Hip-hop – styl, gatunek i nurt muzyki popularnej wywodzący się z miejskich środowisk afroamerykańskich i latynoskich Nowego Jorku lat 70. XX wieku, ukształtowany przede wszystkim wokół praktyk DJ-ingu i MC-ingu, czyli tworzenia rytmicznego podkładu oraz wykonywania rytmizowanej, często rymowanej wypowiedzi słownej do akompaniamentu muzycznego.

Muzyczną podstawę hip-hopu tworzyły początkowo breakbeaty, praktyki DJ-skie oparte na miksowaniu, zapętlaniu i przetwarzaniu nagrań oraz rapowanie nad tanecznym podkładem rytmicznym wywodzącym się m.in. z funku, soulu i disco. Najważniejszym składnikiem wokalnym hip-hopu jest rap, natomiast jego warstwę instrumentalną i produkcyjną współtworzą beat, praca DJ-a lub producenta, scratching, sampling, sequencing, oraz techniki zapętlania i przetwarzania nagranego materiału dźwiękowego. W analizie muzycznej hip-hopu istotne są nie tylko teksty, lecz także flow, rytmika, artykulacja, barwa, faktura, organizacja beatów, dobór sampli oraz relacja między głosem rapera a warstwą produkcyjną.

Po sukcesie „Rapper’s Delight” zespołu The Sugarhill Gang w 1979 rap stał się najbardziej rozpoznawalną i komercyjnie wyodrębnioną muzyczną postacią hip-hopu, przez co terminy „rap” i „hip-hop” bywają w źródłach używane blisko siebie, choć nie zawsze oznaczają dokładnie to samo. Od lat 80. hip-hop rozprzestrzenił się poza Stany Zjednoczone, przyjmując lokalne języki, tematy i idiomy muzyczne, a jego techniki produkcyjne i rytmiczne oddziaływały także na inne nurty muzyki popularnej oraz na jazz.

W Stanach Zjednoczonych kategoria R&B/hip-hop osiągnęła dominującą pozycję rynkową w epoce streamingu: w 2017 po raz pierwszy stała się najpopularniejszą kategorią konsumpcji muzyki według Nielsena, a w 2020 odpowiadała według MRC Data za 28,2% całkowitej konsumpcji ekwiwalentów albumowych i 31,1% streamów na żądanie. W 2024 pozostawała największą kategorią streamingu w USA, choć jej udział malał od około 2020.

Definicja i zakres pojęcia W ujęciu muzycznym hip-hop oznacza styl, gatunek i nurt muzyki popularnej ukształtowany w latach 70. XX wieku w Nowym Jorku, którego podstawę stanowią praktyki MC-ingu i DJ-ingu: rytmizowana, często rymowana wypowiedź słowna wykonywana do beatu oraz tworzenie, dobieranie i przetwarzanie podkładu muzycznego przez DJ-a lub producenta. Termin „hip-hop” ma zakres szerszy niż samo pojęcie rapu, ponieważ może oznaczać zarówno muzykę związaną z rapem, jak i szerszy zespół praktyk artystycznych, z którego rap się wyłonił. W sensie ściśle muzycznym rap jest głównym składnikiem wokalnym hip-hopu, natomiast hip-hop obejmuje także warstwę instrumentalno-produkcyjną: beat, DJ-ing, turntablizm, sampling, sequencing, i inne techniki pracy z nagranym dźwiękiem.

Wczesny hip-hop był związany z imprezami plenerowymi (tzw. park jams) i praktyką taneczną, ponieważ DJ-e wydłużali lub zapętlali rytmiczne fragmenty nagrań, czyli breaki, odpowiadając na potrzeby tancerzy i publiczności. Po sukcesie „Rapper’s Delight” zespołu The Sugarhill Gang w 1979 rap stał się najbardziej rozpoznawalną i komercyjnie wyodrębnioną postacią muzyczną hip-hopu, co przyczyniło się do częściowego utożsamiania obu terminów w odbiorze potocznym i w części piśmiennictwa. Zakres muzycznego opisu hip-hopu obejmuje zarówno rap i flow, jak i organizację beatu, rytmikę, artykulację, barwę, fakturę, sampling, produkcję oraz relację między głosem rapera a warstwą instrumentalną.

Instrumentarium thumb|Zestaw DJ-ski złożony z dwóch gramofonów i miksera, podstawowe instrumentarium wczesnego hip-hopu i turntablizmu Instrumentarium hip-hopu ma przede wszystkim charakter wokalno-elektroniczny i fonograficzny: podstawową rolę pełnią głos rapera lub MC oraz urządzenia służące do odtwarzania, przetwarzania i organizowania nagranego dźwięku.

We wczesnym hip-hopie centralne znaczenie miał zestaw DJ-ski, zwłaszcza dwa gramofony, mikser, nagłośnienie i mikrofon, wykorzystywane do miksowania nagrań, przedłużania , scratchingu i akompaniowania raperom. Od lat 80. ważną częścią instrumentarium stały się automaty perkusyjne, sekwencery, syntezatory i samplery, w tym urządzenia łączące sampling, programowanie rytmu i sekwencing, pozwalające budować utwory z próbek dźwiękowych. W późniejszym hip-hopie rolę narzędzi kompozycyjnych przejęły także komputery, kontrolery MIDI i cyfrowe stacje robocze, dzięki którym producent lub mógł tworzyć pełną warstwę instrumentalną bez tradycyjnego zespołu wykonawczego. W instrumentarium hip-hopu mogą pojawiać się również tradycyjne instrumenty, zwłaszcza w nagraniach łączących hip-hop z funkiem, soulem, jazzem, rockiem, R&B lub lokalnymi idiomami muzycznymi, jednak zasadniczy idiom gatunku opiera się na głosie, beacie, technologii DJ-skiej i produkcji studyjnej.

Historia Geneza i początki w latach 70 thumb|DJ Kool Herc przy gramofonach; wczesny hip-hop rozwijał się wokół praktyk DJ-skich, breakbeatów i imprez tanecznych Hip-hop jako zjawisko muzyczne ukształtował się w latach 70. XX wieku w Nowym Jorku, szczególnie w środowisku młodzieży afroamerykańskiej i latynoskiej, w kontekście miejskich imprez, tańca, DJ-ingu i MC-ingu. Jego powstanie było związane z warunkami społecznymi i ekonomicznymi postindustrialnego Nowego Jorku, zwłaszcza Bronxu, gdzie młodzi mieszkańcy przekształcali doświadczenie zaniedbania, ubóstwa i przemocy ulicznej w nowe formy ekspresji muzycznej i performatywnej. W muzycznym sensie szczególne znaczenie miały imprezy prowadzone przez DJ-ów, podczas których nagrania funku, soulu, rocka, disco i służyły jako materiał do tworzenia ciągłego, tanecznego podkładu rytmicznego. Szczególnie ważnym zapleczem brzmieniowym wczesnego hip-hopu był funk, w tym mocno akcentowane kojarzone z twórczością Jamesa Browna, dostarczające DJ-om materiału do wydłużania i zapętlania breaków.

Za jednego z najważniejszych pionierów hip-hopu uchodzi DJ Kool Herc, jamajski imigrant, który wykorzystywał nagłośnienie i techniki pracy z dwiema płytami gramofonowymi do przedłużania szczególnie tanecznych fragmentów nagrań, zwanych breakami lub breakbeatami. Break, czyli fragment nagrania, w którym na pierwszy plan wysuwała się sekcja rytmiczna, stał się jednym z podstawowych impulsów rozwoju wczesnego hip-hopu, ponieważ odpowiadał na potrzeby tancerzy i zachęcał DJ-ów do dalszego eksperymentowania z powtarzaniem, wydłużaniem i łączeniem takich odcinków. Wczesny DJ-ing hip-hopowy wyrastał z wcześniejszych praktyk klubowych i soundsystemowych, w tym z disco, jamajskiego dancehallu oraz działalności selektorów, ale odróżniał się fizycznym manipulowaniem płytami i traktowaniem gramofonu jako narzędzia tworzenia muzyki, a nie tylko jej odtwarzania. Równolegle rozwijał się MC-ing, początkowo związany z animowaniem imprezy, zapowiadaniem DJ-a i rytmicznymi wtrąceniami słownymi wykonywanymi nad beatem; do najwcześniejszych postaci tej praktyki zalicza się m.in. , współpracującego z DJ Kool Hercem.

Źródeł rapu i MC-ingu szuka się w afrykańskich i afroamerykańskich tradycjach oralnych oraz w takich formach jak jamajski toasting, , i poezja polityczna. Do bezpośrednich poprzedników i inspiracji wczesnego rapu zalicza się m.in. The Last Poets i Gila Scotta-Herona, których twórczość łączyła rytm, melodię, mowę i komentarz społeczny. Istotną rolę w scalaniu różnych praktyk wczesnego hip-hopu odegrał Afrika Bambaataa i środowisko , które łączyło DJ-ów, MC, tancerzy i inne formy ekspresji w ramach wspólnych wydarzeń oraz nadało im szerszy sens wspólnotowy.

W połowie lat 70. podstawowe praktyki później kojarzone z hip-hopem były już obecne, choć sama nazwa „hip-hop” upowszechniła się dopiero pod koniec dekady. Przełomem w popularyzacji rapu jako muzycznej postaci hip-hopu był utwór „Rapper’s Delight” zespołu The Sugarhill Gang z 1979, który przyczynił się do komercyjnego wyodrębnienia rapu z wcześniejszych, DJ-centrycznych praktyk imprezowych.

Komercjalizacja rapu i lata 80. thumb|Etykieta singla „Rapper’s Delight” The Sugarhill Gang; nagranie z 1979 roku przyczyniło się do komercyjnego upowszechnienia rapu Sukces nagrania „Rapper’s Delight” przyczynił się do oddzielenia MC-ingu od wcześniejszych, DJ-centrycznych praktyk imprezowych, ponieważ komercyjny rap zaczął funkcjonować jako muzyka oparta przede wszystkim na występie rapera lub grupy raperów nad repetytywnym podkładem rytmicznym. W latach 80. rap stawał się coraz wyraźniej rozpoznawalnym gatunkiem muzyki popularnej, a wykonawcy tacy jak Grandmaster Flash and the Furious Five, Kurtis Blow, Run-D.M.C., LL Cool J, Public Enemy i Beastie Boys należeli do najważniejszych postaci nurtu. W drugiej połowie dekady rozwijały się także bardziej złożone sposoby konstruowania raperskiego flow, kojarzone m.in. z Rakimem, występującym w duecie Eric B. & Rakim. Równocześnie rola DJ-a nie zanikła, lecz zmieniła pozycję w ramach muzyki hip-hopowej: część DJ-ów podejmowała próby tworzenia własnych nagrań, inni rozwijali techniki turntablistyczne, rywalizowali w albo przesuwali swoją aktywność w stronę produkcji muzycznej. Do ważnych przykładów autonomizacji DJ-a jako muzyka należały „” Grandmastera Flasha z 1981 oraz udział w „” Herbiego Hancocka z 1983, gdzie scratching stał się wyraźnym elementem brzmieniowym nagrania.

Na początku lat 80. istotną rolę w kształtowaniu brzmienia hip-hopu odegrały automaty perkusyjne i sekwencery, umożliwiające powtarzalnych podkładów rytmicznych dla rapu. Przykładami wczesnego wykorzystania sekwencingu i elektronicznej produkcji w hip-hopie były nagrania Afriki Bambaataa „” i „”, wydane w 1982. Po wprowadzeniu technologii MIDI w 1983 możliwe stało się synchronizowanie samplerów, syntezatorów i automatów perkusyjnych, co sprzyjało rozwojowi nowych metod elektronicznego komponowania utworów hip-hopowych. Od połowy lat 80. coraz większe znaczenie zyskiwał sampling cyfrowy, choć przed jego upowszechnieniem hip-hopowi twórcy włączali gotowe nagrania do utworów przede wszystkim za pomocą gramofonów i scratchingu. Pod koniec lat 80. sampling wyraźnie przekształcił brzmienie hip-hopu, czego przykładami były m.in. albumy Public Enemy It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back z 1988 oraz Beastie Boys Paul’s Boutique z 1989. W drugiej połowie dekady rap zaczął wypierać breaking z roli najbardziej rozpoznawalnego elementu hip-hopu w kulturze popularnej, a muzyczne przemiany rapu wpływały także na nowe tańce społeczne i relacje hip-hopu z R&B oraz klubową muzyką taneczną.

Komercjalizacja rapu w latach 80. utrwaliła napięcie między hip-hopem rozumianym jako szersza kultura a rapem jako produktem muzyki popularnej, co stało się jednym z trwałych problemów terminologicznych w opisie tego zjawiska.

Rozwój stylistyczny i ekspansja w latach 90. thumb|Chuck D z Public Enemy podczas koncertu w Malmö w 1991 roku; lata 90. były okresem stylistycznego różnicowania i międzynarodowej ekspansji hip-hopu Przełom lat 80. i 90. był okresem silnego zróżnicowania hip-hopu, w którym rap funkcjonował już jako samodzielny gatunek muzyki popularnej, a jednocześnie rozwijał odmienne idiomy regionalne, produkcyjne i wykonawcze. W piśmiennictwie hip-hopowym koniec lat 80. bywa ujmowany jako początek „” gatunku, a rok 1988 wskazywany jest jako moment szczególnie istotny dla późniejszego rozwoju kanonu, wpływów i sposobów opisywania historii rapu.