Zanokcicowate (Aspleniaceae) – rodzina paproci z rzędu paprotkowców (Polypodiales). W systemie PPG I z 2016 obejmuje dwa rodzaje z ok. 730 gatunkami, ale ujęcie rodziny jest zróżnicowane, bywają tu włączane 23 rodzaje. W wąskim ujęciu są to paprocie naziemne, naskalne i epifityczne występujące niemal kosmopolitycznie, jednak o największym zróżnicowaniu w strefie tropikalnej. Do polskiej flory należy 9 gatunków tradycyjnie zaliczanych do rodzaju zanokcica (Asplenium), a także włączony do tego rodzaju w systemach z XXI wieku, a tradycyjnie wyodrębniana w polskim piśmiennictwie do osobnego rodzaju zanokcica języcznik (Asplenium scolopendrium, dawniej Phyllitis scolopendrium).
Morfologia thumb|Asplenium adiantum-nigrum i Asplenium ceterach thumb|Asplenium nidus Kłącze płożące, podnoszące się lub niemal wyprostowane, pokryte siateczkowatymi łuskami na wierzchołku i u podstawy ogonków liściowych. Liście o jednakowym kształcie (monomorficzne). Wiązki przewodzące pierzaste lub rozwidlające się, zwykle otwarte. Kupki zarodni wydłużone, nierzadko równowąskie, wzdłuż żyłek, z równowąskimi zawijkami.
Ekologia Paprocie naziemne i naskalne (epility), rzadziej nadrzewne (epifity), sporadycznie rośliny zasiedlające wody płynące (reofity – A. subaquatile). Najwięcej gatunków rośnie w wilgotnych lasach górskich w strefie okołorównikowej, poza tym w rozmaitych siedliskach wilgotnych w tej strefie i w ciepłym klimacie umiarkowanym. Często rosną w runie leśnym, na brzegach wód, w wąwozach, w miejscach skalistych. Obligatoryjne epifity nie są częste (np. A. hypomelas) i rzadko gatunki z tej rodziny rosną wysoko w warstwie koron. Część gatunków nadrzewnych tworzy z liści charakterystyczne gniazda, co pozwala im gromadzić próchnicę. Do przedstawicieli preferujących siedliska związane ze skałami należy grupa tzw. gatunków serpentynowych – rosnących na serpentynach, reprezentowana w polskiej florze przez zanokcicę ciemną A. adiantum-nigrum, klinowatą A. cuneifolium i serpentynową A. adulterinum.
Systematyka W systemie Smitha i in. (2006) rodzina w rzędzie paprotkowców (Polypodiales). Podkreślono w opisie rodziny niejasne granice międzyrodzajowe i dowiedzione już wówczas zagnieżdżenie niektórych tradycyjnie wyróżnianych rodzajów w obrębie rodzaju Asplenium. W efekcie wskazano tu przynależność od 1 do 10 rodzajów w zależności od ujęcia systematycznego. W systemie PPG I (2016) rodzina ma pozycję siostrzaną w stosunku do monotypowej rodziny Hemidictyaceae w obrębie podrzędu Aspleniineae H.Schneid. & C.J.Rothf. 2016 odpowiadającemu kladowi „eupolypods II” w systemie Smitha i in. (2006). Wyróżniono w jej obrębie dwa rodzaje: zanokcica Asplenium i Hymenasplenium. Do tego pierwszego włączono wcześniej wyróżniane w rangach osobnych rodzajów m.in.: śledzionkę (Ceterach) i języcznik (Phyllitis).
Pozycja filogenetyczna rodziny w rzędzie paprotkowców w ujęciu PPG I 2016 (kolorem zielonym oznaczono rodziny scalane w rodzinę zanokcicowatych w jej szerokim ujęciu wg Plants of the World Online)
Wykaz rodzajów Asplenium L., Sp. Pl. 2: 1078. 1753 – zanokcica Hymenasplenium Hayata, Bot. Mag. (Tokyo) 41 (492): 712. 1927
Przypisy