Wołczków (hist. Wolczek, ukr. Вовчків) – osada na prawie ruskim, osada na prawie magdeburskim, samodzielna gmina wiejska, gromada w gminie Mariampol, obecnie w granicach gminy Dubowce (ukr. Дубівці).
Położenie Wołczków leży na południowo-zachodnim krańcu części Wyżyny Podolskiej, na lewym brzegu rzeki Dniestr, wzdłuż potoku Woronica, 14 km na południowy wschód od Halicza oraz 15 km na północny wschód od Stanisławowa, od wschodu przylega do Mariampola.
Klimat i przyroda W Wołczkowie i okolicach panuje klimat umiarkowany ciepły kontynentalny.
Najwyższe wzniesienie po wschodniej stronie dochodzi do 284 m n.p.m..
Rzeka: Dniestr i jej lewy dopływ - potok Woronica.
Około 1 km na północ od Wołczkowa przy "potoku Zgniłym" (Woronica) występują złoża kredy z krzemieniami.
Archeologia Jedna z najstarszych osad nad Dniestrem. Pierwsze badania archeologiczne tych okolic przeprowadził Stanisław Krzyżanowski w 1869, następne wykonała Karpacka Ekspedycja Archeologiczna. Najstarsze znaleziska datowane są na okres kultury mustierskiej (150–35 tys. lat p.n.e.). W pn.-wsch. części Wołczkowa, na prawym brzegu strumienia Woronica, odkryto osadę paleolityczną, która pochodzi z okresu górnego paleolitu (38 000–10 000 lat p.n.e.). W rejonie zamku Mariampol znajduje się stanowisko archeologiczne Starożytna osada Wowczkiw I.
Etymologia Na Rusi Halickiej imię Wołczko nosili też niektórzy właściciele osad z rodu Dragów-Sasów, dlatego nazwa Wołczków najprawdopodobniej pochodzi od słowiańskiego imienia Wołczko (Вовчкo), które mogło nosić pierwsze osadnictwo lub właściciel osady.
Nie należy jednak odrzucać wersji, że pochodzi od nazwy totemu plemienia, które tu żyło – wilka. Hipotezę tę potwierdza fakt, że w XV wieku wieś jest wymieniana w dokumentach historycznych jako Wolczek, jak również mapa z 1670.
Wołczków (podobnie jak wsie: Volkowa, Vołkow, Wołczkowice) może być owocem pracy kolonizatorskiej celnika, Żyda Wołczka, pracującego dla króla Władysława Jagiełły jako nadworny urzędnik mający m.in. przywilej lokowania wsi na prawie niemieckim ex radice nova.
W parafialnych spisach ludności figurują osoby wyznania grekokatolickiego o nazwisku Wołczuk.
Historia 1386–1795 mały|Wołczków (lat. Wolczek) na mapie z 1670 przed lokacją Mariampola W okresie Korony Królestwa Polskiego osada leżąca w prowincji małopolskiej, województwie ruskim, powiecie halickim.
Od 1367 osada leżała na terenie rzymskokatolickiej metropolii halickiej, a od 1412 do rzymskokatolickiej metropolii lwowskiej.
Wołczków należał do szlacheckiej rodziny Bylinów,, która pochodziła z pow. średzkiego w Wielkopolsce. Dokumenty sądowe „Akta grodzkie i ziemskie” zawierają zapisy z 1378 wspominające Jana z przydomkiem Bylinka, który przedstawił w sądzie przywilej na Wovcze, nadany jego przodkom jeszcze przez księcia Władysława Opolczyka, Namiestnika na Rusi Halickiej w latach 1372-1380.
Kolejną wzmiankę o tej osadzie można znaleźć w 1404, kiedy właściciel Wołczkowa Dobeslav z Delijiv (Delejów) musiał wysłać siedem swoich poddanych do sądu w Haliczu.
W 1436 roku folwark należał do Jana Koli z Delijewa, który pozwał szlachcica Adama Kromidowskiego o zajęcie przez niego 4 majątków: Delijewo, Tumyr, Trzczencze i Wovce i wygrał proces. Po śmierci Jana Koli, jego synowie w 1443 roku podzielili między siebie majątki ojca. Wieś Wovcze przypadła najmłodszemu z nich, Janowi, zwanemu Bylinką.
W 1452 Piotr ze Szczawina (Petrus de Szczawino), sprzedał Wołczków (lat. Volczkow) i Łuka (lat. Luka) Panu Andrzejowi Bilinie z Rzepniowa w (Andrea de Rzepinow).
W tym okresie w Wołczkowie pracował pop Ihnath (1463 i 1464), co świadczy o funkcjonowaniu cerkwi oraz zarządca Wawrzyniec (Laurentius).
Syn Andrzeja Byliny - Jan Bylinka (1457-1484) w 1469 przedstawił nadanie Władysława Opolczyka na wieś Wołczków (Wołczkowce) z monasterem Ostrów okazując dodatkowo potwierdzenie Kazimierza Jagiellończyka.
Zapisy z 1470 mówią o tym, że z Halicza do Wołczkowa dowiodła lokalna droga (prywatna) groblą stawu bybelskiego. Zachodnią część obszaru przepływa dopływ Dniestru. Zabudowania leżą po obu stronach potoku. W księdze podatkowej z 1515 odnotowano we wsi 4 łany (ok. 100 ha) ziemi uprawnej i kolejne 3 łany ziemi przejściowo wolnej. Wołczków stanowił osobne gniazdo szlacheckie podobnie, jak pobliskie Wodniki, Łany, Tumierz czy Delejów.de
W XVI wieku Wołczków przeżywał okres rozrostu. Zbudowano drewniany kościół (Wolczkoviensis) wzmiankowany w 1593, 1600 i 1615, należący do dziekanii uścieńskiej w archidiecezji lwowskiej, w późniejszej parafii mariampolskiej. Świątynia została zniszczona przez Tatarów w czasie najazdów turecko-tatarskich w 1594.
Począwszy od 1630, osada należała do książęcej rodziny Bełżeckich, którzy w latach trzydziestych XVII wieku otrzymał od króla polskiego Zygmunta III Wazy przywilej na budowę miasta na terenie Wołczkowa. W tym okresie zamożniejsza szlachta posiada zameczki zwane w aktach fortalitia. Jan Bełżecki zbudował drewniany zamek-rezydencję, który stał się cytadelą miasta. W 1638 wywalczył dla Wołczkowa status miasta. Mapa z tego okresu pokazuje połączenia drogowe w kierunku północno-wschodnim z pobliskimi twierdzami Kąkolniki i Kończaki.
Po śmierci Jana Bełżeckiego, w 1643 jeden z jego czterech synów - Teodor Andrzej Bełżecki dostał w spadku klucz wołczkowski z zameczkiem zwanym Boża Wola. Bratobójcza wojna była smutnym epilogiem historii bardzo możnego i świetnego niegdyś rodu. Odtąd głucho o Bełżeckich w ziemi halickiej. W 1655 ponownie najechane i zgrabione zostały sąsiednie Czeszybiesy (Jezupol). W ciągu dwóch kolejnych lat najazdy kozackie niszczyły Czeszybiesy i Bohowid (Boży Widok) w WołczkowieWładysław Łozińskim Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, 1903, s. 98..
Po zakończeniu wojny polsko-rosyjskiej król Polski Jan III Sobieski w 1670 nadał osadzie miejskie prawa magdeburskie. Drewniany zameczek zwany Boża Wola w 1676 oblegały wojska osmańskie z ich krymsko-tatarskimi sojusznikami, które doszczętnie spaliły miasto wraz z zamkiem.
Szlachecka rodzina Jabłonowskich już w XV wieku rozdzieliła się na kilka linii, które nabyły dobra w różnych stronach państwa polskiego m.in. Wołczków na Rusi, określany jako (Mazovitarum Colonia).
Kolejny właściciel Stanisław Jan Jabłonowski podzielił Wołczków na dwie części. W południowej części Wołczkowa przylegającej do Dniestru, na miejscu zwanym Bohowid (Boży widok), w 1691 założył miasteczko Mariampol i zbudował w nim murowany zamek obronny, który stanowił zbrojną placówkę chroniącą okolice przed Turkami. Z czasem Wołczków tracił swoje znaczenie na rzecz rozwoju Mariampola.
1792–1918 Królestwo Galicji i Lodomerii (wchodzące w skład: Monarchii Habsburgów a potem Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier), Okręg administracyjny Namiestnictwa we Lwowie, obwód stanisławowski, powiat halicki a od 1866 powiat stanisławowski.
Wołczków należał do dóbr mariampolskich księżnej Anny Pauliny z Sapiehów Jabłonowskiej. mały|Wołczków (lat. Wolczkow) nad potokiem Woronica (al. Koropecki) 1779-1783
Według Skorowidz miejscowości i dóbr tabularnych Galicji właścicielami Wołczkowa byli kolejno: Józefa z Książąt Jabłonowskich Hrabina Stadnicka (1840), Franciszka Pajączkowska, Eleonora Skarbek księżna Jabłonowska (1855, 1868, 1877); hrabia Oswald Potocki oraz jego synowie: Karol Ludwig i Henryk Edmund Potoccy herbu Pilawa (1890); Marya Torosiewicz (od 1895); Marya Torosiewicz Błażowska (1914); następnie majątek został rozparcelowany.
W 1818 Jakub Baran sprawował funkcję wójta.
Prowadzona w Wołczkowie stadnina koni w 1824 została nagrodzona za przychów najpiękniejszych klaczy. Częste pożary niszczyły po kilkadziesiąt zabudowań. mały|Wołczków (Wolskow) 1824W 1876 Krajowa Rada Szkolna udzieliła zaliczkę na budowę szkoły ludowej w Wołczkowie, a w 1914 postanowiła budowę szkoły. Budynek szkoły pospolitej był parterowy, murowany, lekcje prowadzone przez: Bronisław Sękowski, Janina Szaniawska, Jan Szaniawski, Józefa Grobelna, Marya Nawaryjska. mały|Granice gmin katastralnych z przewagą jęz. polskiego (kolor czerwony) wg spisu w 1900Fr. Nikodem Potocki w 1885 tak pisywał folwark Wołczków i Świdowa: "Pierwszy obejmuje około 350 morgów najprzedniejszej gleby i dobrze skomasowanej; drugi obejmuje około morgów 300, ma cały obszar w jednym kompleksie. Dwór w Wołczkowie jest obszerny z oficyną. Budynki gospodarskie w dobrym stanie i w odpowiedniej ilości." W tym czasie założono pierwsze Kółko rolnicze w Włoczkowie.mały|Wołczków i jego przysiołki: Woronica oraz Świdowa 191421 grudnia 1886 otwarto nowe księgi gruntowe dla majętności tabularnych Wołczków i Mariampol w ramach jednej gminy katastralnej Mariampol. Właścicielem dóbr w Wołczkowie był mieszkaniec Mariampola Przedmieście Eugenjusz Gerard Festenburg.
Cesarz w 1889 udzielił zapomogę z prywatnej swej szkatuły gminie Wołczków na urządzenie szkoły.
W latach 1891-1914 wykonano budowę studni i zabudowę potoku w Wołczkowie.
W 1896 funkcjonowały dwa miejsca sprzedaży soli kontrolowane przez Wydział Krajowy.
W 1903 założona została czytelnia w lokalu prywatnym, którą prowadził Wincenty Śrutwa.
W 1904 doszło do pożaru folwarku Świdowa (obszar dworski w północno-wschodniej części Wołczkowa), który zniszczył stajnię, zginął w nim Michał Grochalski. Dzierżawcą Świdowy był Israel Kessler.
W 1905 gminną akuszerką była Agnieszka Wołoszyn.
Spółka Wodna powstała w 1907, należeli do niej właściciele nieruchomości czterech gmin: Wołczków, Marjampol Miasto, Marjampol Wieś i Tumierz.
Z funduszu krajowego w 1910 sfinansowano budowę trzech studni wody, gdyż woda znajduje się w bardzo głębokich warstwach.
W 1911 Towarzystwo Szkoły Ludowej w prowadziło czytelnię w Wołczkowie.
Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze prowadziło kursy sadzenia i pielęgnowania drzew w 1912, kursem kierował naczelnik (wójt) gminy Józef Such.
Sprawozdania Komitetu C.K. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego z 1911 świadczą o istnieniu w gminie "Kółka rolniczego Wołczków", w którym Oddział Stanisławów prowadził szkolenia.
Z rozkazu nr 56 Rady Naczelnej Drużyn Bartoszowych w 1914 utworzona została drużyna w Wołczkowie wchodząca w skład Chorągwi Stanisławowskiej, którą dowodził Tadeusz Zagajewski student Politechniki Lwowskiej.
Po inwazji rosyjskiej, ze względu na duże zniszczenia w 1917 Wołczków został zaliczony do zaginionych siedzib ludzkich.
1918–1939 II Rzeczpospolita, województwo stanisławowskie, powiat stanisławowski. Ustawą z 3 grudnia 1920 zjednoczono administracyjny ustrój Galicji z tym wprowadzonym w byłym zaborze rosyjskim, tworząc 23 grudnia 1920 województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskieDz.U. z 1920 r. nr 117, poz. 768..
Towarzystwo Szkoły Ludowej w 1925 opiekowało się szkołą oraz wypożyczalnią książek w Wołczkowie, czytelnię w 1926 prowadził nauczyciel Ryszard Łużny.
W 1926 mieszkańcy Wołczkowa: Jan Grocholski (Grochalski) w Wołczkowie, a następnie Michał Grobelny w Woronicy rozpoczęli starania w Starostwie w Stanisławowie o udzielenie konsensu wodno-prawnego na budowę młynów na potoku Woronica. Północną część Wołczkowa składająca się z grupy domów, młyna i karczmy nazywano "Woronica".
Wg Podziału Administracyjnego Województwa Stanisławowskiego z dnia 1 października 1929 Powiat Stanisławów składał się z 73 gmin, w tym osobno: gmina Marjampol Miasto, gmina Mariampol Wieś oraz gmina Wołczków.
W latach 1930–1939 z ramienia Towarzystwa Szkoły Ludowej była prowadzona biblioteka przez Jana Kostańskiego.
Na podstawie ustawy scaleniowej z 1933, od 14 lipca 1934 dotychczasowe gminy wiejskie: Dubowce, Łany, Marjampol Miasto, Marjampol Wieś, Wodniki oraz Wołczków znalazły się w obszarze gminy Marjampol Miasto.
5 września 1933 odbył się Zjazd powiatowy SL w Wołczkowie, na którym przemawiali Franciszek Grochalski i Buczna Tadeusz.