Kalendarium historii Nowego Sącza

Kalendarium historii Nowego Sącza – uporządkowany chronologicznie, począwszy od czasów najdawniejszych aż do współczesności, wykaz dat i wydarzeń związanych z historią miasta Nowego Sącza.

Czas przed lokacją miasta X wiek p.n.e. – pierwsze ślady osadnictwa na terenie Kotliny Sądeckiej.

Lata 1138–1319 – okres rozbicia dzielnicowego Polski mały|Akt lokacyjny miasta, rekonstrukcja 1292, 8 listopada – król czeski Wacław II nadaje przywilej lokacyjny miastu Nowy Sącz. Lokowany teren położony był na północ od wsi Kamienica, w widłach rzek Dunajec i Kamienica. 1311 – Władysław Łokietek nadał mieszczanom sądeckim przywilej zwolnienia z opłat celnych w księstwach krakowskim i sandomierskim w nagrodę za poparcie go w walce z Czechami. 1312 – dodatkowe zwolnienia od ceł w księstwie sandomierskim przyznane przez Jadwigę – uzupełnienie przywilejów z poprzedniego roku, dodatkowo motywowane poparciem Nowego Sącza podczas buntu wójta Alberta.

Lata 1320–1385 – okres Zjednoczonego Królestwa Polskiego 1350–1360 – budowa z inicjatywy Kazimierza Wielkiego murowanego zamku w miejscu dworzyszcza z czasów lokacji miasta na skarpie w obrębie fortyfikacji miejskich. 1360 – w obrębie przedmieścia Węgierskiego powstaje szpital. 1370 – w Zamku Królewskim gości Ludwik Węgierski, podążający do Krakowa, aby zostać królem Polski. 1384, jesień – na zamku w Nowym Sączu gości Jadwiga Andegaweńska, która to 16 października tego roku w Krakowie zostanie koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla PolskiDroga przejazdu z Węgier i zatrzymanie się na zamku są hipotetyczne (brak udokumentowanych źródeł, że tak naprawdę było)..

Lata 1386–1453 – okres panowania pierwszych Jagiellonów mały|Zamek Królewski – pocztówka z lat okupacji niemieckiej, 1943 rok 1410, kwiecień – król Władysław Jagiełło wraz z księciem Witoldem i rycerstwem polskim, na Zamku Królewskim w Nowym Sączu układają plan wystąpienia przeciw Krzyżakom. 1420 – Jakub z Nowego Sącza zostaje rektorem Akademii Krakowskiej. 1469 – pierwsza wzmianka o Żydach w Nowym Sączu; kahał krakowski odnotowuje Abrahama z Sącza, jednak systematyczne osadnictwo żydowskie rozpocznie się dopiero w drugiej połowie XVII w. 1448 – Podniesienie kościoła św. Małgorzaty do rangi kolegiaty przez kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. 1469–1470 –na zamku przebywali synowie Kazimierza IV Jagiellończyka, ucząc się pod okiem Długosza i Kallimacha. 1471, październik – dwór i rodzina Kazimierza Jagiellończyka przebywała na zamku. 1494, na sądeckim zamku gościł król polski Jan I Olbracht.

Lata 1454–1795 – okres I Rzeczypospolitej mały|Kapliczka Szwedzka – wzniesiona w 1771 roku w miejscu pochówku Szwedów poległych w walce o miasto podczas potopu szwedzkiego. 1554 – miasto uzyskał prawo składu 1558, 8 lutego – zjazd małopolskich luteran. 1611, 19 czerwca – w przeciągu niemal czterech godzin spaleniu uległo niemal całe miasto włącznie z trzema kościołami, dzwonnicami, pokryciami murów, basztami, uzbrojeniem, ratuszem i większą częścią domów. W pożarze szczególnie ucierpiała kolegiata św. Małgorzaty. Obraz Przemienienia Pańskiego z klasztoru oo. franciszkanów, gdzie początkowo się znajdował cudownie ocalał. 1647, styczeń – Regina Oleksowa – znachorka skazana za czary i spalona na stosie nad brzegiem Dunajca. 1654 – w kościele franciszkanów pw. Narodzenia NMP, z fundacji Konstantego Jacka Lubomirskiego powiększona została kaplica Przemienienia Pańskiego. 1655: 27 września – Jan II Kazimierz Waza, uciekając przed Szwedami, odwiedza miasto. 5 października – zajęcie miasta przez wojska Karola Gustawa dowodzone przez Jerzego Forgwella. 6 grudnia – obrabowanie krypt kościoła św. Małgorzaty przez żołnierzy szwedzkich i szlachcica Siemichowskiego. 12 grudnia – oddziały chłopskie zajęły miasto, tym samym oswobadzając Nowy Sącz spod „potopu szwedzkiego”. 1656, 8 stycznia, Krosno – król Jan Kazimierz napisał podziękowania dla Nowego Sącza za postawę podczas potopu szwedzkiego. 1670, 8 października – Elżbieta Stepkowicowa, żona murarza z Nowego Sącza została spalona na stosie na brzegu Dunajca, skazana w procesie za czary. 1746 – ukończenie budowy murowanej synagogi przy ul. Berka Joselewicza. 1768 – wybuch pożaru w Zamku Królewskim, wywołany przemarszem konfederatów barskich i ich nieostrożnością, który zniszczył zamek. 1770 – Nowy Sącz zostaje włączony do Monarchii Habsburgów. 1771 – wzniesienie kapliczki Szwedzkiej w miejscu pochowania Szwedów w roku 1655. 1783 – Biegonice (obecnie osiedle Nowego Sącza) zostały zasiedlone przez Niemców w ramach kolonizacji józefińskiej. Kolonia niemiecka powstała również na obszarze obecnego Chełmca (wsi graniczącej z miastem, obecnie również osobna wieś).

Lata 1795–1917 – okres rozbiorów Polski mały|Ratusz, który spłonął w wielkim pożarze 17 kwietnia 1894 roku. mały|Ratusz w Nowym Sączu – pocztówka z lat 1905–1939. mały|Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Nowym Sączu. Prawdopodobnie rok 1910. mały|Kościół Ducha Świętego i klasztor jezuicki na pierwszym planie. W głębi po lewej ratusz, po prawej ewangelicki kościół Przemienienia Pańskiego. Marzec 2020.

1802 – poświęcenie ewangelickiego kościoła Przemienienia Pańskiego. 1831 – epidemia cholery zabiła 300 osób w Nowym Sączu, a w cyrkule 1020. Pierwsze oznaki choroby pojawiły się 24 lipca. 1832, 10 lutego – Gubernium Lwowskie przekazuje jezuitom klasztor i kościół ponorbertański. Patrz Kościół Ducha Świętego w Nowym Sączu. 1846 – podczas rabacji galicyjskiej miasta bronił major Josef von Fajerváry de Kolos-Keresztos, dowódca 3. batalionu 20. pułku piechoty austro-węgierskiej stacjonującego w Nowym Sączu. 1849 – otwarcie przez Józefa Pisza pierwszej w mieście drukarni – „Zakład Graficzny”. 1867 – w epidemii cholery zmarło 300 osób. 1874, 15 września – powołanie Miejskiej Zawodowej Straży Pożarnej. 1876, 18 sierpnia – otwarcie linii kolei żelaznych, Nowy Sącz – Stróże (fragment linii Tarnów – Plavec). 1878, wybudowanie pierwszego dworca kolejowego. 1887, 25 maja – powstanie w Nowym Sączu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Jego założycielami było grono najwybitniejszych i najbardziej światłych obywateli miasta z notariuszem, doktorem praw Lucjanem Lipińskim na czele. On też został pierwszym prezesem sądeckiej organizacji. 1892: 3 lipca – w Nowym Sączu powstaje pierwsza polityczna organizacja chłopska w Europie, Związek Stronnictwa Chłopskiego – zwany związkiem braci Potoczków. 16 lipca – odbył się uroczysty akt poświęcenia kamienia węgielnego pod gmach siedziby Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (odkrytego podczas remontu w 2001 roku). 8 listopada – w 600 rocznicę nadania praw miejskich Nowemu Sączowi oddano do użytku siedzibę Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. 1894: 17 kwietnia – przed południem w dzień targowy pojawił się ogień w piekarni Hebenstreita. Pożar zniszczył całą północno-zachodniej części miasta, w tym budynek poczty, kamienice w rynku. Zniszczony został również doszczętnie Ratusz, okoliczne domy, klasztor jezuicki, gimnazjum, synagogi, młyn. 1 października – ukazał się „Mieszczanin”, pierwszy w mieście drukowany dwutygodnik polityczny, ekonomiczny i społeczny. 1897 – ukończono budowę nowego ratusza w stylu eklektycznym z wnętrzem w formie neorenesansu i neobaroku. 1902 – otwarcie Biblioteki Miejskiej. Wcześniej działały mniej dostępne biblioteki, np. w klasztorze jezuickim i w Gimnazjum. 1905 – rozpoczęto budowę szpitala miejskiego 1906: szpital miejski rozpoczął funkcjonowanie. na ul. Długosza 53 zamieszkują Siostry Felicjanki. 1907: wybudowana Dom Robotniczy przy ulicy Zygmuntowskiej. 1909 – oddano do użytku nowy budynek stacji kolejowej zaprojektowanego przez Adolfa Godfrejowa. 1910 – w budynku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” rozpoczęło działalność pierwsze kino w mieście. 1911 – ukończono budowę greckokatolickiej cerkwi św. Mikołaja przy ul. Kunegundy. Projekt wykonał Zenon Remi. 1912: ukończenie budowy sieci wodociągowej, uruchomienie Miejskiego Zakładu Elektrycznego i 368 latarni elektrycznych. do miasta włączono Załubińcze. ukończono budowę neogotyckiego kościoła św. Kazimierza (poświęcony w następnym roku). 1914: 18 listopada – trwa I wojna światowa, do miasta wkraczają wojska rosyjskie. 12 grudnia – wyparcie armii carskiej przez Austriaków. 13 grudnia – do miasta wkracza Józef Piłsudski na czele 1 pułku Legionów, który właśnie w Nowym Sączu zostanie przekształcony w I Brygadę. 1916, listopad – akt 5 listopada wywołuje w mieście wielki entuzjazm; 11 listopada ulicami Grodzką i Jagiellońską w kierunku rynku przechodzi wielotysięczny pochód z transparentami i pieśniami patriotycznymi. 1917, koniec sierpnia – początki działalności Polskiej Organizacji Wojskowej na terenie miasta, przygotowania do działań zbrojnych przeciw Austrii, szkolenia wojskowe młodzieży i kolejarzy. Gromadzenie broni, działalność propagandowa, pomoc polskim dezerterom.

Lata 1918–1939 – okres II Rzeczypospolitej 1918: 18 lutego – w reakcji na postanowienia traktatu brzeskiego, odbył się jednodniowy strajk powszechny połączony z protestem na rynku. Wstrzymano pracę w zakładach przemysłowych, urzędach, sklepach oraz na kolei. Kolejarze usunęli austriackie orły z budynków Starostwa i Dyrekcji Skarbowej, a także portrety cesarskie. Na dworcu kolejowym zamieniono napis „Neu Sandez” na „Nowy Sącz”. 31 października – z Polskiej Komisji Likwidacyjnej z Krakowa nadszedł szyfrowany telegram złożony z dwóch słów: „Już czas!”, tym samym bez rozlewu krwi zajęto koszary, obsadzono składy broni, amunicji, żywności, a na budynku stacji kolejowej zawieszono transparent: „Wolna, Zjednoczona, Niepodległa Polska”. 1 listopada – miasto odzyskuje niepodległość. Dowódca austriackiego garnizonu płk Henryk Fally przekazał najstarszemu wiekiem oficerowi polskiemu swoją szablę na znak oddania władzy. 2 listopada – w sali ratuszowej oddziały milicji złożyły uroczystą przysięgę na wierność Rzeczypospolitej Polskiej. 1 grudnia – w Krakowie został wydany rozkaz utworzenia sądeckiego 1 Pułku Strzelców Podhalańskich. 1922 – otwarto Teatr Robotniczy w Domu Robotniczym przy ulicy Zygmuntowskiej. 1928, październik – wizyta prezydenta RP Ignacego Mościckiego, jedyna wizyta głowy państwa w okresie międzywojennym. 1934: 19 czerwca – uroczyste pochowanie w Nowym Sączu zamordowanego przez ukraińskich nacjonalistów ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. lipiec – największa powódź okresu międzywojennego zalewa miasto.

Lata 1939–1945 – okres II wojny światowej mały|Getto żydowskie w Nowym Sączu, rok 1941. 1939: sierpień, przy kościele ewangelickim znaleziono broń i swastyki. 30 sierpnia – plakaty o mobilizacji pojawiają się na ulicach miasta. Rozpoczynają się masowe ucieczki na wschód. 1 września – lotnictwo niemieckie zbombardowało stację kolejową oraz koszary. 2 września – w wyniku przeprowadzonego nalotu na stację kolejową śmierć ponieśli pierwsi mieszkańcy miasta: Jan Biel oraz Stanisław Wożniak. 5 września – koleją z miasta wyjechali urzędnicy. 6 września – do miasta wkroczyły wojska niemieckie. 1940: 16 stycznia – rozpoczęły się liczne aresztowania w harcerskiej organizacji konspiracyjnej Polska Organizacja Białego Orła „Resurectio” (POBOR). 14 czerwca – z więzienia w Tarnowie wyruszył pierwszy masowy transport do KL Auschwitz, wśród którego było co najmniej kilkunastu sądeczan. 28 lipca – akcja odbicia Jana Karskiego z miejskiego szpitala.

1941: Czerwiec – władze okupacyjne utworzyły getto, w którym zgromadzili ponad 20 tys. nowosądeckich Żydów. Składało się ono z dwóch części: pierwszej – w centrum miasta i drugiej w dzielnicy Piekło. 1942: Sierpień – likwidacja getta i deportacja całej ludności żydowskiej do obozu zagłady w Bełżcu. 1944, 22 marca – Heinrich Hamann wydał rozkaz aresztowania Marii Stobieckiej i jej córek.

1945: