List do Filemona

List do Filemona [Flm] – list Pawła z Tarsu, stanowiący księgę Nowego Testamentu, zaadresowany do Filemona – chrześcijanina z frygijskiego miasta Kolosy. List do Filemona jest krótkim osobistym pismem w sprawie Onezyma – zbiegłego niewolnika należącego do Filemona. Apostoł wstawia się za niewolnikiem, który postanowił zostać chrześcijaninem, i obiecuje uiścić odszkodowanie za ewentualne szkody przez niego spowodowane. List ten porusza szereg ważkich kwestii teologicznych dotyczących niewolnictwa i w szerszym kontekście zależności ekonomicznej jednego człowieka od drugiego. Interpretacje zawartych w nim tez zmieniały się na przestrzeni dziejów wraz z przekształceniami systemów ekonomicznych i politycznych.

Adresat Adresatem Listu jest Filemon – zamożny mieszkaniec frygijskich Kolosów nawrócony przez Pawła z Tarsu, prawdopodobnie w czasie jego III podróży misyjnej. Paweł pozdrawia również w adresie Listu Apfię – przypuszczalnie żonę Filemona – i Archipa (być może jego syna) oraz cały Kościół, który się gromadzi w jego domu.

Na zamieszkiwanie Filemona w Kolosach wskazał Hieronim ze Strydonu w swoim Commentarius in epistolam ad Philemonem. Lokalizacja ta opiera się na wzmiankach zawartych w Liście do Kolosan. O Onezymie, który jest bohaterem Listu do Filemona, Paweł pisze do kolosan, że jest spośród was. Niewiele zaś dalej prosi: Powiedzcie zaś Archipowi: „Uważaj, abyś wypełnił posługę, którą wziąłeś od Pana”. Wielu współczesnych biblistów odmawia jednak Pawłowi autorstwa Listu do Kolosan. Jeśli przyjmie się za nimi, że imiona Onezyma i Archipa wykorzystano w Liście do Kolosan na zasadzie fikcji literackiej dla nadania powagi późniejszemu pismu, to kwestia lokalizacji domu Filemona pozostanie niemożliwa do rozstrzygnięcia.

W okresie międzywojennym J. Knox zasugerował, że adresatem Listu mógł być Archip i że to do niego zwracał się Apostoł, a ponieważ nie znał go osobiście, prośbę swoją skierował do znanego mu Filemona – przyjaciela Archipa. Filemon, wedle Knoxa, mieszkał w Laodycei. Stamtąd więc List do Filemona (jako List z Laodycei, o którym mowa w Kol 4,16c) miałby trafić do Kolosów wraz z Listem do Kolosan. Według innego wariantu tej hipotezy Filemon miał być przełożonym Archipa w Kolosach i dlatego List adresowany jest w pierwszej kolejności do niego. Hipoteza Knoxa jest dzisiaj odrzucana przez większość badaczy jako sztuczna. Fakt, że Filemon pojawia się w adresie Listu na pierwszym miejscu, serdeczność i bezpośredniość z jaką zwraca się doń Apostoł, czynią wątpliwą koncepcję innego adresata pisma. Wielu badaczy odrzuca również pogląd, że List do Filemona został napisany równocześnie z Listem do Kolosan .

Okoliczności napisania Listu Zdaniem większości biblistów List do Filemona powstał w następujących okolicznościach: Onezym, niewolnik Filemona, wyrządził znaczną szkodę swemu panu i zbiegł. Uciekając, dotarł do miejsca uwięzienia Pawła, który w jakiś sposób udzielił mu pomocy i doprowadził do jego nawrócenia (proszę cię za moim dzieckiem, za tym którego zrodziłem w kajdanach). Apostoł dowiedział się, że Onezym jest niewolnikiem Filemona, i chociaż chciał go zatrzymać przy sobie, postanowił go odesłać. W liście prosi Filemona, by przyjął Onezyma już nie jako niewolnika, lecz […] jako brata umiłowanego, by nie nakładał na niego dopuszczonych prawem kar, a wyrządzone przez zbiega szkody sam zobowiązuje się pokryć. Daje też do zrozumienia, że chętnie zatrzymałby Onezyma przy sobie jako pomocnika.

Onezym Tradycyjnie, od czasu Hieronima i Jana Chryzostoma, przyjmuje się, że Onezym był niewolnikiem Filemona, który ukradł coś swemu panu, a następnie uciekł ze strachu przed karą.

Niewolnicy rzymscy często jako posłańcy przewozili dobra powierzone im przez ich panów. Mogli zarabiać w podróży, obracając nimi. Czasami wykorzystywali funkcję posłańca, by uciec. Ucieczka musiała być daleka, jeśli niewolnik nie chciał, by go złapano. Aby zapewnić sobie powodzenie ucieczki, niewolnicy często zabierali część pieniędzy należących do pana. Pisząc do Filemona, Paweł mógł spodziewać się, że ten zażąda pieniędzy – wykupienia Onezyma z niewoli lub rekompensaty za poniesione straty: konieczność zakupu nowego niewolnika albo utratę korzyści z pracy uciekiniera. Wprawdzie żydowskie prawo nakazywało udzielić schronienia zbiegowi (Pwt 23,15-16), ale prawo rzymskie stało bezwzględnie na straży własności, nakazując zwrócić niewolnika panu i przewidując surowe kary dla osoby ukrywającej go. Złapanemu zbiegowi wypalano na czole piętno – literę „F” (fugitivus) po inicjale imienia. Do śmierci nosił też na szyi żelazną obręcz.

thumb|Niewolnik siedzący na ołtarzu i opróżniający portmonetkę, którą właśnie ukradł. Figurka z IV w. przed Chr. Ponieważ List został zachowany, przyjmuje się, że Filemon usłuchał prośby Apostoła, przyjął Onezyma serdecznie, a następnie wysłał go, by pomagał Pawłowi w pracy apostolskiej. Jeśli List do Kolosan powstał później i wyszedł spod ręki Pawła, to także on świadczy, że Filemon spełnił prośbę. Apostoł zawiadamia w nim bowiem kolosan, że wraz z Tychikiem wysyła do nich Onezyma, który jest spośród wasCzęść uczonych przyjmuje, że obydwa listy powstały równocześnie i że Paweł wysłał Tychika, by ten towarzyszył Onezymowi i wspierał go w trudnej dla niego sytuacji. . Istnieje jeszcze jedno wczesne świadectwo przywołujące imię Onezyma. Ignacy Antiocheński w Liście do Kościoła w Efezie bardzo pochlebnie wyraża się o biskupie efezjan Onezymie. Przyjmuje się, że Onezym po uzyskaniu wolności wrócił do Pawła, a w późniejszych latach odgrywał czołową rolę w Kościele efeskim. Nie jest wykluczone, że to on rozpoczął proces gromadzenia listów Pawła .

Nowsze teorie W latach 80. XX wieku pojawiły się liczne próby nowego odczytania sytuacji Onezyma.

Posłaniec – kwestionowanie konfliktu Jedna z hipotez zakłada, że Onezym był jedynie posłańcem Filemona lub wspólnoty kolosańskiej wysłanym w celu przekazania Pawłowi pokrzepiających wiadomości i darów, mającym ulżyć Apostołowi w jego cierpieniu. Natomiast w wysłanym do Kolosów Liście Apostoł stara się jedynie wyjednać u Filemona zgodę na zatrzymanie Onezyma przy sobieReprezentantami tej koncepcji są W. Schenk, Der Brief des Paulus an Philemon (1987); S.C Winter, Paul’s Letter (1987), C.S. Wansink, Chained (1996). Przeciw tej koncepcji wysuwa się zarzut, że Paweł zbyt zdecydowanie przekonuje Filemona o użyteczności Onezyma, by można było uznać, że pomiędzy nimi nie było konfliktu.

Brat Filemona – kwestionowanie stanu niewolniczego Kolejna teoria wychodzi zatem od konfliktu pomiędzy Filemonem a Onezymem, przyjmuje jednak, że był to konflikt między rodzonymi braćmi. Onezym mógł czuć się pokrzywdzony przez Filemona i uciec z domu. Paweł w Liście prosi zatem Filemona, by przyjął Onezyma z miłością – jak brata umiłowanego, by nie traktował go jak niewolnikaTeorię sformułował A.D. Callahan, Paul’s Epistle (1997). Przeciw takiemu rozumieniu wzajemnej relacji obydwu protagonistów może świadczyć kolejne sformułowanie Listu, w którym Paweł pisze, by Filemon traktował Onezyma jako kogoś więcej niż niewolnika (all’ hyper doulon). Sugestia, by rozporządzał człowiekiem wolnym jako kimś więcej niż niewolnikiem, zakrawałaby na obelgę, co nie wydaje się najlepszym sposobem na załagodzenie konfliktu.

Suplikant – kwestionowanie zbiegostwa Kolejna hipoteza próbuje wykazać, że Onezym nie był zbiegiem, lecz niewolnikiem odwołującym się do wpływowego przyjaciela swego pana w celu wyproszenia wstawiennictwa i mediacji dla rozwiązania istniejącego konfliktu. Zwolennicy tej hipotezy powołują się na opinie prawników rzymskich: Proklusa, Wiwiana i Paulusa, a także na decyzję Pliniusza Młodszego, wedle których niewolnik nie musiał być w takiej sytuacji traktowany jako zbiegTezę taką sformułował po raz pierwszy Peter Lampe w Keine >>Schlavenflucht<< (1985). Podjęli ją potem m.in. B. Rapske, The Prisoner (1991) i J.A. Fitzmyer, The Letter to Philemon (2000). Krytycy tej koncepcji wskazują, iż pogląd ten nie był w doktrynie prawa rzymskiego powszechny i nie ma dowodów na to, że obowiązywał na terenie Frygii. Nie wiadomo też, czy mógł być znany Onezymowi.

Włóczęga – kwestionowanie popełnionej kradzieży Wedle jeszcze innej koncepcji użyte przez Pawła wyrażenie: oddalił się na krótko (gr.: rhembos, łac.: erro), może wskazywać, że głównym przewinieniem Onezyma nie była kradzież, ale włóczęgostwo polegające na opuszczaniu przez niewolnika co jakiś czas swego pana i dobrowolnym powracaniu. Stąd opinia o nim jako o bezużytecznym niewolniku i o szkodach wyrządzonych panu wskutek porzucania wyznaczonej mu pracyP. Arzt-Grabner, Onesimus Erro (2004). Przeciw tej koncepcji wysuwa się argument, że Paweł pisze w Liście: oddalił się, a nie oddalał się, czyli chodziło o zdarzenie jednorazowe. Nie wiadomo też, dlaczego bezużyteczny dotąd niewolnik włóczęga miałby odtąd stać się bardzo pożytecznym, jak o tym zapewnia Apostoł.

Pogański niewolnik w chrześcijańskim domu Najnowsza, bo opublikowana w 2005 roku, koncepcja przenosi konflikt pomiędzy Filemonem a Onezymem na płaszczyznę duchową. Jej autor wskazuje, że Filemon mógł chcieć pozbyć się pogańskiego niewolnika: sprzedać nieużytecznego z punktu widzenia wiary Onezyma i za uzyskane pieniądze wykupić wierzącego niewolnika. Praktykę wykupywania przez wspólnoty chrześcijańskie wierzących niewolników poświadcza Ignacy Antiocheński. Przestraszony perspektywą usunięcia z rodziny, w której się wychował, Onezym udał się do Pawła, będącego przyjacielem pana domu, z prośbą o pomoc i mediacjęJ.M. Ryan, Philemon. Za .

Autorstwo i miejsce w kanonie thumb|Apostoł Paweł piszący listy Od czasów starożytnych List powszechnie był uważany za pismo pochodzące od Pawła Apostoła. Nie kwestionował tego nawet Marcjon, włączając go do swego kanonu pism natchnionych. Poza kilkoma biblistami w XIX wiekuF.C. Baur, C. Weizsäcker, R. Steck, W.C. von Manen również nikt z biblistów nowożytnych nie kwestionował Pawłowego autorstwa Listu .

List znalazł się jako Pawłowy w datowanym na II-III wiek Kanonie Muratoriego. W IV-V wieku w Kościele syryjskim pojawiły się tendencje do nieuznawania kanoniczności Listu z powodu jego krótkości i braku odniesień teologicznych. Pisma Jana Chryzostoma, Hieronima, Ambrozjastera, Teodora z Mopsuestii i Teodoreta z Cyru, którzy wskazali, że chociaż List jest krótki i z literackiego punktu widzenia ma charakter prywatny, porusza jednak zagadnienia o znaczeniu ogólnokościelnym, przyczyniły się do rozwiania tych wątpliwości.

Miejsce i czas powstania Rzym Wzmianki o kajdanach i niewoli zawarte w Liście wskazują, że w czasie pisania go Paweł znajdował się w więzieniu, a właściwie – skoro Onezym uzyskał przystęp do niego – pod nadzorem. Od czasu Ojców Kościoła przyjmuje się, że było to wzmiankowane w Dz 28,16 więzienie rzymskiePogląd ten podzielają obecnie W. Bieder, F.F. Bruce, C.F.D. Moule i inni. Za ., w którym Paweł przebywał w latach 61-63Waldemar Rakocy, który więzienie rzymskie datuje na lata 59-61 określił datę powstania Flm i Kol na wiosnę 61 roku, por. . Jeżeli Onezym zbiegł od swego pana, ponadmilionowa stolica Cesarstwa mogła mu zapewnić bezpieczne schronienie. To, co wiadomo o zasadach funkcjonowania więzienia rzymskiego, czyni też prawdopodobną możliwość spotykania się Pawła z ludźmi z zewnątrz, a więc i spotkania Onezyma. Trudność stanowi wtrącona przez Pawła w wierszu 21 zapowiedź odwiedzenia domu Filemona. Aby ją zrealizować, Paweł musiałby odbyć odległą podróż w zupełnie inny region Morza Śródziemnego .

Cezarea Nadmorska thumb|Miejscowości związane z Listem do Filemona