Język turecki (tur. , IPA: [], ) – język należący do grupy oguzyjskiej języków tureckich, ojczysty dla ponad 83 mln ludzi na całym świecie, Uniwersytet w Syracuse, co czyni go najpowszechniejszym ze swojej rodziny językowej. Turecki używany jest przede wszystkim w Turcji i na Cyprze Północnym, mniejsze skupiska mówiących znajdują się w Iraku, Grecji, Bułgarii, Macedonii Północnej, Kosowie, Albanii i w innych częściach Europy Wschodniej. Turecki jest używany także przez wielu imigrantów w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Niemczech. Turecki dzieli się na wiele dialektów; za podstawę języka literackiego i standard uważany jest turecki stambulskiGeoffrey Lewis, The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, Oxford University Press, 2002, str. 26.

Korzeni języka należy doszukiwać się w Azji Środkowej, skąd wywodzą się pierwsze zapisy po turecku, datowane na prawie 1300 lat wstecz. Na zachód zasięg języka osmańskotureckiego (odmiany tureckiego używanej jako język administracji i literatury Imperium Osmańskiego) rozszerzył się w momencie ekspansji terytorialnej kraju. W 1928, w wyniku jednej z reform Atatürka w czasach wczesnej Republiki Tureckiej, pismo osmańskie zastąpiono alfabetem łacińskim w konwencji francuskiejHanioglu, Sükrü (2011). Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton University Press. p. 153.. Obecnie standaryzację i dalsze reformy tureckiego prowadzi Instytut Języka Tureckiego.

Cechą wyróżniającą język turecki jest harmonia samogłoskowa i silna aglutynacyjność. Podstawowy szyk zdania to podmiot–dopełnienie–orzeczenie. Nie rozróżnia się klasy rzeczownikowej ani rodzaju gramatycznego. Istnieje silne rozgraniczenie w tytułowaniu osób („ty” – „wy”) oraz rozbudowany system wyrazów grzecznościowych. Turecki używa zaimków w drugiej osobie zależnie od stopnia zażyłości, grzeczności, dystansu społecznego albo wieku. Zaimek osobowy drugiej osoby liczby mnogiej i formy czasowników używane są także w odniesieniu do pojedynczej osoby celem okazania szacunku. Okazjonalnie można także zastosować w liczbie mnogiej zaimek drugiej osoby liczby mnogiej (sizler), aby okazać jeszcze większy dystans i szacunek.

Klasyfikacja

Turecki jest członkiem oguzyjskiej rodziny językowej, podgrupy języków tureckich. Pod wieloma względami pokrywa się z innymi językami oguzyjskimi, takimi jak azerski, turkmeński, kaszkajski, gagauski oraz bałkano-gagauski. Rodzina języków tureckich zawiera około 30 języków używanych w Europie Wschodniej, Azji Środkowej i na Syberii. Według niektórych naukowców jest to podgrupa rodziny ałtajskiej, do której zalicza się między innymi także język mongolski oraz kazachski, czy koreański. Około 40% użytkowników języka tureckiego to użytkownicy rodzimi, dla których jest on językiem ojczystym. Cechy charakterystyczne tureckiego, takie jak harmonia samogłoskowa, aglutynacyjność i brak rodzaju gramatycznego są cechami uniwersalnymi pośród języków tureckich i ałtajskich.

thumb|left|upright|Staroturecka inskrypcja w piśmie orchońskim, datowana na VIII wiek, Kyzył, Rosja

Historia Język turecki rozwijał się na terenie Anatolii od XI wieku, to jest od opanowania tych terenów przez plemiona tureckie pod wodzą Seldżuków. Etapy rozwoju języka tureckiego: Okres Nazwa polska Nazwa turecka koniec XI w. – XIV w. seldżucki (staroanatolijski, staroosmański) Eski Anadolu Türkçesi = Eski Osmanlıca koniec XIV w. – koniec XIX w. osmański (osmańskoturecki) Osmanlıca od XX w. współczesny turecki (turecki Turcji) Türkiye Türkçesi = Öz Türkçe

Od XIX wieku trwał proces dostosowywania języka pisanego do mówionego, oczyszczania go z zawiłych konstrukcji oraz słów pochodzących z arabskiego i perskiego. Poszukiwano przy tym słów rdzennie tureckich lub wykorzystywano zapożyczenia z języków zachodnioeuropejskich, między innymi z języka francuskiego. Proces ów, zwany „oczyszczaniem” (sadeleşme), przybrał na sile w latach 20. i 30. XX wieku, podczas rządów prezydenta Mustafy Kemala Atatürka.

Od 1928 język turecki zapisywany jest za pomocą alfabetu tureckiego, opartego na literach łacińskich. Alfabet turecki ma 29 liter.

Zarys fonetyki Współczesny język turecki posiada 29 głosek. Większość liter oznacza jedną, określoną głoskę, poza paroma wyjątkami. Większość z nich jest podobna do polskich. Głoska Oznaczenie walfabecie IPA Polski odpowiednik / wymowa a polskie a b polskie b c wymowa między dż a dź ç wymowa między cz a ć d polskie d e polskie e f polskie f g, polskie g (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko) ğ, (tzw. „miękkie g” – yumuşak ge) po samogłoskach: a, ı, o, u oznacza iloczas, tzn. wydłużenie poprzedniej głoski; e, i, ö, ü wymawiane jest jak polskie j h wymawiane jako krtaniowe h, jak w wyrazie hak ıwymawiane podobnie do rosyjskiego ы, tylko bardziej tylne i polskie i j wymowa między ż a ź k, polskie k (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko) l, polskie l (w otoczeniu samogłosek a, ı, o, u wymawia się twardo; w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü wymawia się miękko) m polskie m n polskie n o polskie o ö wymawiane jak e przy wargach ułożonych jak przy wymowie polskiego o p polskie p r podobne do polskiego r s polskie s ş wymowa między sz a ś t polskie t u polskie u ü wymawiane jako y przy wargach ułożonych jak przy wymowie u v polskie w y polskie j z polskie z

Cyrkumfleks nad samogłoskami a, u (â, û) oznacza długość tych samogłosek i jednocześnie zmiękczenie wymowy poprzedzającej spółgłoski, np. kâr [] 'zysk'; î zaś oznacza długą samogłoskę, np. resmî [] 'oficjalny', dinî [] 'religijny'. Samogłoska i nie zmiękcza poprzedzającej ją spółgłoski s (jak w pol. sinus).

Znak apostrofu ’ wskazuje granicę między nazwą własną a sufiksem, który jest do niej dołączony, np. İstanbul'da 'w Stambule', TRT'de 'w TRT (turecka telewizja)'.

W języku tureckim akcent pada z reguły na ostatnią sylabę.

Gramatyka Liczebniki Lp Liczebnik główny Liczebnik porządkowy 0 sıfır (brak) 1 bir birinci 2 iki ikinci 3 üç üçüncü 4 dört dördüncü 5 beş beşinci 6 altı altıncı 7 yedi yedinci 8 sekiz sekizinci 9 dokuz dokuzuncu 10 on onuncu 11 on bir on birinci 20 yirmi yirminci 30 otuz otuzuncu 40 kırk kırkıncı 50 elli ellinci 60 altmış altmışıncı 70 yetmiş yetmişinci 80 seksen sekseninci 90 doksan doksanıncı 100 yüz yüzüncü 200 iki yüz iki yüzüncü 1000 bin bininci 10000 on bin on bininci

Miesiące Polski Turecki styczeń Ocak luty Şubat marzec Mart kwiecień Nisan maj Mayıs czerwiec Haziran lipiec Temmuz sierpień Ağustos wrzesień Eylül październik Ekim listopad Kasım grudzień Aralık

Dni tygodnia Polski Turecki poniedziałek pazartesi wtorek salı środa çarşamba czwartek perşembe piątek cuma sobota cumartesi niedziela pazar

Święta religijne i państwowe Polski Turecki Wszystkich Świętych Azizler Günü Święto Wniebowstąpienia Miraç Kandili Wigilia Bożego Narodzenia Noel Arifesi Boże Narodzenie Noel Günü Wielkanoc Paskalya Poniedziałek Wielkanocny Paskalya Pazartesi Wielki Piątek Mübarek Cuma Günü wielki post Büyük Perhiz Niedziela Palmowa Palmiye Pazarı Nowy Rok Yılbaşı Ramadan Ramazan Święto Ofiary Kurban Bayramı Święta Noc Kandil Gecesi Święto Republiki Cumhuriyet Bayramı Dzień zwycięstwa Zafer Bayramı

Zobacz też Wikipedia tureckojęzyczna

Przypisy

Bibliografia

B. Podolak, P. Nykiel: Kieszonkowy słownik turecko-polski polsko-turecki, Kraków 2008.

Kategoria:Języki oguzyjskie

Kategoria:Języki Cypru Kategoria:Języki Azerbejdżanu Kategoria:Języki Bułgarii Kategoria:Języki Niemiec Kategoria:Języki Kosowa Kategoria:Języki Rosji Kategoria:Języki Macedonii Północnej Kategoria:Języki Cypru Północnego Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)