Caterina Gattai, właśc. Cecilia Caterina Maria Filippazzi, zamężna Tomatis, hrabina de la Vallery et de la Loux, baronowa de la Bridoire (ur. 1747 w Mediolanie, zm. ok. 1792 w Warszawie) – włoska tancerka baletowa i kurtyzana związana z Polską. Metresa króla Stanisława Augusta, który do końca życia wspierał ją finansowo i zamawiał jej portrety do galerii malarskiej trofeów swoich podbojów miłosnych.
Jedna z bohaterek polskiego epizodu pamiętników Giacomo Casanovy (1725–1798). Od 1767 żona antreprenera królewskiego teatru, byłego oficera armii austriackiej, włoskiego awanturnika i hazardzisty, Carla Alessandra Tomatisa (1739–1797), znanego w Polsce także jako Karol Tomatys, hrabia de la Vallery et de la Loux, baron de la Bridoire. Bywała również notowana jako: Catai, Cataij, Cataja, Cattai, Gataie, Gatei, Gattei, Gattay, Kataja, Katajo itd.; a po zamążpójściu jako: Thomatis, Tomatisowa, Tomatys, Tomatysowa. Spolszczano i zniemczano także jej włoskie imię w zależności od języka publikacji.
Życiorys Pochodzenie Urodziła się w Mediolanie, w 1747 rokuWynika to z relacji w „Thornische wöchentliche Nachrichten und Anzeigen” (nr 37, 1765) z festynu zorganizowanego w sierpniu roku 1765 przez hrabiego Augusta Moszyńskiego na cześć króla w Tarchominie, gdzie Caterina Gattai występowała w roli Hebe i jak napisano o niej: „Ta młoda osoba, pierwsza tancerka teatru króla, wywiązała się z tego z wszelkimi wdziękami, jakie ożywia szczęśliwy wiek osiemnastu lat, które ozdabiają piękno oblicza najbardziej czarownymi powabami i przydają nieustannego blasku pełnej wdzięku sylwetce”, ., z nieustalonych rodziców, jako Cecilia Caterina Maria Filippazzi lub Filipazzi., co nasuwa wniosek, że używane w latach 1760–1766 nazwisko Gattai (kotka?) było jej pseudonimem scenicznym.
Kariera zagraniczna Nie wiadomo gdzie uczyła się tańca, zapewne w rodzinnym Mediolanie. W teatrze zadebiutowała w wieku lat trzynastu, co było normalną praktyką w balecie tamtych czasów. Jesienią roku 1760 i w karnawale 1760/61 tańczyła na scenie weneckiego Teatro San Angelo w trzech operach komicznych według Carlo Goldoniego. Należała wtedy do 13-osobowego zespołu baletowego wybitnego włoskiego tancerza „grottesco” Gennaro Magriego., który powrócił właśnie po występach w Wiedniu i debiutował w Wenecji jako choreograf.
We wrześniu 1761 roku znalazła się w Pradze, związana z trupą teatralną austriackiego aktora komediowego Johanna Josepha Felixa von Kurza w Theater an der Kotzen. Była tam główną tancerką, partnerką sceniczną włoskiego solisty i baletmistrza Ignazia Clerico. W połowie 1763 roku Kurz przerwał jednak działalność w Pradze, by występować gościnnie w Wenecji. Wtedy Gattai i Clerico powrócili w swoje rodzinne strony. W karnawale 1763/64 tańczyli już oboje w jego baletach na scenie Teatro del Falcone w Genui. Natomiast jesienią 1764 roku Gattai występowała w zespole francuskiego baletmistrza Vincenta Sauniera, jako pierwsza tancerka „mezzo carattera” we florenckim Teatro Pergola. mały|Caterina Tomatis, portret Marcella Bacciarellego (1778/1779) mały|Stanisław August Poniatowski, pastel nieznanego autora mały|Pałacyk Tomatisów przy Nowym Świecie (2020) mały|Pałac Tomatisów w Królikarni, akwarela Zygmunta Vogla (1791) mały|Pałac Tomatisów w Królikarni (2012)
Na polskiej scenie Wiosną 1765 roku poznała w Wenecji 26-letniego Carla Tomatisa, byłego oficera armii austriackiej, a potem „kawalera” poselstwa austriackiego w Sankt Petersburgu, którego król Stanisław August zatrudnił w grudniu 1764 jako organizatora i antreprenera przyszłego teatru publicznego, a następnie wysłał do Włoch, aby szukał tam śpiewaków i tancerzy do pierwszego warszawskiego zespołu operowo-baletowego. Artyści przyjechali do Warszawy w lipcu 1765. Wśród nich była Gattai, już wtedy kochanka Tomatisa, który zagwarantował jej pozycję primabaleriny „demi-caractere” w swoim zespole. Jeszcze w tym samym miesiącu zaczęła występować na scenie Operalni. Była niezwykle urodziwa, więc szybko przyciągnęła widzów i zyskała wielkie powodzenie. Po jej występie w roli bogini Hebe napisano: „Ta młoda osoba, pierwsza tancerka królewskiego teatru, wywiązała się z tego z wszelkimi wdziękami jakie ożywia szczęśliwy wiek osiemnastu lat, które ozdabiają piękno oblicza najbardziej czarownymi powabami i przydają nieustannego blasku pełnej wdzięku sylwetce. Słowem wydawało się, że była to sama Hebe”. Jej partnerem scenicznym był ceniony tancerz Pietro Godardi, także zaangażowany w Wenecji przez Tomatisa.
Wśród wielbicieli artystki znalazły się wkrótce ważne osobistości dworu, między innymi: stolnik koronny i nadzorca teatru, hrabia August Moszyński, podstoli koronny Franciszek Ksawery Branicki, strażnik wielki koronny książę Stanisław Lubomirski, ambasador rosyjski książę Nikołaj Repnin, a nawet król Stanisław August. Obsypywali ją prezentami, a Moszyński wynajął dla niej i utrzymywał elegancki dom w jurydyce Leszno, gdzie tancerka rezydowała i przyjmowała dostojnych gości. Za to nie szczędziły jej złośliwości polskie damy; hrabianka Urszula Wielopolska w liście z Warszawy twierdziła, że „Kataja jest tu w opinii pysznej, zuchwałej i impetliwej kobiety”.
W domu Gattai bywał też Stanisław August. O ich relacjach donosił z Warszawy agent saski, Johann Heine, dobrze zorientowany w tajemnicach tutejszych salonów. Podobno król tam właśnie zaproponował tancerce pozycję oficjalnej metresy, na co odpowiedziała: „Gdybym miała zostać metresą Waszej Królewskiej Mości, musiałabym otrzymać zaopatrzenie wystarczające mi na całe życie, nie mogę bowiem zadowolić się drobnymi podarkami miesięcznymi”. Innym znów razem monarcha zamknął się z nią sam na sam w zacisznej alkowie, co Heine komentował: „Z tego powodu Tomatis biegał po ogrodzie jak szalony i martwym drzewom powierzał swoje kłopoty. Cataja wydaje się być uległa wobec króla, z czego Tomatis ciągnie prawdopodobnie swoje korzyści”.
Carlo Tomatis zręcznie wykorzystywał jej powodzenie, czepiąc z tego rozmaite korzyści. Przy wsparciu hrabiego Moszyńskiego nie tylko uzyskał od króla aż dziesięcioletni kontrakt antreprenera teatru, ale też wyłączność na organizowanie w Warszawie dochodowych redut (publicznych balów maskowych) i salonu gier hazardowych. Przynosiło mu to wielkie zyski, umożliwiając legalne ogrywanie zamożnych gości. Caterinie zawdzięczał też poufne i nieformalne nadanie mu przez króla w 1766 roku tytułów hrabiego de la Vallery et de la Loux, barona de la Bridoire i szambelana dworu. Wyśmiewano się z nich w Polsce, ale podnosiły jego prestiż za granicą, stając się przepustką na europejskie salony. Potomkowie Cateriny Tomatis szczycili się tytułem hrabiowskim przez ponad sto latJej córka Caroline hrabina Tomatis-von Wengersky zmarła w 1870 roku, a jej wnuczka hrabina Jekatierina Tomatis-Czewkina w roku 1879..
Ważniejsze kreacje Rekonstrukcja występów Cateriny Gattai na podstawie dostępnych źródeł włoskich, austriackich i polskich: 1760: tańce – Amor contadino, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Giovanni Lampugnani, choreografia Gennaro Magri, Teatro San Angelo, Wenecja; 1760: tańce – L’amore artigiano, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Gaetano Latilla, choreografia Gennaro Magri, Teatro San Angelo, Wenecja; 1761: tańce – Amore in caricatura, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Vincenzo Ciampi, choreografia Gennaro Magri, Teatro San Angelo, Wenecja; 1761–1763: tańce w przedstawieniach operowych i komediowych, choreografia Ignazio Clerico, Theater an der Kotzen, Praga; 1763: Arianna (?) – Arianna e Teseo, choreografia Ignazio Clerico, Teatro del Falcone, Genua; 1763: tańce – Baccanali di varie nazioni, choreografia Ignazio Clerico, Teatro del Falcone, Genua; 1764: Alcesta (?) – Admeto e Alceste, choreografia Vincent Saunier, Teatro Pergola, Florencja; 1764: tańce – Le furberie d’amore, choreografia Vincent Saunier, Teatro Pergola, Florencja; 1765: tańce – La buona figliuola puta, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Niccolò Piccinni, choreografia Bartolomeo Cambi, Operalnia, Warszawa; 1765: Hebe – L’Isle d’amour, ou Hébé, l’Amour et les Grâces, balet, muzyka Heinrich Megelin, choreografia Bartolomeo Cambi, podczas festynu zorganizowanego przez Moszyńskiego dla króla w Tarchominie pod Warszawą; 1765: tańce – La musica al trono, kantata z baletem, muzyka Mattia Gherardi i Heinrich Megelin, choreografia Bartolomeo Cambi, podczas tego samego festynu w Tarchominie; 1765: tańce – Il mercato di Malmantile, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Domenico Fischetti, choreografia Bartolomeo Cambi, Operalnia, Warszawa; 1765: tańce – Gli uccellatori, opera komiczna Carlo Goldoniego, muzyka Florian Leopold Gassmann, choreografia Bartolomeo Cambi, Operalnia, Warszawa; 1765: tańce – La libertà, kantata z baletem, muzyka Ferardini i Michał Kazimierz Ogiński, choreografia Bartolomeo Cambi, Operalnia, Warszawa; 1765: tańce – Natręci, komedia Józefa Bielawskiego z dwoma baletami, muzyka N.N., choreografia Bartolomeo Cambi lub Vincent Saunier, Operalnia, Warszawa; 1766: tańce – Soliman II, ou Les Trois sultanes, komedia Charles’a Favarta z divertissement tanecznym, muzyka Paul-César Gibert, choreografia Vincent Saunier, Operalnia, Warszawa; 1766: tańce – La contadina in corte, opera komiczna z baletem, muzyka Antonio Sacchini, choreografia Bartolomeo Cambi, Operalnia, Warszawa.
Według Casanovy Caterinę Gattai uwiecznił w swoich pamiętnikach Giacomo Casanova, który przebywał w Polsce (październik 1765–lipiec 1766), uczestnicząc intensywnie w warszawskim życiu teatralnym i towarzyskim. Tuż po przyjeździe dowiedział się od przyjaciela, „że Tomatis, dyrektor opery komicznej, miał wygrać w Warszawie wielki los: ma on podobno tancerkę z Mediolanu, niejaką Catai, która bardziej swoimi wdziękami aniżeli talentem zachwyca całe miasto i dwór”. Chwalił urodę Gattai (którą nazywał Catai), ale nie darzył jej uznaniem jako tancerki. Po obejrzeniu pierwszej próby w Operalni odnotował, że „artystki są ładne, szczególnie zaś Catai, chociaż o tańcu nie miała jednak pojęcia”.
Mimo to przez kilka miesięcy jej występy cieszyły wielkim powodzeniem. Pozycja artystki w teatrze została jednak poważnie zachwiana już w grudniu 1765 roku, gdy do Warszawy przyjechała niespodziewanie z Wiednia, znana wówczas włoska balerina Anna Binetti, ze swym przystojnym i utalentowanym partnerem Charles’em Le Picqiem, uczniem Jeana-Georges’a Noverre’a. Według Casanovy: „Z tego powodu jednak rozgniewała się bardzo Catai, albowiem Binetti przyćmiła ją nie tylko talentami, ale nawet popełniła o wiele większy nietakt, odbierając jej wielbicieli. Za jej namową Tomatis nękał Binetti takimi przykrościami, że obie tancerki stały się zawziętymi nieprzyjaciółkami”. W następstwie wynikłych z tego intryg i skandali, opisanych w pamiętnikach Casanovy, Gattai musiała jednak w końcu ustąpić pierwszeństwa konkurentce. W rok później zerwano również kontrakt dyrektorski z Tomatisem za cenę wysokiego odszkodowania. Nie wpłynęło to na jego osobiste stosunki ze Stanisławem Augustem, który przez wiele lat korzystał z usług finansowych zręcznego w interesach Włocha, a jednocześnie z wdzięków jego pięknej żony, która stała się wkrótce królewską kochanką.
Hrabina Tomatis mały|Caterina Tomatis, portret Giovanniego Battisty Lampiego (ok. 1790) https://artsherlockmagazyn.pl/2020/05/nierozpoznany-portret-cateriny-tomatis-ze-zbiorow-osterreichische-galerie-belvedere-w-wiedniu/|lewo