Herkules i królowa Lidia

Herkules i królowa Lidia (wł. Ercole e la regina di Lidia, hiszp. Hércules y la reina de LidiaW wznowieniu z 1968 roku hiszpański tytuł brzmiał Hércules encadenado., franc. Hercule et la Reine de Lydie) – włosko-hiszpańsko-francuski film miecza i sandałów z 1959 roku w reżyserii Pietra Francisciego i Mario Bavy bazujący na postaci Herkulesa (Heraklesa) z grecko-rzymskiej mitologii oraz dramatach Siedmiu przeciw Tebom Ajschylosa i Edyp w Kolonie Sofoklesa. Kontynuacja filmu Herkules z 1958 roku.

Fabuła Starożytna Attyka. Herkules wraz ze swą żoną Jole i przyjaciółmi z Jolkos wyrusza do rodzinnych Teb. Laertes, ojciec Ulissesa wręcza im gołębie, a Argos lirę. Po drodze zatrzymuje ich zły olbrzym Antajos mordujący przybyszów nie mogących mu zapłacić. Dzięki wiedzy Ulissesa o źródle siły Antajosa, Herkules go pokonuje.

W tebańskich jaskiniach Herkules i jego towarzysze znajdują abdykowanego króla Teb, Edypa z synem Polinikiem. Za namową Herkulesa odbywają się negocjacje pomiędzy Polinikiem a Eteoklesem rywalizującymi o tron królewski. W drodze do Polinika Herkules i Ulisses czerpią wodę ze Źródła Zapomnienia, przez co pierwszy traci pamięć, a drugi mowę. Trafiają w niewolę obcych wojsk i wypływają do Lidii władanej przez piękną i nikczemną Omfale.

Herkules cierpiący na amnezję zostaje uwiedziony przez królową jako jej nowy kochanek. Na osobności Ulisses tylko udający głuchoniemego wyjawia mu prawdę, jednak bez skutku. Wysyła więc jednego z ofiarowanych gołębi z wiadomością o pomoc do Itaki. Laertes wyrusza z Argonautami na ratunek, lecz przestrzega swą żonę Antykleę i narzeczoną Ulissesa, Penelopę o niewyjawieniu powodu nagłej podróży.

Tymczasem Eteokles podejrzewający nieobecnego Herkulesa o spiskowanie z Polinikiem zamierza pojmać Jole, mimo sprzeciwu arcykapłana Kreona. Następnie wydaje rozkaz aresztowania każdego wspierającego Polinika zaczynając od Kreona. W Lidii Ulisses odkrywa zabalsamowane zwłoki poprzednich kochanków Omfale, która chce zrobić to samo z Herkulesem. Laertes i Argonauci docierają do Lidii i są goszczeni przez Omfale. Ta zamierza wziąć Kastora jako następcę Herkulesa.

Herkulesowi zaczyna wracać pamięć. Konfrontuje się z Omfale, która jednak zarzeka o prawdziwej miłości do niego. Jednak Herkules i jego towarzysze nie dają się zwieść Omfale i powstrzymują jej żołnierzy, a Ulisses zabija ich dowódcę – Sandone. Uciekają z Lidii, a Omfale nie mogąc znieść przegranej popełnia samobójstwo w cieczy służącej do balsamowania zwłok.

Polinik i Eteokles wzajemnie podejrzewający Herkulesa o spisek szykują się na bitwę w Delfach. Eteokles w imieniu swego generała Lastene wyzywa brata na pojedynek. Tymczasem Herkules z Argonautami dociera do Teb by odbić więzioną przez Eteoklesa Jole, gdzie trafia do areny z tygrysami. Udaje się mu z wielkim trudem je pokonać. Polinik i Eteokles walczą ze sobą i obaj giną. Główny wódz Polinika – Amfiaraos zamierzający porwać Jole chce podbić Teby, jednak jego wojska rozbija obrona dowodzona przez Herkulesa. Jole jednoczy się z Herkulesem, zaś Kreon zostaje obwołany nowym królem Teb.

Obsada RolaAktorGłosHerkulesSteve ReevesEmilio CigoliOmfae, królowa LidiiSylvia LopezAndreina PagnaniJoleSylva KoscinaMaria Pia Di Meo (dialogi)Marisa Del Frate (śpiew)UlissesGabriele AntoniniMassimo TurciEteoklesSergio FantoniPolinikMimmo PalmaraRenato Turiarcykapłan KreonCarlo D’AngeloGiulio PanicaliSandoneGianni Lotikról EdypCesare FantoniIvo GarraniAmfiaraosDaniele VargasBruno PersaLaertesAndrea FantasiaGualtiero De AngelisArgosAldo FiorelliGianfranco BelliniTyfusAldo PiniBruno PersaKastorFulvio CarraraPolluksWilly ColombiniEskulapGian Paolo RosminoLauro GazzoloOrfeuszGino Matterabrak danychLasteneUgo SassoAntajosPrimo CarneraGiorgio CapecchiAntykleaFulvia FrancoClelia BernacchiPenelopaPatrizia Della RovereVittoria FebbiAdmeoAngelo ZanolliMegareusAlan SteelMelanippusGiuliano Gemmabrak danychNarrator–Nando Gazzolo

Produkcja Przygotowania i scenariusz Po gigantycznym międzynarodowym sukcesie finansowym Herkulesa (1958) zapadła decyzja o kontynuacji. Amerykański kulturysta Steve Reeves grający tytułową rolę po nakręceniu zdjęć wrócił do Kalifornii do swej pracy jako rzecznik ds. public relations w American Health Studios. Nie miał wiedzy o przyjęciu filmu, dopóki nie otrzymał telefonu od jego reżysera Pietra Francisciego z prośbą o powrót do Rzymu i zagranie w kolejna części. Reeves, któremu pensja w American Health Studios została obniżona, zwabiony większym zarobkiem i poczuciem kolejnej okazji do prezentacji jego siły zdecydował odejść z pracy i poleciał lotem do Włoch, gdzie już w samolocie był witany przez fanów skandujących „Ercole”.

Do produkcji wróciła ta sama ekipa co w poprzednim filmie, a większość aktorów powtórzyła swe role. Za scenariusz ponownie odpowiadał Fracisci i Ennio De Concini opierając się na micie o zniewoleniu Heraklesa przez Omfale. Do wątku pobocznego wykorzystano greckie tragedie Siedmiu przeciw Tebom Ajschylosa i Edyp w Kolonie Sofoklesa. Tim Lucas w książce Mario Bava: All the Colors of the Dark sugeruje, że wątek Jole tkającej szatę jako wybór swego nowego męża i prującą, by ów wybór opóźnić wykorzystano z Odysei Homera, gdzie w ten sposób postępowała Penelopa, żona Odyseusza; także tym samym eposem miała się inspirować wspólna podróż Herkulesa i UlissesaW Odysei głównym bohaterem jest Odyseusz, który w łacińskich krajach był znany pod imieniem Ulisses., który w filmie z protagonisty stał się pomocnikiem. Lucas wykazuje też, że jedną z inspiracji do scenariusza był pasek komiksowy Flash Gordon , a mianowicie historia z 1935 roku, gdzie podobnie jak w przygodach Herkulesa w Lidii, Flash zostaje schwytany i odurzony przez Azurę, Królową Czarownic eliksirem powodującym amnezję. I tak samo po odzyskaniu świadomości on i jego towarzysze nie dają się drugi raz się nabrać Azurze. Z kolei walka Flasha w jamie tigronów cesarza Minga na planecie Mongo jest odzwierciedleniem walki Herkulesa z tygrysami w Tebach. Lucas uważa, że późniejsze kino peplum chętnie sięgało z komiksu Raymonda zwłaszcza Ercole al centro della terra (1961) Mario Bavy czy Przygody Herkulesa (1983).

Casting Do roli Omfale zatrudniono francuską modelkę Sylvię Lopez, która grywała już we włoskim kinie wcielając w role femme fatale. Była to jej jedna z ostatnich ról, jako że będąc na planie chorowała na białaczkę po czym rok później zmarła w wieku 28 lat. Eteoklesa zagrał Sergio Fantoni, a jego ojciec Cesare Edypa, który w scenariuszu był również ojcem postaci granej przez Fantoniego. Antajosa zagrał popularny wrestler i bokser Primo Carnera. Epizodycznie oficerów Melanippusa i Megareusa zagrali kolejno Giuliano Gemma i Alan Steel (wówczas pod swoim prawdziwym nazwiskiem Sergio Ciani) znani potem jako gwiazdy kina peplum. Steel był również dublerem kaskaderskim Reevesa.

Zdjęcia Zdjęcie odbywały się między czerwcem a sierpniem 1958 roku. Wtedy też Reeves przekonał się o ówczesnej specyfice włoskiej kinematografii: „Zaraz po tym, jak przyjechałem do Włoch, aby rozpocząć zdjęcia do Herkulesa, zaczęliśmy zauważać inne ekipy, takie jak nasza, dwie lub trzy plaże dalej od nas, ustawiające kamery i kręcące filmy o Herkulesie, takie jak nasze. To było niewiarygodne. Używali tych samych kostiumów, fabuły, a nawet [tych samych] pomysłów co Francisci. Myślę, że to było jak ze wszystkim innym w życiu: gdy ktoś wpadnie na świetny pomysł, wszyscy chcą go zrealizować”.

Z powodu bariery językowej Steve Reeves nie zaprzyjaźnił się z ekipą i innymi aktorami. Niektórzy z nich kwestionowali siłę kulturysty, sugerując że wspomagał się sterydami. W 1989 roku Sylva Koscina w programie telewizyjnym Frassica contro Ercole powiedziała w wywiadzie z Nino Frassicą, że Reeves nie był w stanie jej unieść: „Nie mógł mnie nieść i jednocześnie mówić swoich kwestii, bo sapał z wysiłku! Kazali więc dwóm technikom uklęknąć przed nim, by podtrzymać mój ciężar!”. Reeves zaprzeczał tym zarzutom: „Skoro byłem w stanie podnieść [Mimmo] Palmarę, który ważył prawie 200 funtów, dlaczego nie miałbym podnieść Kosciny?”. Za to Reeves zaprzyjaźnił się Lopez, która znała język angielski i po latach wspominał, że na planie pomiędzy nimi rodziło się uczucie: „Pamiętam, jak kręciłem scenę, w której musieliśmy się pocałować. Francisci krzyczał »Przestań, przestań!«, a my dalej się całowaliśmy, jakbyśmy byli tam jedynymi ludźmi. Musiało interweniować dwóch techników, żeby nas rozdzielić!”

Początkowo Carnera nie był zadowolony z przebiegu walki z Reevesem, mówiąc że nie chce przegrać „z tym Jankesem”. W końcu dał się przekonać gdy wyjaśniono mu, że wygrana Herkulesa nad Antajosem jest istotna w oryginalnym micie. Operator zdjęć Mario Bava później przyznał się, że był de facto reżyserem około 70% produkcji.

Efekty specjalne Mario Bava ponownie oprócz zdjęć odpowiadał za efekty specjalne. Podczas kręcenia Bava poznał Massimo De Ritę, który potem pomógł mu uruchomić własną karierę reżyserską: „Kiedy dotarłem na scenę dźwiękową w Scalera, natknąłem się na następującą scenę: dość zużyty i załatany niebieski ekran, a przed nim ustawiony wóz ze Steve’em Reevesem i Sylvą Kosciną, która odgrywała pantomimę do playbacku (...) Spojrzałem na Bavę, który odwzajemnił uśmiech i powiedział: »Jesteśmy w złym stanie, nieprawdaż?« Ale kiedy zobaczyłem gotową scenę, ta scena wydała mi się prawdziwa, magiczna... wszystko nabrało realizmu i elegancji”.

Siedziba Omfale był przedstawiona za pomocą dorysówek z zaciemnioną dobudówką po prawej stronie. Podobnie została ukazana sceneria, gdzie Omfale schodzi klatką schodową czy scena, gdy Laertes odbiera gołębia z wezwaniem Ulissesa o pomoc.

W walce z tygrysami Reeves i jego dubler Alan Steel zmagali się zarówno z odurzonymi zwierzętami, jak i sztucznymi replikami, ale okazało się niemożliwe użycie któregokolwiek z nich do stworzenia koniecznego ujęcia czujnego tygrysa rzucającego się w powietrze na bohatera. Aby to osiągnąć, Bava w oparciu o materiał filmowy, namalował rozmytego tygrysa na przezroczystym dysku ze szkła lub plastiku i obracał go ręcznie przed obiektywem kamery, tak aby stworzyć iluzję skaczącego tygrysa. Bava polegał na tym, że ludzkie oko nie zarejestruje niedoskonałości i będzie rozproszony głosem zwierzęcia.

Zastosowano również blue box, m.in. gdy w dokach Teb Argonauci walczą ze strażnikami, Herkules ukradkiem wbiega po wielkich schodach. Było to rzeczywiste miejscem, ale wejście po niej była o połowę krótsze. Bava dwukrotnie sfilmował schody, raz w pobliżu z zamaskowaną górną ramą i ponownie z większej odległości z zamaskowaną dolną ramą. Oba elementy optycznie połączono razem oraz w montażu dano krótkie ujęcie wchodzących Argonautów, aby ukryć brak ciągłości wchodzenia Reevesa z jednej ekspozycji na drugą. Gotowe elementy zostały następnie użyte do wypełnienia tła walki na miecze, która została sfilmowana w studiu.

Wjazd do bram Teb był w rzeczywistości polną drogą usytuowaną między dwoma wzgórzami. Pionowe boki bramy zostały wzniesione na miejscu, podczas gdy cała sekcja parapetu, w której znajdują się aktorzy, została nakręcona w studio, a później optycznie połączona z materiałem filmowym.

Muzyka Podobnie jak w przypadku poprzedniej części ścieżkę muzyczną wykonał związany z kinem peplum Enzo Masetti, dla którego była to ostatnia praca przed emeryturą. Masetti napisał piosenkę „Per l’eternità”, którą Jole śpiewa na początku filmu. Wokal został zaśpiewany przez Marisę Del Frate, a następnie zsynchronizowana z ruchem ust Sylvy Kosciny. Oryginalna piosenka została wydana we Włoszech jako singiel przez wytwórnię Cetra.

Postprodukcja