Protestantyzm na Żywiecczyźnie – obecny jest na tym terenie od XVI wieku. W wyniku powodzenia działań kontrreformacji, nie stanowi on tutaj tak znaczącej roli, jak na sąsiednim Śląsku Cieszyńskim. Reprezentowany jest obecnie przez kościół ewangelicki, jak i zbory ewangelikalne.
Reformacja Właścicielem dóbr żywieckich był od 1556 r. Krzysztof Komorowski, który w młodości odbył podróż po Europie Zachodniej, gdzie zetknął się z ideami reformacyjnymi. W dokumencie z 1569 r. na temat władanej przez niego kasztelanii oświęcimskiej jest on określany jako protestant. Komorowski wspierał rozwój protestantyzmu wśród mieszczan żywieckich nieoficjalnie, chcąc uniknąć negatywnych opinii ze strony ludności rzymskokatolickiej. Około 1590 r. powrócił do kościoła katolickiego.
8 grudnia 1596 r. parafii katolickiej w Żywcu został nadany w Krakowie przywilej odpustowy jako nagroda za uwolnienie parafii z rąk heretyków.
Podczas wizytacji w grudniu 1598 r. odnotowano, że kościoły w Mikuszowicach i Wilkowicach pozostawały w rękach ewangelików, nabożeństwa sprawowali w nich raz w tygodniu księża z Bielska. Kościół w Łodygowicach był wtedy świątynią dla ludności wyznania kalwińskiego.
W pierwszych latach XVII wieku Żywiec zamieszkiwała ludność zarówno luterańska, jak i kalwińska, głównie pochodzenia niemieckiego.
Kontrreformacja Po przejęciu władzy przez syna Krzysztofa, Mikołaja Komorowskiego po 1598 r., nastąpiła akcja rekatolizacyjna, przerwana później przez konflikt starosty z proboszczami z Żywca.
Od 1607 r. ewangelickie nabożeństwa odbywały się przy kamieniu ołtarzowym „Do Wiary” w OstremLuteranie.pl – Na Żywiecczyźnie odnaleziono kamień ołtarzowy z okresu kontrreformacji., na którym wyryto krzyż, kielich oraz werset: Jam Jest Pan, Bóg Twój. Nie będziesz miał innych bogów obok mnieLuteranie.pl – Odnaleziono dawne miejsce ewangelickich nabożeństw w lasach Żywiecczyzny..
Podczas wizyty kanonicznej w 1617 r. odnotowano, że ludność protestancka zamieszkiwała w zwartych skupiskach wsie Mikuszowice, Wilkowice i Bystra. Kościoły dotychczas użytkowane przez ewangelików powróciły w ręce katolików. Pomimo tego, w kościele w Mikuszowicach odbywały się również nabożeństwa luterańskie.
W 1624 r. dobra żywieckie przeszły jako zastaw we władanie królowej Konstancji Habsburżanki, która podjęła się uporządkowania spraw wyznaniowych w regionie, co polegać miało na wzmocnieniu pozycji kościoła katolickiego. Wraz z mężem Zygmuntem III Wazą należeli do zwolenników kontrreformacji. W 1629 r. Konstancja otrzymała zgodę na regularne misje jezuitów na Żywiecczyźnie. Już w kwietniu tego roku jezuici z Krakowa działali w ziemiach łodygowickich, o znacznym odsetku ludności protestanckiej. Rekatolizacji przysłużył się również ks. Stanisław Bloch, proboszcz żywiecki od 1625 r.
Według spisu ludności przeprowadzonego w 1630 r., teren parafii w Łodygowicach zamieszkiwało 359 osób wyznania ewangelickiego, co stanowiło trzecią część jej ludności. W Wilkowicach protestanci stanowili ok. 80% mieszkańców.
Po śmierci Konstancji w 1631 r. i przejściu własności nad terenem na jej dzieci, 27 listopada 1639 r. pozyskały one przywilej założenia osady pod Żywcem, zamieszkałej przez ewangelickich osadników ze Śląska. Osadnicy ci otrzymali zwolnienie na 15 lat od wszystkich podatków i czynszów. Miejsce na osadę wyznaczono na Wyszomieściu (obecny teren ulicy Komorowskich w Żywcu). U stóp pobliskiego wzgórza Grapa założyli oni luterański cmentarz. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej w 1648 r. osiedleńcy powrócili jednak na Śląsk.
W wyniku intensywnych działań kontrreformacyjnych, w 1647 r. nie odnotowano żadnych większych skupisk ludności protestanckiej na Żywiecczyźnie. Nastroje antyprotestanckie wzmógł potop szwedzki.
Do dalszego ograniczenia wpływów protestantyzmu doszło w wyniku kolejnych misji jezuitów organizowanych od 1706 r. Na początku XVIII wieku w Żywcu nie zamieszkiwali żadni luteranie. W 1733 r. odbyła się sześciotygodniowa misja w Mikuszowicach i Wilkowicach, misje wielkanocne w tych wsiach odbyły się również w 1747 r.
W latach 1747–1749 na terenie dekanatu Żywiec liczbę protestantów szacuje się na 542 (o nieokreślonej konfesji), czyli mniej niż 2%, przy czym większość z nich żyła na terenie trzech parafii położonych poza Żywiecczyzną, szczególnie w LipnikuPrzypis nr. 86 w: M. Surdacki, Stosunki..., 1983, s. 131..
XIX wiek thumb|230px|Budynek szkoły ewangelickiej w Szczyrku W 1803 r. pierwsze rodziny ewangelickie robotników leśnych osiedliły się w Salmopolu i rozpoczęły pracę na rzecz właścicieli Łodygowic. Pozostawali oni pod opieką księży z parafii ewangelickiej w Wiśle. Około 1812 r. założony został cmentarz ewangelicki w SalmopoluSerwis informacyjno-kulturalny z obszaru Beskidu Żywieckiego, Śląskiego i Śląska Cieszyńskiego – Cmentarze, miejsca pochówku, miejsca pamięci – Cmentarz Ewangelicki w Szczyrku-Salmopolu.. W Wieprzu rodzina ewangelicka od 1839 r. sprawowała zarząd nad miejscowym majątkiem rolnym.
Od 1840 r. rozpoczęło się osadnictwo ludności ewangelickiej ze Śląska Cieszyńskiego w Węgierskiej Górce, związane z uruchomieniem miejscowej huty. W 1844 r. działalność rozpoczął tam zbór filiarny parafii w Białej, nabożeństwa prowadzone były w świetlicy hutyParafia ewangelicko-augsburska w Białej – Osadnictwo rodzin ewangelickich w Galicji Zachodniej w XIX wieku..
W 1827 r. w mieście Żywiec mieszkało 17 osób wyznania innego niż katolickie. W 1828 roku w całym powiecie żywieckim było 188 ewangelików, w 1873 roku liczba ta wynosiła 436 osób. W 1858 największe skupiska protestanckie na Żywiecczyźnie stanowił Szczyrk oraz parafia w Łodygowicach, jak również Węgierska Górka i Obszar.
W 1895 roku Żywiec zamieszkiwało 17 ewangelików wyznania augsburskiego. + Liczba osób wyznania ewangelickiego zamieszkująca terytorium poszczególnych parafii rzymskokatolickich powiatu żywieckiego w latach 1869–1879CięcinaJeleśniaKoszarawaLipowaŁodygowiceMilówkaRadziechowyRajczaRychwałdŻywiecOgółem186915811139931271202251871356115518714770214187235611351791577221618733561105177167802201874386110517716781511875386110517716781511876405110514716101015418774051105141021101016218783941449412215111501879394144941221516155
17 października 1897 r. poświęcono budynek szkoły ewangelickiej w Salmopolu, gdzie kilka razy w roku odbywały się również nabożeństwa. Od tego czasu wierni z Salmopola podlegali opiece duszpasterskiej parafii w Białej. W 1899 r. działalność rozpoczął punkt kaznodziejski parafii bialskiej w Zabłociu.
XX wiek i obecnie thumb|230px|Ulica Wesoła w Żywcu, po prawej budynek dawnej kaplicy Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego thumb|230px|Kościół Wolnych Chrześcijan w Żywcu thumb|230px|Kościół ewangelicki w Szczyrku-Salmopolu thumb|230px|Kościół Ewangelicznych Chrześcijan w Żywcu thumb|230px|Siedziba Zboru Kościoła Zielonoświątkowego w Żywcu thumb|230px|Siedziba Zboru Kościoła Zielonoświątkowego „Kościół w Drodze” w Żywcu 7 września 1900 w Żywcu urodził się Jan Gajdzica, syn dozorcy terenu Browaru Arcyksiążęcego Jana Gajdzicy oraz Katarzyny z domu Bijok. Uczęszczał on do gimnazjów w Bielsku i Cieszynie, a następnie podjął studia teologiczne i filozoficzne na uczelniach w Wiedniu, Åbo, Helsinkach, Bazylei, Zurychu i Warszawie. 16 listopada 1924 został on ordynowany na księdza i podjął pracę jako wikariusz przy superintendencie Theodorze Zöcklerze w Stanisławowie, którą pełnił do 1926. W 1927 objął stanowisko proboszcza Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Międzyrzeczu Górnym i sprawował je do 1940, kiedy to niemieckie władze kościelne mianowały go pastorem parafii w Ustroniu. Nominacja na to stanowisko przez władze okupacyjne spowodowała początkowy brak przychylności ustrońskich wiernych wobec nowego proboszcza, jednak z czasem pozyskał on ich sympatię – Gajdzica rozmawiał z nimi po polsku, jak również prowadził w języku polskim niektóre śluby i pogrzeby, w związku z czym był wielokrotnie wzywany przez Gestapo. W 1941 został mianowany na radcę duchownego przez Konsystorz we Wrocławiu. Po zakończeniu wojny od maja 1945 do lipca 1946 pracował jako robotnik rolny w gospodarstwie w Cisownicy. W czerwcu 1946 wyjechał do Niemiec, gdzie do 1955 pracował w parafii w Bad Aibling, a w okresie 1955–1963 pełnił stanowisko proboszcza parafii w Laufen, po czym przeszedł na emeryturę. Zmarł w Bad Aibling.
W pierwszych latach XX wieku liczba mieszkańców powiatu żywieckiego wyznania ewangelickiego stopniowo wzrastała. Rozwijało się ich skupisko w osiedlu fabrycznym Węgierska Górka, wchodzącego w skład miejscowości Cięcina. Według danych ze spisu przeprowadzonego na potrzeby starostwa powiatowego, w 1911 w całym powiecie było to 270 osób.
Według spisu powszechnego z 1921 r. w Żywcu mieszkało 20 ewangelików, w Sporyszu było ich 26, a w Zabłociu 53. Okręg sądowy Żywiec, w którego skład wchodziło 46 wiosek, liczył 157 ewangelików. Cały powiat żywiecki w 1921 zamieszkiwało 214 ewangelikówRazem wyznanie ewangelickie (augsburskie, reformowane, unijne) i ewangelickie (oprócz wymienionych)..
+ Liczba ewangelików w powiecie żywieckim w latach 1911 i 1921 Miejscowość Liczba ewangelików19111921 Cięcina5028Z czego 7 osób w przysiółku Przeniczyska i 21 osób w osadzie Węgierska Górka. Czernichów01 Kamesznica2016 Isep152 Lipowa6640 Łodygowice26 Milówka10 Pietrzykowice01 Rajcza01 Sopotnia Mała10 Sporysz926Z czego 18 w folwarku Obszar i 8 w przysiółku Przedmieście. Stary Żywiec50 Sucha02 Ujsoły43Zamieszkali w przysiółku Złatna. Wieprz48 Zabłocie7453 Żabnica21 Żywiec1720 sekty kościoła ewangelickiegookręg sądowy Sucha05okręg sądowy Żywiec01 Razem270214
W okresie międzywojennym w Żywcu działała stacja kaznodziejska należąca do Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Małopolsce, podległa parafii w BiałejStefan Grelewski, Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej, Lublin 1937, s. 277..
Od 1924 r. częstotliwość sprawowania nabożeństw luterańskich w budynku szkoły w Salmopolu została zwiększona do jednego na miesiąc.
W latach 1930–1931 działalność w Żywcu prowadził zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego, później członkowie zboru spotykali się w prywatnym budynku w Tresnej.
Od 1934 r. rozpoczęła się działalność braci plymuckich w Żywcu oraz okolicznych miejscowościach. Pierwsze nabożeństwa odbywały się w domach w Sporyszu i Pietrzykowicach, następnie przeniesiono je do Zarzecza. W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej funkcjonowanie zboru braci plymuckich zostało zakazane, a część wyznawców została umieszczona w obozach koncentracyjnych, gdzie czterech miejscowych członków poniosło śmierć.