Puszcza Knyszyńska, Puszcza Knyszyńsko-Białostocka – rozległy kompleks leśny (drugi pod względem wielkości po Puszczy Białowieskiej na Nizinie Podlaskiej) położony na Wysoczyźnie Białostockiej w województwie podlaskim. Lasy porastają tam tereny moreny czołowej, a przez tereny Puszczy przepływa rzeka Supraśl wraz z dopływem Sokołdą. Siedzibą Parku Krajobrazowego Puszczy Knyszyńskiej jest Supraśl.

Powierzchnia Puszczy wynosi ok. 1050 km², jednak na skutek zalesiania gruntów porolnych, co roku jej powierzchnia się zwiększa. Szczególnie widoczny jest ten proces we wschodniej części jej obszaru. W drzewostanie dominują: sosna, świerk, a występują także brzoza, olsza i dąb. W Puszczy Knyszyńskiej znajdują się ostoje żubra (od roku 1974). Na terenie Puszczy Knyszyńskiej w 1988 r. utworzono Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej.

Dawne dzieje Puszczy Osadnictwo ludzkie, jego zasięg i rozwój Z całego terenu Puszczy Knyszyńskiej najstarsze pozostałości osadnictwa ludzi pochodzą sprzed 10 000 lat, z okresu preborealnego i borealnego epoki Holocenu. Na terenie tym przeważała wtedy roślinność typu tundrowego, z domieszką brzozy oraz z później wkraczającą sosną. Większe grupy ludzkie pojawiły się na tych obszarach w związku z migracjami stad reniferów. Doliny Narwi i Biebrzy stanowiły dla tych zwierząt naturalne szlaki ich sezonowych wędrówek. Były cennym, dla ówczesnych ludzi, źródłem pożywienia i innych materiałów (np. skór do szycia ubrań, budowania szałasów).

Wraz z postępującym ociepleniem klimatu następowały zmiany w roślinności (pojawia się las tajgowy) oraz w faunie. W dolinie Supraśli archeolodzy odkryli miejsca związane z osadnictwem z czasów schyłku okresu borealnego, czyli ok. 6000 lat temu. Był to teren silnie zalesiony, atrakcyjny dla człowieka zarówno do polowań na łosie i jelenie, jak i do połowów. Z tego okresu pochodzi, odkryty tuż przed II wojną światową, grób myśliwego z Konnego. Był on przykładem rzadko spotykanego na polskich ziemiach pochówku, gdzie zmarłego sadzano skrępowanego w grobie i obsypywano czerwonym barwnikiem (ochrą). Tego typu pochówki występowały w mezolicie, we wschodnich rejonach Europy.

W związku z ociepleniem klimatu na terenie puszczy zaczęło rozprzestrzeniać się rolnictwo i hodowla. Ze względu na niską żyzność gleby, większym zainteresowaniem ludności z terenów puszczy cieszyła się hodowla zwierząt. Pierwsi hodowcy na tym terenie pojawili się w okolicach 4 000 lat temu. Równocześnie dalej eksploatowano intensywnie zasoby naturalne okolicznych lasów i rzek. Z tych czasów zostały zachowane różnego rodzaju narzędzia, tj.: kamienne topory (w Zapieckach i w Krzemiennem), narzędzia służące do obróbki skór (miejscowość Zasady oraz Surażkowo) czy gładzone siekiery krzemienne (znalezione w miejscowości Pieszczaniki).

W epoce brązu plemiona zamieszkujące obszary Puszczy Knyszyńskiej zaczęły eksploatować złoża krzemienia, którego zasoby zostały odkryte w okolicach wsi Rybniki. Dobrze zachowana tam została rzeźba nakopalniana, w postaci lejów po zasypanych szybach i hałdach. Pozwoliło to na zbadanie i wyodrębnienie różnych sposobów pozyskiwania surowca przez ówczesnych ludzi. Wydobycie krzemienia odbywało się poprzez wykopywanie głębokich dołów (tzw. kopalnie jamowe) lub poprzez wcinanie się w stromy stok wzniesienia i wydobywanie z niego brył surowca. Jego pierwsza obróbka miała miejsce w tak zwanych pracowniach przywyrobiskowych, natomiast do dalszej obróbki surowiec wędrował w okolice rzeki Krzemianki, gdzie często były zakładane obozowiska górnicze. Tam też odbywał się ostateczny proces wykańczania półproduktów z krzemienia.

Bimbrownictwo Obszar puszczy jest terenem o szczególnych tradycjach nielegalnej produkcji bimbru. Puszczański samogon jest tu produkowany do dzisiaj w oparciu o sprzyjające warunki topograficzne i wielopokoleniową tradycję. Produkcja własnego alkoholu była dla mieszkańców puszczy i jej okolic czymś ważnym, naturalnym i potrzebnym od czasów zaboru rosyjskiego. Bimber pozostaje tu nadal nie tylko nieodłącznym elementem uroczystości rodzinnych, ale też formą środka płatniczegoHubert Czochański, Bimbrownictwo na Podlasiu. Historia i współczesność, Podlaskie Muzeum Kultury Ludowej, Wasilków, 2017, s. 8, .

W obrębie puszczy wyróżnia się kilka szkół produkcji samogonu:

szkoła leśna: rejon Gródka i Michałowa, szkoła polna: rejon Walił, Gródka i Michałowa, szkoła podmiejska: okolice Czarnej Białostockiej, szkoła bagienna: wzdłuż Biebrzy.

Najważniejszą i najbardziej znaną z nich jest szkoła leśna. Jednym z charakterystycznych produktów lokalnego bimbrownictwa jest bukwicówka, wódka doprawiana bukwicą zwyczajną.

Wody powierzchniowe thumb|Rozlewiska w okolicy Szudziałowa thumb|Mokradła przy drodze krajowej nr 65 Wody powierzchniowe Puszczy Knyszyńskiej są ważnym elementem krajobrazu puszczańskiego i charakteryzują się bardzo dużą zwięzłością hydrograficzną, gdyż blisko 95% obszaru Parku leży w dorzeczu jednej rzeki Supraśl. Jest to głównie sieć rzek o układzie kratowym, bardzo różnych spadkach koryta (część z nich o spadku ponad 3‰ typowych dla rzek pogórza). Rzeka główna Parku – Supraśl zasilana jest rzekami o zróżnicowanej długości od 3 km (Jałówka k. Supraśla) do ponad 30 km (Sokołda, Czarna).Inne rzeki w okolicy: Jaskranki, Kulikówki i Brzozówki wpływają do zlewni Narwi i Biebrzy. Z kolei na wschód od puszczy płyną rzeki do zlewni Niemna - Nietupa, Świsłocz i Łosina. Uzupełnieniem pierwotnej sieci wód powierzchniowych jest system sztucznych kanałów i rowów melioracyjnych, a także kilku stawów i zbiorników zaporowych.

Ważnym z punktu widzenia gospodarowania zasobami wodnymi jest dynamika wieloletnia przepływów rzek, której miarą jest współczynnik zmienności. Spośród rzek puszczańskich najmniej zmienne średnie miesięczne przepływy posiada Czarna i Słoja, a największe Sokołda i górna Supraśl w ZaukachWody Parku Krajobrazowego Puszczy Knyszyńskiej, Andrzej Nowak, Wyd. Supraśl 1999..

Flora i fauna Zgodnie z podziałem geobotanicznym Polski autorstwa Władysława Szafera Puszcza Knyszyńska należy do Krainy Białowiesko-Knyszyńskiej Działu Północnego. Jest ona jedynym w Europie Środkowej obszarem zbliżonym pod wieloma względami (strukturalnym, geobotanicznym czy zoogeograficznym) do południowo-zachodniej tajgi. Urozmaicona rzeźba terenu i związane z tym znaczne różnice mikroklimatyczne, hydrologiczne i glebowe, występujące nawet na niewielkich obszarach, sprzyjają wykształceniu się dużej liczby zespołów roślinnych. Świat roślinny charakteryzuje występowanie zbiorowisk o charakterze subborealnym oraz znaczny udział gatunków borealnych z dominacją świerka w zespołach leśnychKołos Aleksander: Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej, w: „Przyroda Polska” nr 5 (389), maj 1989 r., s. 10-12.. W okolicy wsi Lipina są pomnikowe dęby i stare sosny. Znajduje się około 290 drzew uznanych za pomniki przyrody. Najstarszy dąb szypułkowy z okolic Dworzyska, którego wiek jest oceniony na 500 lat. Drzewo o największym obwodzie to lipa wynosi ponad 6,5 metra.

Na terenie Puszczy Knyszyńskiej stwierdzono występowanie 23 zespołów leśnych i zaroślowych. Najbardziej rozpowszechnionymi są: bór iglasty świeży Carici digitatae-Piceetum, bór mieszany wielogatunkowy Serratulo-Piceetum, bór sosnowy świeży Peucedano-Pinetum

Puszcza Knyszyńska wyróżnia się na entomologicznej mapie Polski. Żyje około 2000 gatunków chrząszczy. Występują gatunki związane z martwym drewnem: zagłębek bruzdkowaty (Rhysodes sulcatus) i zgniotek szkarłatny (Cucujus haematodes). Owadami występującymi na tych terenach są motyle: szlakoń safraniec (Cucujus haematodes), dostojka eunomia (Boloria eunomia). Z ptaków licznie występują dzięcioły, jarząbek, włochatka, bocian czarny, bielik, orlik. Są rysie, wilki oraz żubr, który w sposób naturalny przywędrował z Puszczy Białowieskiej.

Rezerwaty przyrody na terenie Puszczy Knyszyńskiej rezerwat przyrody Bahno w Borkach rezerwat przyrody Budzisk rezerwat przyrody Chomontowszczyzna rezerwat przyrody Góra Pieszczana rezerwat przyrody Jałówka rezerwat przyrody Jesionowe Góry rezerwat przyrody Karczmisko rezerwat przyrody Kozłowy Ług rezerwat przyrody Krasne rezerwat przyrody Krzemianka rezerwat przyrody Krzemienne Góry rezerwat przyrody Kulikówka rezerwat przyrody Las Cieliczański rezerwat przyrody Międzyrzecze rezerwat przyrody Stara Dębina rezerwat przyrody Stare Biele rezerwat przyrody Starodrzew Szyndzielski rezerwat przyrody Surażkowo rezerwat przyrody Taboły Rezerwat przyrody Wielki Las rezerwat przyrody Woronicza

Zobacz też Puszcza Białowieska Puszcza Augustowska Mezoregion Puszczy Knyszyńskiej

Przypisy

Bibliografia Kołos Aleksander: Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej, w: „Przyroda Polska” nr 5 (389), maj 1989 r., s. 10-12; Puszcza Knyszyńska, monografia przyrodnicza pod redakcją Andrzeja Czerwińskiego, Zespół Parków Krajobrazowych w Supraślu, Supraśl 1995.

Kategoria:Obszary Natura 2000 w województwie podlaskim