwo o charakterze demonicznym. Jeden z głównych bogów religii egipskiej, czczony już przed I dynastią, prawdopodobnie jako bóg wojny. Syn bogini Nut oraz boga Geba (lub Re), brat Ozyrysa, Izydy i Neftydy. Poślubił Neftydę. Według niektórych źródeł jest uznawany za ojca Anubisa. Przeciwnik Horusa, zabójca Ozyrysa. Przedstawiany jako człowiek z głową zwierzęcia o cechach szakala, antylopy oryks oraz okapi. Wyróżniał się białą skórą i rudymi włosami. Zamieszkiwał jałowe obszary pustyń EgiptuMitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Minikompendium. Warszawa: Wydawnictwo RTW, 2004, s. 168, 170..
Początkowo czczony przez Hyksosów jako bóg Górnego Egiptu. W okresie dynastycznym był znany w całym Egipcie. Podczas panowania XXII dynastii utożsamiany był z wcieleniem zła – wężem Apopisem. W czasach XIX i XX dynastii (ok. 1320–1085 p.n.e.) w Tanis czczony jako opiekun królestwa. W okresie Nowego Państwa jego kult był zwalczany.
Zwierzę Seta mały|Zwierzę Seta (Tyfona) według przedstawienia z grobowca w Beni Hassan (okres Średniego Państwa) Set był przedstawiany pod postacią nieustalonego przez współczesną naukę gatunku zwierzęcia, nazywanego umownie „zwierzęciem Seta” albo „stworem Tyfona”Hilary Wilson: Lud faraonów. Warszawa: PIW, 1999, s. 200-201. (albo "człowiek z głową zwierzęcia"). Wśród egipskich zwierząt kultowych nie zawsze było kojarzone negatywnieWiesław Bator: Religia starożytnego Egiptu. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2004, s. 180..
Nie jest jednoznacznie podobne do psa ani szakala o wygiętym pysku, kanciastych uszach i sterczącym ogonie, na końcu rozwidlonym lub strzałkowym. W jego sylwetce doszukiwano się cech charta, osła, pustynnych antylop, leśnego okapi, mrównika, a nawet ryjoskoczka. Stwora tego uważano za zwierzę pustynne. Dla koczowniczych łowców z Górnego Egiptu stanowił ucieleśnienie mocy Seta (kolebką jego kultu jest XI nom), natomiast z czasem w Delcie zaczął być postrzegany negatywnieManfred Lurker: Bogowie i symbole starożytnych Egipcjan. Warszawa: Czytelnik, 1995, s. 193-194..
Najstarsze przedstawienia zwierzęcia Seta pochodzą z okresu predynastycznego. Niektóre wyobrażenia graficzne kultury Nagada I i Nagada II odnoszą się również do przedstawień tego stworzenia. Podobne cechy mają także zwierzęta ukazane na głowicy tzw. Maczugi króla Skorpiona pochodzącej chronologicznie z kultury Nagada III. Zdaniem niektórych badaczy sokół Horusa i zwierzę Seta widoczne na sztandarach otaczających głowicę maczugi stanowiły dwa starodawne emblematy plemienneHilary Wilson: Lud faraonów, dz. cyt., s. 201.. Kształt głowy zwierzęcia Seta miało również zakończenie berła uas symbolizującego siłę, władzę, szczęście i zdrowieManfred Lurker: Bogowie i symbole starożytnych Egipcjan, dz. cyt., s. 228..
Na płytach grobowych z czasów I dynastii zwierzę Seta bardziej przypomina osła (dość długie nogi, szerokie, długie uszy, krótki sterczący ogon). Przekształcenie w stworzenie bajeczne nastąpiło prawdopodobnie w epoce Starego PaństwaJaroslav Černý: Religia starożytnych Egipcjan. Warszawa: PIW, 1974, s. 17.. Z głową tego zwierzęcia przedstawiany był Asz – sprowadzone z Libii bóstwo czczone w zachodniej części Delty NiluWiesław Bator: Religia starożytnego Egiptu, dz. cyt., s. 163..
Związki i potomstwo W niektórych przekazach Anubisa przedstawiano jako syna Seta. Wynika to z tradycji, że Neftyda, żona Seta, nie mogąc począć z nim syna (Set był bowiem niepłodny), upodobniła się do Izydy i została zapłodniona przez Ozyrysa. Owocem poczęcia był właśnie Anubis.
W mitologii Set posiadał jednak wiele żon, w tym obce boginie oraz liczne potomstwo. Jego główne żony to Neftyda (Debet He), Neit (z którą miał mieć syna Sobeka), Amtcheret (ich synem miał być Upuaut, choć według innych tradycji był synem Anubisa lub Ozyrysa), Tawaret, Hetepsabet (opisywana jako żona lub córka Seta) oraz dwie boginie kananejskie Anat i Asztarte. Obie obce boginie patronowały miłości i wojnie, dziedzinom, z których Set słynął
Konflikt z Horusem Mityczny konflikt pomiędzy Setem a Horusem, Ozyrysem i Izydą pojawia się w wielu egipskich źródłach. Najważniejsze z nich to Teksty Piramid, Teksty Sarkofagów, Stela Szabaki, inskrypcje na murze świątyni Horusa w Edfu oraz papirus Chester Beatty I (legenda o zawodach Horusa i Seta). Z autorów klasycznych najobszerniejszy opis tej walki pozostawił Plutarch w swoim traktacie O Izydzie i OzyrysieO Izydzie i Ozyrysie [tekst grecko-polski], tłum. Anna Pawlaczyk, seria „Fontes Historiae Antiquae” IV, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003 [nr 26].
Mity najczęściej przedstawiają Ozyrysa jako dobrego władcę i założyciela cywilizacji, szczęśliwego małżonka Izydy. Jego młodszy brat Set knuje podstęp, po czym zabija i ćwiartuje Ozyrysa. Izyda zbiera porozrzucane kawałki ciała męża, Tot lub Anubis namaszcza je i tworzy mumię. Izyda ożywia małżonka, który odtąd króluje w królestwie zmarłych. Horus jest synem Ozyrysa poczętym przez Izydę z ciałem Ozyrysa lub, według niektórych wersji, tylko z kawałkami jego ciała. Horus jako potencjalny konkurent do tronu Egiptu staje się wrogiem Seta.
Istnieje przypuszczenie, że ten mit jest odzwierciedleniem realnych wydarzeń. Według Steli Szabaki, Geb, by skończyć spór między Horusem a Setem, podzielił Egipt na dwie połowy: Górny (pustynne południe), który otrzymał Set, i Dolny (północny rejon delty Nilu) podarowany Horusowi. Jednak później Geb miał zadecydować, by oddać cały Egipt Horusowi. Zwolennicy historycznej interpretacji uważają tekst jako wspomnienie możliwego podboju Górnego Egiptu (kraina Seta) przez Dolny (kraj Horusa). Hipoteza napotyka pewien problem: w rzeczywistości Górny Egipt objął dominację nad Dolnym. Prosta interpretacja historyczna jest więc wykluczona. Istnieją próby wytłumaczenia tej sprzeczności. Według jednej z nich Horus, jak i Set byliby czczeni w Górnym Egipcie przed zjednoczeniem. Mit miałby odzwierciedlać konflikt pomiędzy czcicielami obydwu bóstw.
Wiadomo, że w okresie I dynastii serechy królewskie otoczone były przez symbole Horusa. W okresie II dynastii, za panowania Peribsena wizerunek Seta na serechach wyparł na pewien czas Horusa. Tak było aż do panowania Chasechemui, który połączył w swoim serechu Horusa i Seta. Według niektórych sugeruje to istnienie jakiejś formy konfliktu ideologicznego. Z drugiej strony, taka zmiana może być wynikiem polityki unifikacyjnej, prowadzonej przez faraonów.
Po zjednoczeniu Egiptu zaczęto przedstawiać Seta wraz z Horusem, jako koronujących faraonów. Takie przedstawienie symbolizowało władzę faraona zarówno nad Górnym, jak i Dolnym Egiptem. Królowe z czasów I dynastii nosiły tytuł „Nad którą czuwa Horus i Set”. Faraon bywał postrzegany jako łączący cechy boskie obu postaci. Dzięki temu, jak wierzono, podtrzymywał porządek świata. Pojawiło się nawet dualne bóstwo Horus-Set. Egipcjanie interpretowali mit o walce między Horusem i Setem jako analogię do toczącej się w naturze „walki” między pustynią (reprezentowaną przez Seta) i terenami żyznymi (reprezentowanymi przez Ozyrysa i Horusa).
Protektor i wybawca Ra thumb|250px|Set (po lewej) i Horus (po prawej) adorują Ramzesa II, Abu Simbel Po zjednoczeniu kraju nastąpiły religijne zmiany. Zasymilowano wielkie Ogdoadę i Enneadę oraz utożsamiono Atumę z Ra. Jednym z rezultatów była zmiana pozycji Seta w panteonie. Stał się on następcą Ra na ziemi, postacią chroniącą to bóstwo solarne. Przedstawiany był jako stojący na dziobie barki słonecznej, podczas nocnej podróży Ra po świecie podziemnym i przebijający włócznią głównego nieprzyjaciela Ra, ucieleśnienie chaosu – węża Apopa. Na niektórych przedstawieniach z Okresu Późnego, jak scena okresu perskiego ze świątyni w Hibis w oazie Charga, Set przedstawiany był w tej roli z głową sokoła i w stroju Horusa.
II okres przejściowy i ramessydzki Podczas Drugiego Okresu Przejściowego częścią Egiptu rządziła ze swojej stolicy w Delcie – Awaris, grupa azjatyckich Hyksosów. Wybrali oni Seta (władcę Delty i opiekuna cudzoziemców) na główne bóstwo i swojego patrona. Set po raz kolejny stał się naczelnym bogiem. Kult Seta w wykonaniu jednego z hyksoskich władców, Apofisa, przybrał formę monolatrii (nie czcił on żadnego boga poza Setem, którego wybrał na swojego Pana). Gdy Ahmose I pokonał Hyksosów i wypędził ich z Egiptu, stosunek Egipcjan do Azjatów stał się wrogi, co wyrażało się w oficjalnej propagandzie dyskredytacją okresu panowania Hyksosów. Mimo tego kult Seta nadal kwitnął w Awaris. Część członków egipskiego garnizonu stacjonującego w Awaris weszło nawet w skład kolegium kapłańskiego Seta.
Założyciel XIX dynastii, Ramzes I, pochodził z silnie powiązanej z kultem Seta, wojskowej rodziny z Awaris. Część władców z tej dynastii nosiła teoforyczne imiona odnoszące się do Seta, jak: Seti I („Człowiek Seta”), Setnacht („Set jest potężny”). Set był patronem jednego z garnizonów wojskowych Ramzesa II. Sam Ramzes II wzniósł w Pi-Ramzes tzw. Stelę Czterechsetlecia, upamiętniającą 400 rocznicę kultu Seta w Delcie. W okresie Nowego Państwa Set był także wiązany z obcymi bóstwami. W Delcie identyfikowany był z Teszubem, hetyckim bogiem burzy.
Demonizacja Od XXII dynastii następowała stopniowa demonizacja Seta. Został zrównany ze swoim wrogiem Apophisem, a jego przedstawienia w świątyniach zostały zastąpione przez Sobeka lub Tota. Większość współczesnych koncepcji mówiących, że Set był zawsze złym i demonicznym bóstwem, wywodzi się z przekazów Plutarcha. Pisał on o Secie długo po tym, jak proces ten został zakończony. Przypuszczano, że negatywny wizerunek bóstwa utrwalił się po okresie hyksoskim, ale pozycja Seta za XIX dynastii dowodzi, że sprawa nie była taka prosta.
Część badaczy wiąże proces demonizacji bóstwa z panowaniem perskim. Set był tradycyjnie bogiem obcokrajowców, kojarzono go z Achemenidami, Ptolemeuszami i Rzymianami. Przedstawiany był często jako krokodyl lub hipopotam. Były to zwierzęta, których lękano się i uważano za niebezpieczne. Symbolizowały one siły zła, były władcami burzy i synami Ziemi oraz atakowały innych bogów. Grecy połączyli Seta z Tyfonem. Mimo tego, w pewnych rejonach Egiptu Set nadal cieszył się czcią i był postrzegany jako bohater i naczelny bóg.
Miejsca kultu Set był czczony w świątyniach w Ombos (Nubt), blisko Nagady i w Ombos (Nubt), niedaleko Kom Ombo oraz w Oksyrhynchos (Górny Egipt), w oazie Fajum.
W okresie ramessydzkim Set był czczony także w dużych metropoliach jak Sepermeru. Jego kult sprawowany był tam w świątyni zwanej „Domem Seta, Pana Sepermeru”. Jedno z określeń tego miasta to „wrota pustyni”. Być może wiązało się to z kojarzeniem Seta jako władcy pustyni i pogranicza Egiptu. Okręg świątynny Seta w Sepermeru obejmował także mniejszy obiekt znany jako „Dom Seta, Potężne Jest Jego Silne Ramię”. Sam Ramzes II zbudował (lub odnowił) też przybytek dla Neftydy, nazwany „Domem Neftydy Ramzes-Meriamon”. Świątynie Seta i Neftydy w Sepermeru były niezależne. Posiadały osobną administrację, kapłanów i proroków.
Inna podobna świątynia Seta znajdowała się nieopodal Pi-Wayna. Kolejny przykład powiązania kultu Seta z kultem Neftydy był w Su u wejścia do oazy Fajum.
Jeden z przykładów związków między świątyniami Seta i Neftydy przedstawia Papirus Boloński. Zawiera on skargę składaną przez Pra’em-haba, proroka „Domu Seta” w niezidentyfikowanej dziś miejscowości Punodżem. Skarży się on na nieprawnie naliczony podatek nałożony na swoją świątynię. Dodaje przy okazji, że jest także odpowiedzialny za „Dom Neftydy”.