Twierdza w Benderach (ros. Бендерская крепость, rum. Cetatea Tighina, ukr. Бендерська фортеця) – XVI-wieczna twierdza turecka w Benderach, na prawym brzegu Dniestru. Nie pełni już funkcji wojskowych, w całości jest udostępniana turystom do zwiedzania. Jest najstarszym zabytkiem w granicach Naddniestrza i jednym z symboli tego nieuznawanego państwa.
Historia Powstanie twierdzy. Twierdza w Imperium Osmańskim Tehinia (Tighina) powstała jako genueńska faktoria handlowaCh. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, , s. 179.. Pod koniec XV w. w jej okolicach, nad Dniestrem, gdy ziemie te należały już do Hospodarstwa Mołdawskiego, zbudowano fortecę z drewna, otoczoną ziemnymi wałami. Dymitr Kantemir opisywał ją jako jedną z najpotężniejszych w Mołdawii. Forteca miała bronić osady przed atakami Tatarów przez pobliską przeprawę na Dniestrze.
W 1538 r. Sulejman Wspaniały podporządkował sobie Mołdawię jako lenno, a dla utrzymania kontroli nad jego terytorium przyłączył bezpośrednio do Turcji jej południową część. Miejscowość została przemianowana przez Turków na Bendery, tam też wzniesiono twierdzę, przy budowie której pracowali chłopi z pobliskich wsi. Twierdzę wznosił naczelny architekt Sulejmana – Sinan, biorąc za wzór europejskie fortece bastionowe. W 1541 r. budowla była już gotowa do użytku. Według innego źródła powstała jeszcze wcześniej – w ciągu roku, między 1538 a 1539, gdyż Turcy rozbudowali starsze umocnienia. W XVI-XVII w. kompleks twierdzy był kilkakrotnie rozbudowywany. Według XVII-wiecznego opisu twierdza składała się z część dolnej i górnej oraz cytadeli, części najsilniej umocnionej. Cytadela wzniesiona była na planie nieregularnego czworoboku i posiadała osiem baszt (trzy na planie koła, cztery na planie kwadratu i jedną na planie wieloboku) połączonych murem o grubości trzech metrów. Jedna z baszt była zarazem bramą wjazdową, a ponadto znajdował się w niej meczet nazwany imieniem proroka Sulejmana (Salomona). Na bramie, zgodnie z poleceniem sułtana Sulejmana, znalazła się tablica przypominająca o podboju Mołdawii. Całość z trzech stron otaczała fosa, z czwartej strony naturalną barierą była rzeka. Nad fosą do bramy prowadził most zwodzony.
W końcu XVI w. twierdza była kilkakrotnie oblegana przez oddziały mołdawskie, m.in. w 1574 r. przez armię Jana Srogiego, za każdym razem bez powodzenia. Następnie fortecę atakowali również Kozacy zaporoscy. W związku z tym w 1619 r. Turcy dokonali całkowitej przebudowy fortecy. Kamienne baszty i mury, niezdolne już do stawienia oporu nowoczesnej artylerii, zastąpiono umocnieniami typu bastionowego. mały|Widok twierdzy w 1790 r. W 1703 r. Turcy przystąpili do prac nad odbudową i modernizacją twierdzy. Trwały one w latach 1705–1707, a przy budowie pracowali ludzie przymusowo wysłani do tego, zgodnie z rozkazami Turków, przez hospodara Antiocha Kantemira. Twierdza została przebudowana i powiększona. W 1709 r. pod murami twierdzy przebywali pokonani pod Połtawą Karol XII i Iwan Mazepa, następnie obaj przenieśli się do pobliskiej Varnițy. W 1738 r., podczas wojny rosyjsko-austriacko-tureckiej, pod mury fortecy podeszły wojska rosyjskie pod dowództwem Burkharda Christopha Münnicha, jednak nie zdołały jej zdobyć.
Twierdza poważnie ucierpiała podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1768-1774. Oblężenie twierdzy w 1770 r. trwało dwa miesiące i obie strony poniosły w nim znaczne straty – zginęło 6 tys. atakujących Rosjan i 5 tys. tureckich obrońców. W listopadzie 1789 r. Grigorij Potiomkin ponownie zajął twierdzę i został za to nagrodzony przez carycę Katarzynę II złotym wieńcem laurowym.
Podczas kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1806–1812 twierdza została poważnie uszkodzona po raz kolejny. Na mocy traktatu bukareszteńskiego w 1812 r. twierdza i miasto Bendery razem z całą Besarabią zostały włączone do Imperium RosyjskiegoCh. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, , s. 21..
Twierdza w Imperium Rosyjskim W 1818 r. do Bender przybył car Aleksander I, natomiast dziesięć lat później – car Mikołaj I. W Imperium Rosyjskim forteca posiadała pierwotnie status twierdzy I klasy. Mimo to nie przeprowadzono w niej żadnych prac modernizacyjnych. Ograniczono się do wzniesienia w 1833 r. wojskowej cerkwi św. Aleksandra Newskiego. Po wojnie rosyjsko-tureckiej 1877–1878 r. straciły położenie strategiczne. W 1897 r. twierdzy benderskiej odebrano status obiektu wojskowego.
Okres ZSRR, wojna 1992 r., Naddniestrze mały|Ekspozycja muzealna na terenie twierdzy W okresie przynależności Mołdawii do ZSRR twierdza w Benderach ponownie pełniła funkcje wojskowe. Dawna cerkiew przy niej została zaadaptowana na klub żołnierski, a następnie popadła w niemal całkowitą ruinę. U schyłku ZSRR stacjonowała w niej brygada wojsk rakietowych i batalion przeciwchemiczny radzieckiej 14 Armii.
Podczas bitwy o Bendery w czerwcu 1992 r., największego starcia kilkumiesięcznej wojny o Naddniestrze, twierdza w Benderach była jednym z celów ataków wojsk mołdawskich dążących do przejęcia miasta z rąk zwolenników niepodległości Republiki Naddniestrzańskiej. Nie została jednak zdobyta.
Jako najstarszy zabytek na terytorium Naddniestrza twierdza jest jednym z symboli nieuznawanej państwowości republiki, jej wizerunek jest eksponowany na banknotach – rublach naddniestrzańskichP. Oleksy, Wspólnota z przypadku. Studium tożsamości mieszkańców Naddniestrza, Instytut Kultury Europejskiej, Gniezno 2016, s. 286.. Na terenie twierdzy odbywają się międzynarodowe spotkania i konferencje. Od 2007 w budynku znajduje się ekspozycja muzealna. Po tej dacie wyremontowano, a w 2011 ponownie poświęcono również cerkiew św. Aleksandra Newskiego. W 2009 r. twierdzę odwiedziło 6 tys. turystów, głównie zagranicznych. Część obiektu nadal jest własnością wojska.
Na terenie fortecy znajduje się Aleja Sławy, w której eksponowane są pomniki rosyjskich wojskowych związanych z twierdzą, a także pomniki Iwana Mazepy i Pyłypa Orłyka, wreszcie monument nawiązujący do barona Münchausena, któremu literacka tradycja przypisuje udział w oblężeniu BenderP. Oleksy, Wspólnota z przypadku. Studium tożsamości mieszkańców Naddniestrza, Instytut Kultury Europejskiej, Gniezno 2016, s. 286-287..
Przypisy
Kategoria:Bendery Kategoria:Twierdze