mały|King’s Theatre w Londynie, gdzie Daniel Curz debiutował jako tancerz w sezonie 1769/1770|242x242px mały|Teatro San Benedetto w Wenecji, gdzie Daniel Curz występował w sezonach 1772/1773 i 1779/1780|242x242px mały|Burgtheater w Wiedniu, gdzie Daniel Curz pracował w latach 1774-1776|242x242px Daniel Curz vel Kurz (ur. 23 grudnia 1753 w Wenecji, zm. po 1822 prawdopodobnie w Żytomierzu) – alzacki tancerz, baletmistrz, choreograf i nauczyciel tańca od 1776 związany z Polską. Jeden z „ojców polskiego baletu”. W latach 1777–1782 był w Warszawie członkiem francuskiej loży wolnomularskiej Doskonałego Milczenia (Le Parfait Silence) w stopniu mistrza obrzędów.
Notowany był także jako: Courti, Courtz, Courz, Curs, Curtz, Kurc, Kurtz, Kurzi oraz pod imieniem DanielePaweł Chynowski, Daniel Curz: https://archiwum.teatrwielki.pl/baza/-/o/daniel-curz/1349290/20181. Zachowany wizerunek jego odręcznego podpisu z 1783 wskazuje jednak, że sam używał wersji nazwiska CurzLudwik Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. II, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1925, il. 46..
Pochodzenie Jego rodzina pochodziła z Alzacji, dlatego jako Alzatczyk przez jednych uważany był za Francuza, a przez innych za Niemca. Jego ojciec Andreas (Andrea) Curz vel Kurz (1714-po 1774)Musik und Musiker am Stuttgarter Hoftheater (1750-1918), Quellen und Studien, Herausgegeben von Rainer Nägele. Stuttgart: Württembergischen Landesbibliothek, 2000, s. 35. żył i pracował przez jakiś czas w Wenecji jako skrzypek Bazyliki św. Marka i Teatro San Samuele, gdzie zaprzyjaźnił się z Giacomo Casanovą, który wspomina go w swoich pamiętnikach. W latach 1753–1774 był on wirtuozem orkiestry książęcej pod dyrekcją Niccolò Jommellego w Hoftheater w Stuttgarcie i w Hofschloßtheater w Ludwigsburgu. Jego córką i siostrą Daniela była Caterina Curz vel Kurz, w młodości jedna z metres księcia wirtemberskiego Karola EugeniuszaMusik und Musiker am Stuttgarter Hoftheater (1750-1918), Quellen und Studien, Herausgegeben von Rainer Nägele. Stuttgart: Württembergischen Landesbibliothek, 2000, s. 64. , a później ceniona primabalerina czołowych scen włoskich. Oboje urodzili się jeszcze w Wenecji, ale wychowywali się już po przeniesieniu rodziny do Stuttgartu, gdzie uczyli się tańca u świetnych pedagogów w książęcej szkole baletowej.
Kariera artystyczna Edukacja Jako chłopiec praktykował w przedstawieniach legendarnego baletmistrza i reformatora teatru baletowego Jeana-Georges’a Noverre’a, który w latach 1760–1767 uczynił ze Stuttgartu najważniejszy ośrodek baletowy Europy. Potem uczył się jeszcze w paryskiej Académie de Danse, a jak twierdził później w swoim życiorysie „po ukończeniu edukacji w Akademii Paryskiej Tańca udał się do Londynu, gdzie jako tanecznik w Teatrze Królewskim był umieszczony”Archiwum Kuratorii Wileńskiej X. Adama Czartoryskiego (rękopisy), Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie.
Pierwsze lata na scenie Jak większość tancerzy baletowych tamtych czasów, również on wędrował po Europie zdobywając nowe doświadczenia artystyczne i awansując, poszukując lepszych warunków pracy i swojego trwałego miejsca egzystencji. Był kolejno figurantem (czyli tancerzem zespołowym) w zespole baletmistrza Vincenzo Campioniego w King’s Theatre w Londynie (1769/1770), w zespole Louis-Aimé Dauvigny’ego w Hofschloßtheater w Ludwigsburgu (1770/1771) oraz w Teatro San Benedetto w Wenecji, gdzie pracował pod kierunkiem innego sławnego choreografa i reformatora baletu swojej epoki, Gasparo Angioliniego (1772/1773). Później został jednym z czołowych solistów zespołu Angioliniego w wiedeńskim Burgtheater (1774–1776).
Przyjazd do Warszawy W połowie 1776 sprowadzono go z Wiednia do Warszawy wraz kilkoma innymi tancerzami. Byli także wśród nichKaryna Wierzbicka-Michalska: Aktorzy cudzoziemscy w Warszawie w XVIII wieku, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1975, s. 152 i 231-232: primabalerina Anna Maria Riva, zwana panią Valentin, z mężem Valentinem Rivą, Leopold Frühmann z żoną Anną Marią oraz Antonio Viganò, których doangażowano dla wzmocnienia zespołu baletowego ówczesnej antrepryzy książąt Sułkowskich. Curz zajął u nas pozycję jednego z pierwszych tancerzy, którą utrzymywał w latach 1776–1778. Występował wtedy na scenie w Pałacu Radziwiłłowskim m.in. w rolach Kreona w Medei i JazonieKaryna Wierzbicka, Źródła do historii teatru warszawskiego od roku 1762 do roku 1833, cz. I. Czasy Stanisławowskie, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1951, s. 188-189. i Raymonda de Mayenne w Adèle de PonthieuLudwik Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I, s. 128-129 i t. II, s. 323-324, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1925. – oba balety według Noverre’a (1777). Zadebiutował też u nas jako choreograf.
Ponownie za granicą Następnie tańczył kolejno: w Kärntnerthortheater w Wiedniu (1778/1779), jako pierwszy tancerz i choreograf w Teatro Civico w Alessandrii pod kierownictwem baletmistrza Sébastiena Galleta (1779) oraz ponownie w Teatro San Benedetto w Wenecji, tym razem w zespole Domenico Ricciardiego (1779/1780).
Powrót do Polski Od 1780 znów pracował w Warszawie jako pierwszy tancerz „serio” i „baletmistrz Jego Królewskiej Mości”. Odtąd pozostał już w Polsce na stałe. W latach 1780–1785 kierował niewielkim zespołem występującym na scenie Teatru na placu Krasińskich i szkołą tańca. Z kolei w latach 1786–1795 (początkowo wspólnie z francuskim baletmistrzem François Gabrielem Le Doux) prowadził zespół Tancerzy Narodowy Jego Królewskiej Mości Stanisława Augusta. Jak twierdził po latach: „wezwany od Jego Królewskiej Mci polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego przez JW Moszyńskiego, stolnika koronnego, udał się do Warszawy, gdzie w 1780 roku przyjął służbę u Króla JMci jako dyrektor i kompozytor baletów w Królewskim Teatrze i tam uformował Akademię Tańców do 60 osób, w której służbie zostawał ciągle do roku 1795, nagradzany wielokrotnie od Króla Jmci i prawie za każdym baletem nowo skomponowanym”. Na scenie warszawskiej był w tych latach twórcą choreografii pond stu rozmaitych baletów z akcją, divertissement oraz rozmaitych tańców w przedstawieniach operowych i komediowych. Jego wielki wkład w zakorzenienie sztuki baletowej w polskiej kulturze spowodował, że z perspektywy czasu uznawany jest obecnie - wraz z François Gabrielem Le Doux - za jednego z „ojców polskiego baletu”. Notowany był także w epizodycznych rolach aktorskich dwóch przedstawień komediowych prezentowanych w letniej rezydencji królewskiej w ŁazienkachLudwik Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I, s. 464-465, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1925..
Ważniejsze kreacje 1772: Jorba – La partenza di Enea, ossia Didone abbandonata (Odjazd Eneasza, czyli Dydo opuszczona), muzyka i choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1772: tańce – L'arte vinta dalla natura (Sztuka zwyciężona przez naturę), muzyka i choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1773: rola nieustalona – Il re alla caccia (Król na polowaniu), muzyka i choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1773: tańce – Scene episodiche (Sceny epizodyczne), muzyka i choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1773: Oroasso – Semiramide (Semiramida), muzyka N.N., choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1773: Sanfranco, pułkownik regimentu i Młody Oficer – Il disertore francese (Dezerter francuski), muzyka N.N., choreografia Gasparo Angiolini, Teatro San Benedetto, Wenecja 1774: rola nieustalona – Der Waise aus China (Mędrzec z Chin), muzyka i choreografia Gasparo Angiolini, Burgtheater, Wiedeń 1775: rola nieustalona – Der Wahrsager auf dem Dorfe (Wróżbita na wsi), muzyka Franz Aspelmayr, choreografia Gasparo Angiolini, Burgtheater, Wiedeń 1777: solista – Nimfy, muzyka Josef Starzer (?), choreografia Daniel Curz wg Gasparo Angioliniego, Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim, Warszawa 1777: Kreon – Medea i Jazon, muzyka Jean-Joseph Rodolphe, choreografia Leopold Frühmann wg Jeana-Georges’a Noverre’a, Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim, Warszawa 1777: Raymond de Mayenne – Adèle de Ponthieu, muzyka Josef Starzer, choreografia Daniel Curz wg Jeana-Georges’a Noverre’a, Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim, Warszawa 1778: Don Juan – Don Juan, czyli Bankiet Piotra, muzyka Antoni Hart, choreografia Francesco Caselli według Gasparo Angioliniego, Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim, Warszawa 1779: Romulus – Il ratto delle sabine (Porwanie Sabinek), muzyka Felice Alessandri, choreografia Sébastien Gallet, Teatro Civico, Alessandria 1779: Książę Lancaster – Il conte d'Essex (Hrabia Essex), muzyka i choreografia Domenico Ricciardi, Teatro San Benedetto, Wenecja 1779: tańce – La giardiniera fortunata (Szczęśliwa ogrodniczka), muzyka i choreografia Domenico Ricciardi, Teatro San Benedetto, Wenecja 1780: Książę Gwezjusz – Le Congiure del Duca di Guisa (Spiski księcia Gwezjusza), muzyka i choreografia Domenico Ricciardi, Teatro San Benedetto, Wenecja 1780: tańce – Festa da ballo (Zabawa taneczna), muzyka i choreografia Domenico Ricciardi, Teatro San Benedetto, Wenecja 1783: Pas de quatre węgierski – Przypadki karczemne, muzyka N.N., choreografia Daniel Curz, Teatr na placu Krasińskich, Warszawa 1787: solista – Pas de quatre węgierski, muzyka N.N., choreografia Franz Schlanzowski, Tancerze Narodowi Jego Królewskiej Mości – Teatr na placu Krasińskich, Warszawa 1789: Kacyk Kaban – Kapitan Sander na wyspie Karolinie, muz. Vittorio Trento, choreografia Domenico Riccardi, Tancerze Narodowi Jego Królewskiej Mości – Teatr na placu Krasińskich, Warszawa
Ważniejsze prace choreograficzneLudwik Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. II, s. 323-340, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1925.Alina Żórawska-Witkowska, Muzyka na dworze i w teatrze Stanisława Augusta, Zamek Królewski, Warszawa 1995. mały|Pałac Radziwiłłowski (obecny Pałac Prezydencki), gdzie na pierwszym piętrze mieściła się w latach 1774-1778 sala teatralna, w której Daniel Curz debiutował w Warszawie jako tancerz i choreograf, rysunek Pierre’a Ricaud de Tirregaille'a z jego planu Warszawy, 1762, Biblioteka Narodowa |310x310px mały|Teatr na placu Krasińskich, rysunek Zygmunta Vogla, ok. 1791, Biblioteka Narodowa|310x310px mały|398x398px|Scena baletowa Daniela Curza w operze Pirro Paisiella na scenie Teatru na placu Krasińskich w wykonaniu Michała Rymińskiego, Doroty Sitańskiej i innych Tancerzy Narodowych Jego Królewskiej Mości, 1790, Muzeum Narodowe w Warszawie (według opisów na odwrocie obrazu, drugi mężczyzna od prawej strony na pierwszym planie, ten wpatrzony na scenę, to twórca prezentowanego baletu Daniel CurzJuliusz W. Gomulicki: Kiedy powstał i co przedstawia obraz „Wnętrze Teatru Narodowego”? W: „Pamiętnik Teatralny”, Warszawa 1966, zeszyt 1-4, s. 77-96.) Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim 1777: Nimfy wg Gasparo Angioliniego (muz. Josef Starzer?) 1777: Adèle de Ponthieu wg Jeana-Georges’a Noverre’a (muz. Josef Starzer) 1777: Górale (muz. N.N.) 1777: Winobrańcy (muz. N.N.) Teatro Civico, Alessandria 1779: Il feudatario ingannato (muz. N.N.) Teatr na placu Krasińskich 1780: Horacjusze i Kuracjusze wg Jeana-Georges’a Noverre’a (muz. Josef Starzer) 1781: Francuz w Londynie (muz. N.N.) 1781: Dydona opuszczona wg Gasparo Angioliniego (muz. Gasparo Angiolini?) 1783: Zazdrość w seraju wg Jeana-Georges’a Noverre’a (muz. Josef Starzer?) 1783: Apollo i Dafne, czyli Zwycięstwo miłości (muz. N.N.) 1783: Mąż oszukany, czyli Wesele wiejskie (muz. N.N.) 1783: Szczęśliwe rozbicie okrętu wg Jeana-Georges’a Noverre’a (muz. Antoni Hart) 1783: Powrót Ulissesa do Itaki (muz. N.N.) 1783: Rekrut z musu (muz. N.N.) 1784: Zbieg wg Jeana Daubervala (muz. Pierre-Alexandre Monsigny?) 1784: Karnawał w Wenecji (muz. N.N.) 1784: Kozaki, czyli Zezwolenie wymuszone (muz. Antoni Hart)