Eva Schinagel (ur. ok. 1758 w Austrii, zm. po 1822 prawdopodobnie w Żytomierzu) – austriacka tancerka związana z Polską. W latach 1774–1785 pierwsza tancerka mezzo-carettere / demi-caractèreWarszawski teatr Sułkowskich. Dokumenty z lat 1774–1785, s. 325–327. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1957. (półcharakterystyczna) teatru warszawskiego. Jedna z faworyt hrabiego Augusta Fryderyka Moszyńskiego. Od około 1787 żona Daniela Curza vel Kurza (Kurtza), alzackiego tancerza, baletmistrza i nauczyciela tańca, działającego w Polsce.
Jej nazwisko pojawia się w źródłach do historii polskiego teatru, notowane także jako: Schinagell, Schinagl, Schinaglin, Schinnaglien, Schonagl, Shinaglin, Sinagel, Szynagel, Szynagiel. Raz została też zapisana jako Giuseppa (w programie warszawskiej premiery opery L’amore artigiano Floriana Leopolda Gassmanna według Goldoniego, 1774Ludwik Bernacki: Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I, s. 199. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1925.), kiedy przy jej nazwisku umieszczono żeńską formę imienia jej przypuszczalnego brata lub ojca, aktora Josepha (Giuseppe) Schinagla z ówczesnej warszawskiej trupy teatralnej.
Kariera artystyczna W austriackiej Pradze Na kartach historii teatru pojawiała się po raz pierwszy w latach 1771–1773 w praskim Theater an der KotzenOscar Teuber: Geschichte des Prager Theaters. T. II. s. 20. Prag: K. K. Hofbuchdruckerei A. Haase, 1885. (Divadlo v Kotcích) w zespole baletowym, który prowadził austriacki baletmistrz czeskiego pochodzenia, Albert Moraweck (Vojtěch Morávek zwany Alberti) w okresie tamtejszej antrepryzy teatralnej Johanna Josepha Bruniana. Była już wtedy jedną z trzech głównych solistekBožena Brodská: Dějiny baletu v Čechách, a na Moravě do roku 1945, s. 26. Praha: Akademie múzických umění, 2006. ., przedstawiana w składzie zespołu jako „Mdlle. Eva Schinaglin, 2. Pas de deux Tänzerin”Theatral-Neugikeiten. Nebst einem Lustspiele..., s. 176. Wien: Ghelensche Buchhandlung, 1773. (druga tancerka do pas de deux). Tańczyła tam w wielu przedstawieniach, m.in. w baletach: Das Fest der Gärtner beim Eingange des Lenzes i Der Oktober w choreografii Alberta Morawcka (1772).
Przyjazd do Polski Wiosną 1774 znany austriacki aktor komediowy i antreprener Johann Joseph Felix Kurz restytuował w Warszawie działalność teatru publicznego w wynajętym w tym celu i odpowiednio wyposażonym Pałacu Radziwiłłowskim. Przy dyskretnym wsparciu króla Stanisława Augusta zebrał on wtedy trzy nowe wyspecjalizowane zespoły: niemiecki komediowy, włoski operowy i oddzielny baletowy. Wśród jego artystów znalazła się także panna Eva Schinagel jako jedna z trzech pierwszych tancerek (obok Włoszek: Clarice Bini i Teresy Simonetti), a dokładniej jako „erste mezzo-carettere Tänzerin” (pierwsza tancerka półcharakterystyczna). Występowała odtąd w Warszawie we wszystkich wystawianych baletach oraz w tańcach włączanych do przedstawień komediowych i operowych. Jesienią 1775 powierzano jej także aktorskie role „młodych i niewinnych dziewcząt” w niemieckich spektaklach komediowych. Jako tancerka zarabiała początkowo 18 dukatów miesięcznie, a kiedy zaczęła występować również jako aktorka podniesiono jej łączne dochody do 23 dukatów (15 dla tancerki + 8 dla aktorki). Była to trzecia co do wysokości pensja wśród tancerek ówczesnego zespołu baletowegoWarszawski teatr Sułkowskich. Dokumenty z lat 1774–1785, s. 164–171, 325–327. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1957..
Ulubienica Warszawy W krótkim czasie zdobyła uznanie publiczności i amatorów swojej urody. Są powody przypuszczać, że już jesienią 1775 była bliską przyjaciółką znanego kobieciarza i adoratora czołowych tancerek warszawskich, hrabiego Augusta Fryderyka Moszyńskiego (1731–1786), który z ramienia króla nadzorował wtedy działalność teatru. Zachowała się jego pełna pasji korespondencja z ówczesnym antreprenerem, księciem Antonim Sułkowskim (1736–1796), w której zawzięcie bronił swojej faworyty przed nadmiernym obciążaniem jej obowiązkami tancerki i aktorki jednocześnie, zabiegając wręcz o całkowite zwolnienie „tego biednego dziecka” z obowiązku wywiązania się z podpisanego kontraktu ze względu na zły stan zdrowia. Prawdopodobnie hrabia zamierzał wtedy wziąć młodą tancerką na własne utrzymanie. Sułkowski gotów był uwolnić ją od zobowiązań, ale jednocześnie apelował do Moszyńskiego: „Niech Pan Hrabia zapewni Swoją przyjaciółkę, że chcę tylko jej dobra, jej zdrowia i jej powodzenia. Zdobyła ona tyle umiejętności w tańcu, że zrobi błąd, jeśli przestanie go doskonalić – choć trochę, ile zdrowie jej na to pozwoli”. Książę napisał też do samej tancerki: „Gdyby jednak [stan zdrowia] pozwolił Pani pokazywać swój wielki talent w dalszym ciągu publiczności, chociażby tylko w balecie, cieszyłbym się z tego z publicznością; w każdym razie gaża Pani nie będzie bynajmniej zmniejszona”. I tak się stało, Eva Schinagel pozostała w teatrze, zwolniona już jednak z obowiązku występowania w komediachWarszawski teatr Sułkowskich. Dokumenty z lat 1774–1785, s. 146–158. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1957..
Nie tylko ta wymiana korespondencji świadczy o jej pozycji w warszawskim środowisku teatromanów i na scenie. Mamy również ciekawe świadectwo pamiętnikarskie Juliana Ursyna Niemcewicza z tamtych lat: „Teatr był w pałacu Radziwiłłowskim, dziś namiestnika królewskiego. Moskale i Polacy cisnęli się nań. I tu często rozrzutnej hojności zdarzały się widoki. Wprowadzono zwyczaj ulubionym aktorom, aktorkom i tancerkom rzucać z parteru worki napełnione złotem. Poniński, generał moskiewski Romanius, inni generałowie moskiewscy, książę Marcin Lubomirski... Ci, mówię, i wielu innych rzucali worki złota tancerce Casacelli [nazywała się Caselli], Schinaglin, Bini, [wyraz nieczytelny, zapewne: Simonetti] i sławnemu skoczkowi Szlancowskiemu. Wiele kobiet teatralnych utrzymywanych było przez tychże rozrzutników”Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1957, t. I, s. 71.. Także Wojciech Bogusławski w swoich bezcennych Dziejach teatru narodowego zapisał pod rokiem 1783, gdy upadała krótkotrwała warszawska antrepryza teatralna księcia Jerzego Marcina Lubomirskiego: „Artyści niemieccy rozjechali się zupełnie. Ale balet, w którym pierwsi tancerze: Curz, panna Schinagel a najbardziej lubiany grotesco Slancowski bardzo jeszcze wiele znaczyli, starano się koniecznie zatrzymać...”Wojciech Bogusławski: Dzieje teatru narodowego na trzy części podzielone, s. 37. Warszawa: Drukarnia N. Glücksberga, 1820..
Jeśli Eva Schinagel utrzymała dłużej zainteresowanie swojego patrona, hrabiego Moszyńskiego, to straciła z pewnością jego opiekę gdy w 1784 hrabia wyjechał w podróż po Europie, podczas której dwa lata później zmarł nagle we Włoszech. Wkrótce jednak wsparł ją małżeństwem jej dotychczasowy partner sceniczny i przełożony, ceniony warszawski tancerz i choreograf Daniel Curz (1753-po 1822), a od początku 1786 baletmistrz nowego zespołu Tancerzy Narodowych Jego Królewskiej Mości w Teatrze na placu Krasińskich, w którego baletach wielokrotnie wcześniej występowała.
W latach 1774–1785 stworzyła na naszej scenie wiele kreacji tanecznych. Nie wszystkie można dziś zidentyfikować z braku zachowanych źródeł obsadowych. Wiemy jednak, że występowała w przedstawieniach takich baletmistrzów, pracujących wówczas w Warszawie, jak: Giuseppe Anelii, Giovanni Antonio Sacco, Francesco Caselli, Maciej Pręczyński, Antonio Viganò, Leopold Frühmann, Cosimo Morelli, a przede wszystkim w baletach Daniela CurzaPaweł Chynowski, Historia Polskiego Baletu Narodowego: http://teatrwielki.pl/teatr/polski-balet-narodowy/historia-pbn/., którego w końcu poślubiłaPaweł Chynowski, Daniel Curz: http://archiwum.teatrwielki.pl/baza/-/o/daniel-curz/1349290/20181. gdy jej kobieca powabność powoli gasła i nieuchronnie zbliżał się kres jej kariery scenicznej.
Ważniejsze kreacje Występowała jako tancerka w wielu warszawskich przedstawieniach baletowych, komediowych i operowych, z pewnością zaś w następującychLudwik Bernacki: Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I i II. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1925.:
Teatr w Pałacu Radziwiłłowskim 1774: tańce – L’amore artigiano (opera komiczna), muzyka Florian Leopold Gassmann, choreografia Giuseppe Anelli 1775: Junona – Sąd Parysa, muzyka Josef Starzer (?), choreografia Francesco Caselli wg Jeana-Georges’a Noverre’a 1775: tańce – Zabawia wiejska, muzyka N.N., choreografia Maciej Pręczyński wg Gasparo Angioliniego 1775: główna rola żeńska – Polowanie Henryka IV, muzyka N.N., choreografia Maciej Pręczyński wg Gasparo Angioliniego 1775: Juliette – Skapiec oszukany, muzyka N.N., choreografia Giovanni Antonio Sacco 1777: rola nieustalona – Myśliwi, muzyka N.N., choreografia Antonio Viganò 1777: rola nieustalona – Nimfy, muzyka Josef Starzer (?), choreografia Daniel Curz wg Gasparo Angioliniego 1777: Kreuza – Medea i Jazon, muzyka Jean-Joseph Rodolphe, choreografia Leopold Frühmann wg Jeana-Georges’a Noverre’a 1777: Alisa (?) – Adèle de Ponthieu, muzyka Josef Starzer, choreografia Daniel Curz wg Jeana-Georges’a Noverre’a 1777: tańce – Górale, muzyka N.N., choreografia Daniel Curz 1777: rola nieustalona – Nieoczekiwana pomoc, muzyka N.N., choreografia Giovanni Antonio Sacco 1778: rola nieustalona – Don Juan, czyli Bankiet Piotra, muzyka Antoni Hart, choreografia Francesco Caselli wg Gasparo Angioliniego
Teatr na placu Krasińskich 1779: rola nieustalona – Holenderski aptekarz, muzyka N.N., choreografia Giovanni Antonio Sacco 1779: rola nieustalona – Grenlandzkie wesele, czyli Ujawnione uprowadzenie, muzyka i choreografia Giovanni Antonio Sacco 1779: rola nieustalona – Zelime, muzyka N.N., choreografia Giovanni Antonio Sacco (?) 1781: rola nieustalona – Katycynea i Morjazama, muzyka N.N., choreografia Francesco Caselli 1783: Eugenia – Szczęśliwe rozbicie okrętu, muzyka: Antoni Hart, choreografia Daniel Curz 1783: Pas de quatre węgierski – Przypadki karczemne, muzyka N.N., choreografia Daniel Curz
Tancerze Narodowi Jego Królewskiej Mości 1787: Pas de quatre węgierski (gościnnie) – muzyka N.N., choreografia Franz Schlanzowski
Żona Daniela Curza Nie wiadomo dokładnie kiedy poślubiła dwukrotnie żonatego już wcześniej Daniela Curza. Jeszcze 25 i 26 października 1783 tańczyła w Teatrze na placu Krasińskich jako „p. Schinagel”Ludwik Bernacki: Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I, s. 263. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1925., ale już 16 września 1787, po dłuższej nieobecności na scenie, wystąpiła jednorazowo jako „pani Kurtz”. Warszawski afisz premiery komedii Demokryt rozkochany Jeana-François Regnarda zapowiadał na ten dzień: „między I a II aktem pas de quatre węgierski Slancowskiego [Schlanzowskiego] tańcowany przez Slacowskiego, Kurtza, panią Kurtz i Sitańską”Ludwik Bernacki: Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. I, s. 301. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1925.. Prawdopodobnie więc poślubiła go wcześniej i może właśnie dlatego baletmistrz Curz otrzymał od króla 22 września 1787 nietypowy dla mężczyzny prezent – klejnoty wartości 50 dukatów. Tak czy inaczej Eva Schinagel była już wtedy żoną Curza i niewątpliwie wystąpiła na scenie warszawskiej już po raz ostatni. Kolejny jej ślad odnajdujemy w spisie ludności Warszawy z 1792, gdzie zapisano baletmistrza Daniela Curza (jako Kurtza), mieszkającego wraz z żoną i czwórką innych domowników w teatralnej kamienicy antreprenera Franciszka Ryxa przy ulicy Świętojerskiej nr 1790, tuż obok nowego Teatru na placu Krasińskich.
W austriackim Lwowie