Włocławek podczas I wojny światowej – okres historii miasta obejmujący lata 1914–1918.
Tło historyczne W wyniku II rozbioru Polski w 1793 roku Włocławek dostał się pod zabór pruski. W latach 1807–1815 miasto znalazło się w granicach podległego Francji cesarza Napoleona I Księstwa Warszawskiego. Na mocy kongresu wiedeńskiego podjęto miasto zostało przekazane pod zabór rosyjski. Miasto pozostanie pod rosyjskim panowaniem przez blisko sto lat, czyli do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku.
W okresie rosyjskiego panowania we Włocławku stacjonowało kilka pułków wojsk rosyjskich, zgrupowanych w ramach II Brygady Kawalerii 15 Dywizji Kawalerii Imperium Rosyjskiego (15 Ukraiński Pułk Huzarów i 3 Pułk Kozaków Uralskich) oraz 14. Litewski Pułk Dragonów. Łącznie było to przeszło 3 tysięcy żołnierzy w mieście liczącym wówczas ok. 37 tysięcy mieszkańców.
Walki o Włocławek w 1914 roku Kalendarium walk o Włocławek 1/2 sierpnia – Rosjanie opuszczają miasto, spalając m.in. dworzec, koszary i fabryki. Organizuje się Komitet Obywatelski i Milicja Obywatelska. 5 sierpnia – Niemcy wkraczają do Włocławka. 23 sierpnia – Rosjanie ponownie zajmują miasto. 21 września – Rosjanie ewakuują się z miasta, paląc m.in. most drogowy na Zgłowiączce oraz rabując kasę miejską. Niemcy ponownie zajmują miasto. Rozwiązują Komitet Obywatelski instalując w jego miejsce Magistrat, dokonują pierwszych grabieży oraz aresztowania zakładników. 5–7 listopada – Niemcy ewakuują się z Włocławka, paląc ponownie most na Zgłowiączce. 8 listopada – Rosjanie powracają do miasta. 11–13 listopada – ma miejsce Bitwa pod Włocławkiem, w wyniku której miasto zostaje ostatecznie zajęte przez Wojska Niemieckie.
Walki o Włocławek między sierpniem a listopadem 1914 roku mały|Podczas ewakuacji Rosjanie spalili most łyżwowy na Wiśle
W pierwszych miesiącach wojny Kujawy były regionem, na którym dochodziło do starć między broniącą się armią Imperium Rosyjskiego a atakującą ją armią Cesarstwa Niemieckiego.
W lipcu Rosjanie przeprowadzili na terenie miasta rekrutację do armii. W obliczu nadciągającego niemieckiego ataku 1 sierpnia opuścili miasto.
W tym czasie, w dniach 1 i 2 sierpnia, Polacy zaczęli organizować tymczasowe władze miasta. Były to Milicja Obywatelska i Komitet Obywatelski miasta Włocławka. Pierwszymi członkami Komitetu zostali: przewodniczący Franciszek Kryt, sekretarz St. Turowski, Jakub Kreutz, ks. Feliks Mikulski (proboszcz parafii pw. św. Jana Chrzciciela), Ludwik Bauer, ks. Jan Stanisław Żak, przemysłowiec Zygmunt Neuman, Antoni Postolski, Karol Xiężopolski, Bronisław Kocent, Jan Kossobudzki, Aleksy Górnikiewicz, Konstanty Szymański i Tadeusz Gutowski. W późniejszym okresie Ludwik Bauer stanął na jego czele, a ks. Jan Stanisław żak został wiceprzewodniczącym Komitetu. Wówczas oprócz wyżej wymienionych należał do niego też Wiktor Ambroziewicz, Aleksander Grąbczewski i Józef Lewiński.
Pracę Komitetu wspierały Milicja Obywatelska i Ochotnicza Straż Pożarna. Komendantem zawiązanej wtedy milicji został Przemysław Kowalewski, a jej sekretarzem – Bolesław Mroziński. Milicja Obywatelska zawiązała się 1 sierpnia. Jej komendantem został wtedy Przemysław Kowalewski. Swoją siedzibę miała pierwotnie przy ul. Żabiej 9, a od września 1914 roku przy ul. Kościuszki 5. Milicjanci w razie alarmu zobowiązali się nosić wyróżniające ich biało-czerwone opaski. Milicja Obywatelska funkcjonowała do 1 kwietnia 1916 roku, kiedy to została rozwiązana rozporządzeniem generała Hansa von Beselera. Komendantem Ochotniczej Straży Pożarnej podczas wojny został Bolesław Sztejner. Później zastąpił go Kazimierz Ślifirski.
Komitet, obok działalności na rzecz odzyskania polskiego panowania w mieście, zajmował się m.in. organizacją szpitali zastępczych oraz leków, zasiłków dla osób poszkodowanych w wyniku działań wojennych oraz wysyłania na przymusowe roboty. Szpitale zastępcze uruchomiono m.in. w gmachu po monopolu, Wyższego Seminarium Duchownego i Szkoły Handlowej (późniejszego Liceum Ziemi Kujawskiej). Przy szpitalu w gmachu szkoły handlowej funkcjonował ochotniczy oddział sanitarny Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Przewodził mu Józef Lewiński. W celu zdobycia pieniędzy na swoją działalność, Komitet wydał też okolicznościowe znaczki i bony.
mały|Most drogowy na rzece Zgłowiączce był wysadzany dwukrotnie między sierpniem a listopadem 1914 roku Ewakuując się, Rosjanie za każdym razem stosowali taktykę taktykę spalonej ziemi. Zniszczyli m.in. Most łyżwowy we Włocławku, magazyny i remizę kolejową i tory (2 sierpnia) oraz most drogowy na rzece Zgłowiączce (21 września). Poważnym uszkodzeń uległ pochodząca z 1908 roku wieża ciśnień i sam budynek dworca. Podpalono koszary przy ul. Żytniej. Rosjanie spalili też cysterny naftowe fabryki Nobla. Łuna tego pożaru była widoczna aż w Dobrzyniu nad Wisłą. W wyniku działań wojennych uległa też spaleniu Fabryka Kalki i Taśm do Maszyn do Pisania „Karbon”. Oprócz tego wypuszczono na wolność więźniów politycznych, którzy jednak zostali spacyfikowani 2 sierpnia przez Milicję Obywatelską. Przed ucieczką Rosjanie zrabowali kasę miejską.
Z powodu odejścia rosyjskich żołnierzy, którzy stanowili większość parafian miejscowej parafii prawosławnej, duża cerkiew św. Mikołaja na dzisiejszym placu Wolności przestała funkcjonować. Ponieważ Rosjanie nie wrócili już do miasta, cerkiew przestała być używana i z czasem podupadła. Jej zniszczenie wraz z akcjami sabotażowymi mieszkańców miasta przyczyniło się do jej rozebrania w 1926 roku. Tradycje tej cerkwi kontynuuje jednak do dziś cerkiew istniejąca na cmentarzu komunalnym.
5 sierpnia Włocławek został zajęty przez Niemcy. Pierwszy oddział niemiecki przybył do Włocławka ok. godziny 16. Wjechał on na stację pociągiem pancernym. W pociągu tym miał swoją siedzibę komendant niemieckich wojsk. Na noc pociąg odjeżdżał do Torunia. Kolejne oddziały przybyły do Włocławka drogą rzeczną.
23 sierpnia miasto bez walk zostało ponownie zajęte przez Rosjan. Przypłynęli oni do Włocławka drogą rzeczną, a komendantem miasta został pułkownik hrabia Keller. Rosjanie pozostali we Włocławku do 21 września, kiedy to miasto znów przejęła armia cesarstwa. W tym czasie Rosjanie w dalszym ciągu przeprowadzali mobilizację do wojska. Część mieszkańców, która nie chciała służyć w armii zaborcy, zainspirowana odezwą Józefa Piłsudskiego z 12 sierpnia, postanowiła przedostać się na tereny pod panowaniem Austro-Węgier, by wstąpić do Armii C.K. monarchii. Włocławianie, którzy przedostali się do garnizonu Jarosław wcielili się do 90 Pułku Piechoty. Tradycje tego pułku były później kontynuowane przez 14 Pułk Piechoty Ziemi Kujawskiej, który w październiku 1918 roku wypowiedział posłuszeństwo Austro-Węgrom. Od 1921 roku pułk ten stacjonował we Włocławku, pozostając tu aż do wybuchu II wojny światowej.
mały|lewo|Wodopój konny we Włocławku dla żołnierzy niemieckich Po przejęciu władzy w mieście przez Niemcy już 21 września zlikwidowano Komitet Obywatelski. W jego miejsce powstał 6 października Cesarsko-Niemiecki Zarząd Cywilny pod kierownictwem doktora Burescha z Inowrocławia. Dr Buresch powołał do pomocy przy pracach Zarządu Magistrat i Radę Miejską. On sam zaś podlegał władzy gubernatora wojennego, stacjonującego we Włocławku. W tym czasie na miasto nałożono kontrybucję w wysokości 40 tysięcy marek.
Niemcy rozwiesili też plakaty ostrzegające, że każdy rosyjski rezerwista zostanie rozstrzelany. Mieszkańcom Włocławka rozkazano złożyć broń w oznaczonym punkcie. Prawo do zachowania broni przysługiwało jedynie członkom Komitetu Obywatelskiego wraz z Milicją i Strażą Pożarną. Dla zabezpieczenia spokoju wśród ludności powzięto też trzech zakładników. Byli to ks. Feliks Mikulski, Józef Lewiński oraz Franciszek Kryt. Byli oni przetrzymywani w hotelu „Pod Trzema Koronami”, który mieścił się w nieistniejącej już dziś kamienicy na Starym Rynku.
Oprócz tego doszło wtedy do pierwszych grabieży niemieckich – zarekwirowano samochody i przydatne części z fabryk.
Między 5 a 7 listopada Niemcy przygotowywali się do ewakuacji z miasta. Z miasta wyjechał m.in. doktor Buersch. Po raz drugi spalono dopiero co odbudowany most drogowy na rzece Zgłowiączce. 8 listopada do miasta powrócili Rosjanie. Komendantem miasta został rotmistrz Druri, a naczelnikiem garnizonu – major Gawriłow.
Bitwa pod Włocławkiem, 11–13 listopada 1914 mały|Cmentarz wojenny pod Włocławkiem jest umiejscowiony w miejscu, gdzie miały miejsce walki
W dniach od 11 do 13 listopada na terenie miasta stoczono dużą bitwę pomiędzy armią niemiecką a rosyjską. Rozpoczęcie bitwy poprzedzał duży ostrzał artyleryjski, powodujący duże zniszczenia.
W okolicy Brzezia (wówczas odrębnej wsi, dziś wchodzącej w skład miasta) doszło do krwawego starcia na bagnety. W samym mieście poległ jeden z dowódców rosyjskich. Został zastrzelony, gdy przejeżdżał konno przez przeprawę przez rzekę Zgłowiączkę. Podczas bitwy doszło też do pojedynku na szablę rosyjskiego oficera z żołnierzem rosyjskim. Oficer został otoczony przez Niemców, gdy ukrywał się na terenie prywatnych zabudowań gospodarczych na terenie dzisiejszego Zazamcza. Oficer ten wygrał pojedynek, ale mimo to został zastrzelony przez żołnierzy niemieckich.
Pomoc rannym po obu stronach niosła grupa sanitariuszy z Włocławka. Rannym i ofiarom pożarów pomagali włocławscy strażacy i milicjanci. Gdy nie udawało się pomóc żywym, to pomagali przy chowaniu zmarłych.
W wyniku bitwy Rosjanie ponieśli wysokie straty i zostali zmuszeni do wycofania się w kierunku Kutna i Łodzi. 12 listopada o godz. 22 Niemcy wkroczyli do miasta, a następnego dnia zajęli je całkowicie. Rozpoczęło to okres równo 4-letniej niemieckiej okupacji miasta.
Niemcy wykorzystywali zwycięstwo w bitwie na potrzeby propagandy wojennej. Znana w niemieckiej historiografii jako Schlacht bei Wloclawek, była upamiętniana m.in. na okolicznościowych pocztówkach.
mały|lewo|Mauzoleum Żołnierzy Niemieckich na cmentarzu komunalnym we Włocławku Ku pamięci poległych żołnierzy niemieckich, spośród których niektórzy zostali pochowany w specjalnie wytyczonej kwaterze cmentarza komunalnego, wystawiono okazałe mauzoleum na terenie tej kwatery. Jego uroczyste odsłonięcie miało miejsce w 1915 roku. Mauzoleum te istnieje do dziś, jednak tablice są zatarte i częściowo zniszczone, brakuje też posągu rycerza stojącego wewnątrz mauzoleum i wieńczącej je rzeźby orła.
Pozostałością po bitwie były też liczne cmentarze wojenne, m.in. powstały 12 listopada cmentarz przy ul. Wienieckiej i Cmentarz wojenny pod Włocławkiem, gdzie na obelisku wyryto datę: 19 Nov 1914. Zbudowano też fontannę upamiętniającą poległych żołnierzy, która jednak nie dotrwała do dzisiejszych czasów.
Wydawca dzienników we Włocławku, Franciszek Maciej Dobrzelecki (1887-1946) opublikował na łamach Kalendarza Kujawskiego na rok 1917 wiersz Bitwa pod Włocławkiem, upamiętniający wydarzenia z 1914 roku. Sam, mieszkając na Zazamczu, był naocznym świadkiem tej bitwy.
Niemiecka okupacja miasta mały|Powstanie fabryki WIKA wiąże się z polityką niemieckiego okupanta podczas I wojny światowej. Na zdjęciu dom Ignacego Ciechurskiego, w którym założył swoją fabrykę.