Epistemologia (od , episteme – „wiedza; umiejętność, zrozumienie”; λόγος, logos – „nauka; myśl”), teoria poznania lub gnoseologia – dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością. Epistemologia rozważa naturę takich pojęć jak: prawda, przekonanie, sąd, spostrzeganie, wiedza czy uzasadnienie. „Co to jest poznanie i czym jest poznawanie? Wyjaśnianie praw dotyczących zarówno poznawania i tego, co jest poznane”.

Etymologia Problematyką poznania filozofowie zajmowali się od czasów starożytnych. Dopiero jednak w epoce nowożytnej pojawiła się świadomość, że jest to odrębna dyscyplina filozoficzna. Kantyści nazywali ją krytyką poznania. W dziele AestheticaAlexander Gottlieb Baumgarten, Aesthetica, Frankfurt nad Odrą, 1750, s. 1. z 1750 roku Alexander Gottlieb Baumgarten ukuł łaciński termin gnoseologia. W 1801 roku Wilhelm Traugott Krug użył nazwy Erkenntnislehre w swojej pracy Entwurf eines neuen Organons der Philosophie, oder Versuch über die Prinzipien der philosophischen ErkenntnisWilhelm Traugott Krug, Entwurf eines neuen Organons der Philosophie, oder Versuch über die Prinzipien der philosophischen Erkenntnis, Miśnia i Lubin, 1801, s. 85.. Określenie Erkenntnistheorie (teoria poznania) pojawiło się w wydanej w 1862 roku książce Eduarda Zellera Über Bedeutung und Aufgabe der Erkenntniss-Theorie. Ein akademischer Vortrag i zyskało znaczną popularność w obszarze języka niemieckiego.

Termin epistemology pojawił się po raz pierwszy w anonimowej recenzji, która ukazała się w nowojorskim The Eclectic Magazine of Foreign Literature, Science and Art w 1847 roku. Słowo to ukute na podobieństwo technology, miało oddawać niemieckie Wissenschaftslehre. Następnie użył go szkocki filozof James Frederick Ferrier w książce Institutes of Metaphysic: The Theory of Knowing and Being z 1854 roku. Został on utworzony od starogreckiego pojęcia episteme (), oznaczającego wiedzę pewną, naukową, dotyczącą istoty, i przeciwstawianą opiniom, wiedzy praktycznej czy doświadczeniu.

Główne zagadnienia Teoria poznania wiąże się z innymi dyscyplinami filozoficznymi lub im bliskimi, np. ontologią, logiką i psychologią. Ontologia traktuje o tym co i jak istnieje. Czy analiza istnienia ma poprzedzać analizę poznania, tj. czy bez istnienia nie byłoby poznania? Logika jest systemem tautologii jako zdań prawdziwych we wszystkich modelach, a epistemologia na pewno z tautologii się nie składa. Przedmiot badań psychologii jest częściowo wspólny, jednak każda z tych nauk bada go z innego punktu widzenia. Psychologia zajmuje się przebiegiem procesów poznawczych, a epistemologia interesuje się, wedle czego poznanie ma być oceniane jako prawda i fałsz....

Teoria wiedzy Co to jest wiedza (poznanie), to problem definicji wiedzy, a co jest wiedzą, to problem kryterium wiedzy. Jak dotrzeć do wiedzy, czyli jaka jest właściwa droga poznawania, to problem sposobu poznania. Rozdzielając dwa główne nurty w tej kwestii rozróżnia się: empiryzm metodologiczny (aposterioryzm) mówiący, że źródłem poznania jest doświadczenie i racjonalizm metodologiczny (aprioryzm), który twierdzi, że jest nim rozum. Spór toczy się też o to, czy istnieje wiedza wrodzona (natywizm głosi iż wiedza jest wrodzona), czy nabywamy ją wraz z doświadczeniem, czyli o pochodzenie poznania. I tu mamy też dwa główne stanowiska: empiryzm genetyczny i racjonalizm genetyczny. Naturą poznania naukowego zajmuje się filozofia nauki. Czy wiedza jest w ogóle możliwa i jak bronić się przed zarzutami sceptycznymi to problem sceptycyzmu.

Teoria prawdy

Poszukiwanie definicji prawdy jest problemem podstawowym dla epistemologii. Tak jak w przypadku teorii wiedzy, teoria prawdy poszukuje jej definicji i kryterium bycia prawdą. Czy prawda istnieje i czy jest poznawalna, to zagadnienia blisko spokrewnione z problemem sceptycyzmu. Wiedza wspiera się na pojęciu prawdy, stąd pojęcie to jest podstawowe dla całej filozofii.

Problem psychofizyczny

Jaka jest relacja między materią a duchem, rzeczą myślącą a rozciągłą czy, używając współczesnej terminologii, umysłem a ciałem czy zjawiskami fizycznymi a psychicznymi, to tak zwany problem psychofizyczny. Wyróżnia się tu przede wszystkim monizm (istnieje jedna substancja) i dualizm (istnieją odrębne substancje: ciało i duch).

Problem percepcji thumb|Przykład iluzji w postrzeganiu. Na tym obrazku linie poziome są równoległe. Problemy pojęciowej analizy percepcji, jej przedmiotu, wiarygodności oraz relacji percepcji i wiedzy to podstawowe problemy . Podstawowymi współczesnymi poglądami w filozofii percepcji są: realizm bezpośredni (spostrzeganie jest bezpośrednie, wymaga oddziaływania przyczynowego ze strony przedmiotu, przedmiotami percepcji są przedmioty w przestrzeni fizycznej, percepcja jest zasadniczo wiarygodna), realizm pośredni (przedmiotem percepcji są reprezentacje rzeczy istniejących w przestrzeni fizycznej) oraz fenomenalizm (mamy dostęp jedynie do doznań i nie istnieje możliwość dotarcia do przedmiotów świata zewnętrznego).

Rys historyczny

Epistemologia jako odrębny dział filozofii została zapoczątkowana przez Kartezjusza, ale zagadnienia epistemologiczne były obecne właściwie już od początku refleksji filozoficznej.

Starożytność W filozofii starożytnej problematyka epistemologiczna nie była wyróżniona, lecz rozważano ją przy okazji problematyki logicznej czy metafizycznej.

W użyciu funkcjonowało kilka pojęć, których znaczenie i wzajemne relacje były różnie określane przez poszczególnych filozofów: episteme () – jest to wiedza pewna, naukowa, najbardziej godna posiadania. Jako taka przeciwstawiana jest doksie, czyli opiniom. Jest to też wiedza teoretyczna (i wtedy przeciwstawiana techne), przedmiot zainteresowania filozofów. Od niej swoją nazwę weźmie epistemologia; () – biegłość, umiejętność, sztuka; wiedza praktyczna, związana z wykonywaniem rzemiosła i opanowaniem umiejętności praktycznych. Często przez filozofów uznawana za wiedzę o niższym statusie; doksa () – mniemanie, opinia. Nie jest to wiedza, lecz jej pozór. Jako zadanie filozofów określano często obnażanie doksy i poszukiwanie episteme.

Filozofowie przyrody i sofiści Już w pierwszym okresie filozofii starożytnej filozofowie przyrody i sofiści głosili pewne tezy na temat poznania, z których wiele antycypowało podstawowe zagadnienia epistemologii. Solon zalecał, żeby na podstawie rzeczy jasnych wnioskować o niejasnych, a Chilon był autorem zwrotu „poznaj samego siebie”. Tezę Heraklita (zm. ok. 480 p.n.e.), że wszystko płynie można rozumieć jako zwrócenie uwagi na problem identyczności przedmiotów w czasie. Dostrzegł, że zmienność podlega konieczności, który określał mianem logosu. Krytykował również bezrefleksyjne opieranie się na poznaniu zmysłowym, o ile nie jest poparte rozumem. Człowiek posiada możliwość poznania samego siebie poprzez myślenie, które umożliwia właśnie rozum. Pitagorejczycy znali dedukcję (dowód istnienia liczb niewymiernych) i przekonani byli o tym, że świat można opisać za pomocą matematyki (Filolaos był zwolennikiem koncepcji poznania jako uchwycenia stosunków ilościowych). Stosując metodę dedukcyjną stali się tym samym, prekursorami racjonalizmu i aproioryzmu w filozofii, obecnego już w poglądach szkoły eleackiej. Parmenides, który ją zapoczątkował, stawiał równość między bytem a poznaniem i twierdził, że wadliwość mniemań jest nieusuwalna. Episteme, w przeciwieństwie do doksy, odnosi się do bytu i jest bezbłędna. Melissos krytykował poznanie zmysłowe, a Anaksagoras jako pierwszy pojmował rozum jako autonomiczną zdolność poznawczą. Demokryt był prekursorem Locke’a w twierdzeniu, że jakości są subiektywne i uważał, że rzeczy podobne poznajemy przez podobne (atomy emitują swoje podobieństwa, które docierają do naszych zmysłów). Twierdził, że ilość jest tym aspektem rzeczy, który można poznać w sposób obiektywny. Słynną tezę Protagorasa, że człowiek jest miarą wszechrzeczy można rozumieć jako spostrzeżenie, że każdemu argumentowi da się przedstawić kontrargument, a rzeczywistość widzi się różnie w zależności od punktu obserwacji. Protagoras twierdził też, że nie można poznać bogów. Gorgiasz swojej tezy, że nic nie istnieje, a nawet jeśli istnieje, to nie jest poznawalne, próbował dowodzić nie wprost. Sokrates (zm. 399 p.n.e.) rozumiał cnotę (etykę) jako rodzaj wiedzy i znał metody definiowania i analizy pojęć.

Platon Platon (ur. 427, zm. 347 p.n.e.) był twórcą klasycznej teorii wiedzy jako prawdziwego, dobrze uzasadnionego sądu (Teajtet). Jego koncepcja poznania była jednak ściśle związana z jego metafizyką. Platon rozróżnił: wiedzę (episteme), której przedmiotem są idee i stosunki między nimi, będącą ogólną i pewną oraz dzielącą się na: intuicyjną (noesis) prowadzącą do poznania Dobra, dyskursywną (dianoia), wiedzę na temat prawd matematyki, mniemanie (doksa) pochodzące od zmysłów i szczegółowe, dotyczące świata złudnego, jednak nie będące całkowitą ignorancją.

Pochodzenie wiedzy tłumaczył koncepcją preegzystencji dusz i metempsychozą, a więc był twórcą natywistycznej koncepcji wiedzy wrodzonej, która jest nabywana poprzez przypominanie – anamnezę. Platon nie utożsamiał wiedzy z prawdziwym sądem, zwrócił bowiem uwagę na fakt, iż można głosić coś prawdziwie wcale o tym nie wiedząc.

Swoją teorię poznania zobrazował w metaforze jaskini. Kolejne stopnie poznania rzeczywistości obrazowane są jako kolejne etapy wyzwalania się duszy. Cienie postrzegane na ścianie jaskini przez uwięzione w niej dusze są pozorem rzeczywistości, a postrzeganie ich związane jest z wyobraźnią (εἰϰασία). Dusza, która odwraca się od pozorów, by postrzec przedmioty, które rzucają cienie, opiera się na wierze (πίστιϛ). Przejście na wyższy poziom poznania, od oglądu przedmiotów zmysłowych ku przedmiotom prawdziwym dokonuje się za pomocą odbić obrazów: nauk matematycznych (poznanie pośredniczące, διάνοια). Poznanie rzeczywistości poza jaskinią następuje dzięki noezie (, noesis), intuicyjnemu wglądowi w istotę rzeczywistości.

Arystoteles Jego uczeń, Arystoteles (ur. 384, zm. 322 p.n.e.) był autorem koncepcji wiedzy jako systemu dedukcyjnego, w którym wychodzimy od przesłanek (aksjomatów) i wyprowadzamy kolejne twierdzenia za pomocą dedukcji. Wiedza (episteme) według jego modelu miała być ogólna i pewna. Stagiryta łączył z przekonaniem, że poznanie pochodzi z doświadczenia, choć rozum jest czymś w rodzaju jego moderatora, łączącego w sobie czynności zmysłów i myślenie. Przedmiotem poznania dla Arystotelesa jest substancja, połączenie materii i formy. Wprowadza również pojęcie przyczyny teleologicznej – celowej, jako racji powstawania rzeczy.

Jako pierwszy (przed Johnem Lockiem) użył pojęcia tabula rasa (de Anima 430A) na określenie umysłu, który wszelką wiedzę może zdobyć jedynie poprzez doświadczenie. Stanął w ten sposób w opozycji do platońskiej koncepcji wiedzy wrodzonej (natywizm). Podzielił nauki na teoretyczne (theoria), praktyczne (phronesis) i poetyczne (poetike). Stworzył podstawowe narzędzia logiczne dla nauki, teorię retoryki i ugruntował pojęcia takie jak spostrzeżenie, pamięć, doświadczenie i poznanie naukowe.

Sceptycyzm starożytny thumb|Kaczka czy królik? Ainedyzem twierdził, że ten sam zmysł zadziała różnie w zależności od okoliczności.

Choć filozofia sceptyków powstała na gruncie etyki, jako że zalecali oni powstrzymanie się od wszelkich sądów ze względu na dążenie do ideału moralno-życiowego, to ich osiągnięcia są doniosłe z punktu widzenia epistemologii. Skupili się na argumentowaniu za tym, że nic nie można poznać z pewnością, czyli że ideał episteme jest nierealizowalny. Pirron (zm. ok. 286 p.n.e.) twierdził, że dla każdych dwóch zdań A i nie-A trzeba przyjąć ich równe prawdopodobieństwo i mówić tylko „nie wiem, że A i nie wiem, że nie-A”. Ainezydem stworzył listę argumentów przeciw poznaniu bezpośredniemu: Różne stworzenia mają różne spostrzeżenia. Różni ludzie mają różne spostrzeżenia. Różne zmysły dają różne wrażenia tego samego przedmiotu.