Gramatyka języka rosyjskiego – opis zjawisk gramatycznych w języku rosyjskim. Gramatyka języka rosyjskiego wykazuje wiele podobieństw do systemów gramatycznych innych języków słowiańskich, zarówno pod względem morfologicznym, jak i syntaktycznym. Język rosyjski, podobnie jak język polski, jest językiem silnie fleksyjnym. Występują w nim trzy rodzaje gramatyczne i sześć przypadków. Należy do grupy SVO, jednak szyk wyrazów w zdaniu wykazuje dużą elastyczność i najważniejsza przekazywana informacja ma tendencję do pojawiania się przy jego końcu.

Rys historyczny Umowne okresy i wydarzenia w rozwoju języka rosyjskiego: okres przedpiśmienny wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego z języka praindoeuropejskiego w III tysiącleciu p.n.e. początek różnicowania się dialektów III–II w. p.n.e. rozpad prasłowiańskiej wspólnoty w V–VI w. n.e. powstanie języka staroruskiego (древнерусский язык, древневосточнославянский язык) w V–VII w. będącego wspólnym przodkiem trzech języków wschodniosłowiańskich – rosyjskiego, białoruskiego i ukraińskiego okres piśmienny okres piśmienny języka staroruskiego od drugiej połowy X w. rozpad jedności języka staroruskiego w drugiej połowie XIV w.; po tym okresie można mówić o właściwym języku rosyjskim (wielkoruskim) odrębnym od najbliższych mu języków – białoruskiego i ukraińskiego powstanie i rozwój rosyjskiego języka narodowego – od XVII do początków XIX w. współczesny język rosyjski – od czasów Puszkina.

Język rosyjski obok białoruskiego i ukraińskiego należy do języków wschodniosłowiańskich. Pismo tych języków wywodzi się z cyrylicy, alfabetu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, wzorowanego na majuskule greckiej z IX w., którym zastąpiono skomplikowaną głagolicę.

Od czasów ekspansji księstwa moskiewskiego aż do chwili obecnej o strukturze językowej ludności Rosji decydowały władze mające siedzibę w Moskwie. Moskwa stanowiła część wielkiego obszaru zwanego Rusią, o wspólnej religii – prawosławiu i języku – niezbyt zróżnicowanych dialektach ruskich (wschodniosłowiańskich), którego kolebką była Ruś Kijowska. Ekspansja księstwa moskiewskiego nie była więc traktowana na ogół jako narzucanie obcego panowania, a jednoczenie ziem ruskich. Następowała jednak szybciej od ekspansji rosyjskiego etnosu. Moskwa była centrum kształtowania się języka rosyjskiego powstałego w wyniku przenikania się dialektów ruskich i języka cerkiewnosłowiańskiego. Literacki język rosyjski ostatecznie ukształtował się w XVIII w., jeszcze przed przeniesieniem stolicy do Petersburga. Na polecenie Piotra I w latach 1708–1710 z alfabetu usunięto niektóre znaki greckie i zbliżono go krojem do antykwy łacińskiej. Nowowprowadzoną czcionkę nazwano grażdanką.

W XIX i XX w. na podstawie dialektów ruskich powstały dwa literackie języki narodowe. W części Rusi włączonej w XIV w. do Litwy wyłonił się język białoruski, a w części włączonej do Polski – język ukraiński. W Imperium Rosyjskim w drugiej poł. XIX w., w okresie, kiedy silne były alternatywne idee narodowe, języki te były traktowane jako dialekty języka rosyjskiego, część folkloru.

Ostatnia reforma alfabetu języka rosyjskiego miała miejsce w 1918. Usunięto wtedy litery і, ѣ, ѵ, ѳ, zaprzestano używania jeru twardego ъ na końcu wyrazów w celu zaznaczania spółgłoski twardej (np. домъ zamiast dzisiejszego дом). Wprowadzono poza tym jotę й i literę ё. Współczesny alfabet rosyjski składa się z 33 liter – 10 samogłosek, 21 spółgłosek oraz twardego i miękkiego znaku.

Gramatyka historyczna W języku staroruskim rzeczowniki odmieniały się, podobnie jak współcześnie, przez trzy rodzaje gramatyczne. Oprócz liczby pojedynczej i mnogiej istniała jednak również liczba podwójna. Poza tym występował siódmy przypadek – wołacz. Największe zmiany dotyczące rzeczowników były związane ze stopniowymi zmianami w licznych typach deklinacji.

Przymiotniki odmieniały się przez rodzaj, liczbę i przypadek oraz występowały w formie krótkiej i długiej. Formy krótkie różniły się w funkcji od obecnych tym, że mogły występować zarówno jako część orzeczenia, jak i przydawki. Stopień wyższy budowany był za pomocą sufiksów –ѣиш– i –ьш–.

Istniały, podobnie jak dziś, takie kategorie czasownika jak aspekt i czas. Jednak w staroruskim występowały cztery formy czasu przeszłego (każda różniąca się w swoim zastosowaniu), dwie formy czasu przyszłego złożonego, natomiast kategoria aspektu była w fazie rozwoju. Do prostych form czasownika można było zaliczyć czas teraźniejszy, czas przyszły prosty, aoryst, imperfectum i tryb rozkazujący. Do form złożonych zaliczyć można było perfectum, czas zaprzeszły, czasy przyszłe złożone i tryb przypuszczający. Różnica między czasem a aspektem polegała na tym, że czas wskazywał, jak czynność odnosi się do chwili, w której jest o niej mowa – czy jest jednoczesna, czy dzieje się przed nią lub po. Aspekt charakteryzował czynność z punktu widzenia jej przebiegu w czasie niezależnie od chwili, w której jest mowa o czynności (czy czynność była krótka, np. kopnąć, czy rozłożona w czasie, np. kopać).

W językach słowiańskich, w których występuje kategoria aspektu, znacznie uprościła się kategoria czasów. W innych językach indoeuropejskich pozostał rozwinięty system czasów, a kategoria aspektu zanikła.

+ Odmiana czasownika знати w czasie teraźniejszym w języku staroruskim l. poj. l. mn. l. podwójna 1. os. знаю знаѥмъ знаѥвѣ 2 os. знаѥши знаѥте знаѥта 3. os. знаѥть знають знаѥта

W językach wschodniosłowiańskich w zakresie fonetyki zaszły następujące zmiany odróżniające je od języków południowo- i zachodniosłowiańskich: obecność tzw. pełnogłosu, tj. obecność grup dźwiękowych -oro-, -olo-, -ere- w miejscu -ra-, -la-, -rě-, -lě- w językach południowych Słowian (a także u Czechów i Słowaków) oraz –ro-, -lo-, -re-, -le- w grupie Słowian zachodnich, np. ros. ворона (worona), biał. варона (warona), pol. wrona, słow. vrana. obecność o na początku wyrazu w miejscu je, np. ros. i ukr. олень (olen’), pol. jeleń. występowanie ч (č) i ж (ž) w miejscu pierwotnych tj, kt, gt oraz dj, a współcześnie w miejscu št i žd w bułgarskim, ć i đ w serbskim, c i dz w zachodniosłowiańskich językach, np. ros. ночь (nocz), ukr. ніч (nicz), serb. noć, pol. i czes. noc. obecność o i e w miejscu ь i ъ w staroruskim, podczas gdy w innych językach słowiańskich występują w tych sytuacjach inne głoski, np. ros. сон (son), serb. san, pol. sen; ros. день (den’), serb. dan.

W obrębie języków wschodniosłowiańskich zaszły następujące zmiany, odróżniające język rosyjski od języka białoruskiego i ukraińskiego: obecność grup dźwiękowych (zapis cyrylicą) ро, ло i ре, ле w rdzeniach słów między spółgłoskami, podczas gdy w białoruskim i ukraińskim na ich miejscu występują ры, лы i ри, ли, np. ros. глотать, тревога; biał. глытаць, трывога; ukr. глитати, тривога. występowanie o i e w położeniu przed dźwiękiem [], podczas gdy w ukraińskim i białoruskim występuje wtedy ы lub и, np. ros. злой, мою, шея; biał. злы, мыю, шыя; ukr. злий, мию, шия. obecność w języku rosyjskim połączeń spółgłosek zmiękczonych zębowych oraz syczących i szeleszczących spółgłosek z [], podczas gdy w białoruskim i ukraińskim występują długie zmiękczone spółgłoski w tych sytuacjach, np. ros. платье, судья; biał. плацце, суддзя; ukr. плаття , суддя. obecność zwartego [] lub szczelinowej spółgłoski [] reprezentującej literę г w miejscu [], np. гусь w ros. [] , w biał. [], ukr. гуска [] .

Dialekty języka rosyjskiego thumb|Mapa występowania grup dialektów języka rosyjskiego – północne, przejściowe i południowe

Współcześnie dialekty języka rosyjskiego zwykle dzieli się na trzy grupy: północne, południowe i przejściowe. Różnice między nimi dotyczą głównie leksyki i fonologii (m.in. wymowa samogłosek, zwłaszcza w związku z pozycją akcentu).

Charakterystyczną cechą południowych oraz niektórych przejściowych dialektów jest tzw. akanie – wymawianie nieakcentowanego o i a tak samo, w sposób podobny do akcentowanego a. W północnych dialektach nieakcentowane o wymawia się nadal jak o – jest to tzw. okanie. Inną typową cechą południowych dialektów jest wymawianie litery г jako [ɣ], podczas gdy w północnych wymawia się ją jako [g].

Fonologia języka rosyjskiego Mimo pokrewieństwa łączącego język polski i rosyjski istnieją pewne istotne różnice w wymowie. Poznanie zasad wymowy ułatwia wzajemne rozumienie wypowiedzi, zwłaszcza w przypadku szybkiego tempa mówienia.

Spółgłoski miękkie i twarde Pismo rosyjskie jest głoskowe, ale dana litera nie musi odpowiadać zawsze tej samej głosce. Litery spółgłoskowe б, в, г, д, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х mogą służyć do oznaczania w piśmie zarówno spółgłosek twardych, jak i miękkich. Spółgłoski twarde występują wtedy, kiedy po nich znajdują się litery samogłoskowe a, э, о, у, ы lub kiedy znajdują się w wygłosie; w wielu przypadkach również przed innymi spółgłoskami. Spółgłoski miękkie występują przed literami samogłoskowymi я, е, ё, ю, и, a także przed miękkim znakiem ь. Cztery pierwsze litery określane są jako jotowane (я, е, ё, ю) i w ich wymowie pojawia się poprzedzający dźwięk [] w nagłosie wyrazów, po samogłoskach bądź po ь lub ъ.

+ Rosyjskie litery samogłoskowe litery, przed którymi występują spółgłoski twarde a [] э [] о [] у [] ы [] litery, przed którymi występują spółgłoski miękkie я [] е [] ё [] ю [] и [] Porównaj: па́па [] – пять [].

Od powyższych reguł możliwe są jednak odstępstwa w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, gdzie przed e w wymowie występuje spółgłoska twarda (np. оте́ль []).

Bezdźwięczność i dźwięczność Na końcu wyrazów w języku rosyjskim niektóre spółgłoski ulegają ubezdźwięcznieniu, np. рог [], медь []. Dotyczy to następujących spółgłosek, które mają swoje bezdźwięczne odpowiedniki:

+ Pary spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych spółgłoski dźwięczne б [] в [] г [] д [] ж [] з [] spółgłoski bezdźwięczne п [] ф [] к [] т [] ш [] с []

Podobne zjawisko zachodzi przed spółgłoskami bezdźwięcznymi w śródgłosie i w połączeniach przyimków podstawowych z innymi słowami, np. ни́зко [], в том [].

Przed spółgłoskami dźwięcznymi (z wyjątkiem [], [], [], [], [] i ich zmiękczonych odpowiedników) w śródgłosie i w połączeniach przyimków podstawowych z innymi słowami dochodzi do udźwięczniania spółgłosek bezdźwięcznych, np. экза́мен [], с багажóм [].

Akcent W języku rosyjskim występuje akcent swobodny – może padać na sylabę o różnej pozycji w różnych wyrazach, np. рестора́н, ка́чество, учи́тель. Akcent ten jest ponadto ruchomy i w różnych formach gramatycznych danego słowa może zmieniać swe położenie, np. до́ктор – доктора́.

Niektóre słowa różnią się wyłącznie miejscem akcentu, a więc ich znaczenie uzależnione jest od jego pozycji, np. мука́ → mąka, му́ка → męka. Jednak poza tekstami do nauki języka rosyjskiego i słownikami akcenty w słowach rosyjskich normalnie nie są zaznaczane.

W pozycjach akcentowanych samogłoski wymawiane są dłużej i mocniej; w sylabach nieakcentowanych zaś ulegają skróceniu i osłabieniu. Przykładowo samogłoska a [] oraz o [] w pozycji nieakcentowanej na pierwszej pozycji w wyrazie lub w sylabie poprzedzającej sylabę akcentowaną redukuje się do dźwięku określanego jako [] lub [], np. Москва́ [], окно́ []. W innych nieakcentowanych pozycjach redukcja jest jeszcze silniejsza, do dźwięku [], np. соба́ка [], ко́мната [].

Rzeczownik Rodzaj rzeczownika Rzeczowniki rosyjskie, podobnie jak w języku polskim, należą do jednej z trzech grup rodzajowych: rodzaju męskiego, żeńskiego lub nijakiego. Przeważnie rodzaj odpowiada płci desygnatu ożywionego. Rosyjskie i polskie rzeczowniki zbliżone brzmieniowo nie zawsze odpowiadają sobie rodzajem. Przykłady: витами́н (m) → witamina (ż), прогно́з (m) → prognoza (ż), ми́нимум (m) → minimum (n), алюми́ний (m) → aluminium (n), террито́рия (ż) → terytorium (n).

Rodzaj wspólny