Istiodaktyl (Istiodactylus) – rodzaj pterozaura żyjącego w epoce kredy wczesnej, około 120 milionów lat temu. Pierwsze skamieniałości znaleziono na wyspie Wight należącej do Anglii, uznano je za holotyp nowego gatunku O. latidens (po łacinie szerokozębny) rodzaju Ornithodesmus w 1901. Gatunek przeniesiono do odrębnego rodzaju Istiodactylus w 2001; nazwa pochodzi z greki i oznacza „żeglujący palec”. Więcej okazów odkryto w 1913 i Istiodactylus był przez większość XX wieku jedynym pterozaurem znanym z zachowanych trójwymiarowych skamieniałości.
Istiodactylus był dużym pterozaurem. Rozpiętość jego skrzydeł szacuje się na między 4,3 a 5 m. Czaszka mierzy 45 cm, jest względnie krótka i szeroka jak na pterozaura. Przód pyska był niski i tępy, nosił półokrąg 48 zębów. Trójkątne zęby były rozmieszczone blisko siebie, zachodząc częściowo na siebie i tworząc zarys brzytwy. Żuchwa miała zębowaty wyrostek zazębiający się z zębami. Czaszkę charakteryzował bardzo duży otwór nosowo-przedoczodołowy (w porównaniu z oknem przedoczodołowym i otworem kostnym nozdrza zewnętrznego) i smukły oczodół. Część kręgów połączyła się w notarium, do którego przyłączały się łopatki. Kończyny przednie były bardzo duże, na długim palcu rozpościerała się błona. Natomiast kończyny tylne były niewielkie.
Do XXI wieku Istiodactylus był jedynym pterozaurem swego rodzaju, umieszczanym we własnej rodzinie Istiodactylidae i w obrębie większej grupy Ornithocheiroidea. Istiodactylus odróżniał się od innych istiodaktylidów proporcjonalnie krótszą czaszką. Wyróżniające się zęby istiodaktyla wskazują, że żywił się on padliną, być może wykorzystywał zęby do odrywania kawałków mięsa z dużych zwłok, jak foremka do ciasteczek. Skrzydła istiodaktyla mogły być zaadaptowane do szybowania, co pomagałoby mu znajdować padlinę przed mięsożercami chodzącymi po lądzie. Istiodactylus znany jest z formacji Wessex i młodszej formacji Vectis, reprezentujących środowiska rzeczne i przybrzeżne, które dzielił z innymi pterozaurami, dinozaurami i innymi zwierzętami.
Budowa thumb|left|Porównanie wielkości istiodaktyla i człowieka rozumnego Istiodactylus był dużym pterozaurem. Rozpiętość jego skrzydeł szacuje się na między 4,3 a 5 m. Czyni go to największym członkiem jego rodziny Istiodactylidae. Pewne izolowane fragmenty kości skrzydeł pterozaurów mogące należeć do tego rodzaju sugerują rozpiętość skrzydeł 8 m. Najbardziej kompletna czaszka szacowana jest na 45 cm długości, w oparciu o długość wcześniej nieznanych fragmentów szczęk, opisanych w 2012. Przedtem oceniano ją na 56 cm. Przy 28,5 cm długości szczęka i żuchwa stanowiły poniżej 80% całkowitej długości czaszki, krótkiej jak na pterodaktyla. Jako pterozaur Istiodactylus pokryty był włosowatymi wyrostkami pycnofibres i miał szerokie błony skrzydeł, rozpostarte na długim palcu.
Czaszkę istiodaktyl miał względnie krótką i szeroką w porównaniu do większości innych pterozaurów. Miała ona krótki, niski pysk na wprost nozdrzy. Większość czaszki zajmował bardzo duży otwór nosowo-przedoczodołowy, w którym łączyły się otwór nosowy zewnętrzny i okno przedoczodołowe. Co niezwykłe, otwór rozciągał się za staw żuchwowy pierwotny i tył żuchwy. Smukły oczodół zajmował pozycję półleżącą, na przedzie pokryty guzowatością. Tylna część czaszki była względnie długa, sklepienie czaszki nosiło niski grzebień na przedzie. Spojenie żuchwy było skrócone, żuchwa najgłębsza była w miejscu rozejścia się ramion. Kość szczękowa, bardzo smukła, mierzyła 6-7 mm grubości. Koniec dzioba był zaokrąglony, tępy, ciężkiej budowy.
thumb|left|Fragmenty czaszki okazu NHMUK R3877 i rekonstrukcja czaszki autorstwa Wittona z 2012 48 równej wielkości trójkątnych, spłaszczonych bocznie zębów tworzyło półokrąg. Zęby przyrównywano do płatków kwiatu bądź lancetu. Cechowały się one ostro zakończoną koroną i trójkątnym korzeniem, krótszym od korony. Korony nie wydają się jednak ostre, większość z nich kończy się tępo, bądź są starte od zużycia. Ich brzegi nie wykazują ząbkowania, mają jednak słabo zaznaczone kile. Szczęka liczyła 24 zęby, ograniczone do części naprzeciw nozdrza. Żuchwa również miała ich 24, wszystkie w okolicy spojenia. Zęby szczęki i żuchwy zachodziły na siebie, tworząc zygzakowaty kontur brzytwy. Przednie zęby były gęsto upakowane, tylne nieco luźniej, z przerwami dla zębów na wprost nich. Ostry wyrostek między dwoma zębami na przedzie żuchwy opisano pod nazwą odontoid, co znaczy „pseudoząb”, wcześniej zinterpretowano go jako właściwy ząb. Mogła pokrywać go keratynowa otoczka, tak że współtworzył z zębami zgryz.
Poza czaszką szkielet Istiodactylus przypominał kośćce innych Ornithocheiroidea. Kręgosłup, kończyny przednie i tylne oraz kości tułowia cechowała pneumatyzacja – kości obejmowały worki powietrzne. Kręgi miały wysokie łuki kręgowe, opadające w dół blaszki. Połączone kręgi w okolicy pasa barkowego w liczbie sześciu tworzyły notarium. Ich wyrostki kolczyste łączyły się w jedną płytkę połączoną stawowo z łopatką. Główna część mostka była bardzo głęboka, z łukowatym przednim brzegiem i płytkim, trójkątnym grzebieniem. Powierzchnia mostka kontaktująca się z kością kruczą miała kształt siodła, była asymetryczna. Krępa kość ramienna nosiła ostro zakrzywiony grzebień naramienno-piersiowy. Istiodactylidae miały duże, do 4,5 raza dłuższe od tylnych, kończyny przednie. Długi palec, na którym opierała się błona, stanowić mógł aż połowę szkieletu skrzydła. Kończyny tylne były w porównaniu z przednimi krótkie, stopy były tak długie, jak krótki trzeci palec dłoni.
Historia odkrycia thumb|Kręgi szyjne i fragmenty mostka holotypu (NHMUK R176) wedle Seeleya (1901) W 1887 brytyjski paleontolog Harry G. Seeley opisał skamieniałe synsakrum z wyspy Wight u południowego wybrzeża Anglii. Choć porównywał je ze szczątkami dinozaurów (we współczesnym rozumieniu nieptasich dinozaurów) i pterozaurów, doszedł do wniosku, że znalezisko należało do ptaka (choć przypominało nieptasiego dinozaura bardziej, niż jakikolwiek ze znanych ptaków). Nadał mu nazwę Ornithodesmus cluniculusSeeley, H. G., (1887), "On a sacrum apparently indicating a new type of bird, Ornithodesmus cluniculus Seeley from the Wealden of Brook", Quarterly Journal of the Geological Society of London 43: 206–211. Brytyjski geolog John W. Hulke zasugerował później, że ornitodesm był pterozaurem, znajdując podobieństwa kości do widzianych przedtem. Seeley nie zgodził się z nim. W 1901 Seeley opublikował Dragons of the Air ("Smoki powietrza"), pierwszą popularnonaukową książkę poruszającą temat pterozaurów. Opisał w niej okaz NHMUK R176 z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, wcześniej znany jako BMNH, znaleziony przez wielebnego Williama Foxa w Atherfield Ledge na wyspie Wight, dostarczony do British Museum w 1882. Okaz NHMUK R176 przypisany został do gatunku Ornithocheirus nobilis przez angielskiego przyrodnika Richarda Lydekkera w 1888. Seeley jednak widział w nim kolejny gatunek Ornithodesmus, którego zaczął uznawać za pterozaura. Nadał mu nazwę O. latidens; latus znaczy po łacinie szeroki, a dens oznacza ząb, jest to nazwa użyta pierwotnie przez Foxa i jego kolegów. Seeley przypuszczalnie przypisał nowy gatunek do istniejącego już rodzaju, kierując się podobieństwami kości krzyżowych, bez szerszego wytłumaczenia. left|thumb|Okaz NHMUK R3877, fotografia wykonana przed pełnym wypreparowaniem Okaz NHMUK R176 to kiepsko zachowany szkielet składający się z tylnej części czaszki, kręgów szyjnych, mostka, kości krzyżowej, prawej i lewej kości ramiennej, notarium, części kości promieniowej i łokciowej, kości nadgarstka, śródręcza i paliczków podtrzymujących skrzydło. Choć Seeley nie wybrał holotypu O. latidens, opisał i narysował fragmenty NHMUK R176, czyniąc nadanie nazwy z 1901 pewnym zgodnie z zasadami Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej. Obecnie opisany przezeń okaz uznawany jest za holotyp. Później badacze zdumiewali się faktem opisu przez Seeleya szczęki czy zębów O. latidens i nazwania go z uwagi na te ostatnie, kiedy jedyny dostępny w 1901 okaz NHMUK R176 nie wydaje się obejmować tych okolic. Tylko część czaszki obecna jest na liście Lydekkera z 1888. Przypuszcza się, że szczęka z żuchwą zaginęły z kolekcji Foxa, wobec czego możliwe jest, że Seeley zdążył je zbadać, zanim zaginęły. Zaginione szczęka z żuchwą mogą stanowić okaz CAMMZ T706, rozpoznany w 1982 przez angielską paleontolog Jenny A. Clack, nie ma jednak udokumentowanej historii sprzed połowy lat sześćdziesiątych XX wieku. thumb|NHMUK R3878 z kośćmi kończyn, mostkiem i kością kulszową NHMUK R3877 W 1913 brytyjski paleontolog amator Reginald W. Hooley opisał dwa nowe okazy O. latidens, znalezione w morzu po osunięciu się skał w pobliżu Atherfield Point na wyspie Wight w 1904. Pierwszy, NHMUK R3877, leżał w trzech blokach skalnych. Składał się z czaszki, kręgów szyjnych i piersiowych, łopatki, kości kulszowej i części kończyn górnych. Drugi okaz, NHMUK R3878, zebrany został w jednym bloku skalnym. Obejmował części obręczy barkowej i kończyn przednich. Okazy te reprezentują najbardziej kompletne szczątki kredowych pterozaurów znalezione w Anglii, a NHMUK R3877 to jedyny znany zachowany w trzech wymiarach szkielet pterozaura przez większą część XX wieku. Kości pterozaurów często bowiem ulegają spłaszczeniu podczas fosylizacji. Hooley przeprowadził szczegółową dyskusję O. latidens i umieścił rodzaj Ornithodesmus w odrębnej rodzinie Ornithodesmidae. Jego artykuł kończył się dyskusją, w której autor zauważył wątpliwości paleontologa Charlesa Williama Andrewsa odnośnie do przynależności O. latidens do rodzaju Ornithodesmus, jako że kręgi okazu, na którym oparto rodzaj, różniły się znacznie od tych ze znaleziska Hooleya. Amerykański paleontolog Samuel W. Williston w dalszej kolejności przejrzał artykuł Hooleya, nie zgadzając się z częścią jego konkluzji dotyczących anatomii i klasyfikacji zwierzęcia. Po ukazaniu się monografii Hooleya niewiele już pisano o archozaurze przez resztę XX stulecia. Przez dekady nie znaleziono szczątków podobnego doń pterozaura. thumb|upright|left|Rekonstrukcja potylicy, notarium, kręgów szyjnych i łopatki autorstwa Gertrudy Woodward (1913) W 1993 brytyjscy paleontolodzy Stafford C. Howse i Andrew C. Milner doszli do wniosku, że holotypowa kość krzyżowa i jedyny okaz O. cluniculus nie należą w ogóle do pterozaura, ale do dinozaura z grupy maniraptorów. Do podobnej konkluzji doszedł niezależnie od nich brytyjski paleontolog Christopher Bennett. Howse i Milner wskazali na brak szczegółowych prób porównania kości krzyżowej O. cluniculus z należącymi do pterozaurów i w efekcie na traktowanie O. latidens jako gatunku typowego rodzaju Ornithodesmus. Jeden z autorów uznał nawet oryginalny gatunek za synonim nowszego. Jako niewątpliwy gatunek pterozaura "O." latidens potrzebował więc nowej nazwy rodzajowej. W 2001 Howse, Milner i David Martill przenieśli "O." latidens do nowego rodzaju Istiodactylus. Nazwę ukuli od greckiego istion, "żeglować", i daktylos, "palec", odnosząc się w ten sposób do skrzydeł wielkich pterozaurów. Wprowadzili również nową rodzinę monotypową Istiodactylidae.