thumb|Kroczące cucullati – płaskorzeźba z Corinium (muzeum w Cirencester) Cucullati (Genii cucullati) – karłowate bóstwa opiekuńcze pochodzenia celtyckiego czczone w północnych prowincjach rzymskich, zwłaszcza w Brytanii.

Znane na ogół w liczbie mnogiej i niemające własnego imienia – zwykle występowały potrójnie, przedstawiane zbiorowo jako drobne zakapturzone postacie, w schematycznym ujęciu pozbawione rysów osobistych i innych cech indywidualnych. Ich nazwa jest pochodną charakterystycznego ubioru – galijskiego krótkiego płaszcza sagum z kapturem (cucullus). Określenie ich jako „genii cucullati” występuje głównie na niektórych inskrypcjach europejskichM.J. Green: The Gods of Roman Britain, dz. cyt., s. 56..

Pochodzenie Powszechnie uznaje się, że te bezimienne bóstwa mają celtycki rodowód, co wynikałoby także z ich rozprzestrzenienia geograficznego. Wygląd i sposób przedstawiania kojarzy je z Telesforosem, uchodzącym za opiekuńcze bóstwo Celtów z Azji Mniejszej, następnie przetworzonym na gruncie grecko-celtyckiego synkretyzmu w III wieku p.n.e. Łączy je z nim zarówno ubiór, jak i liczne wyobrażenia w postaci dziecka. Istnieje pogląd, że na obszarze Europy „zakapturzone duszki” stanowią galijską adaptację TelesforosaS. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 158.. Choć spotykane są pojedyncze wyobrażenia cucullatusaNp. gliniana figurka z Salzburga w zamkowym Oberösterreichisches Landesmuseum w Linzu (S. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 159.)., istotne znaczenie ma częstsze jego występowanie w potrójnej postaci, gdyż liczba trzy miała dla Celtów znaczenie magiczne (być może apotropaiczne)M.J. Green: The Gods of Roman Britain, dz. cyt., s. 57..

Ikonografia Reprezentatywny zbiór przedstawień z rzymskiego Corinium w muzeum w Cirencester pokazuje te bóstwa zarówno pojedynczo, jak i potrójnie lub bardzo często w asyście tzw. bogiń-matek (Deae Matres, także w potrójnej postaci), których kult był podobnie popularny na obszarze BrytaniiM.J. Green: Mity celtyckie, dz. cyt., s. 62.. Wszystkie cucullati odziane są w obszerne, krótsze lub dłuższe peleryny z kapturem, a ich krągłe twarze o mocnych rysach nie zdradzają wieku ani nawet płci; zazwyczaj są to osoby dorosłe, choć spotykane są wyobrażenia jako dzieci. Podobny charakter mają przedstawienia znalezione na Wale Hadriana. thumb|Galijska statuetka z Rivery (Pikardia) Wielopostaciowość tego bóstwa ma swój odpowiednik w różnorodności kontekstu i atrybutów, z jakimi je przedstawiano. Niektóre cucullati mają w ręku jajo uważane za symbol śmierci, z której odrodzi się życie. Na rzadkich przedstawieniach ukazane są ze sztyletem lub mieczem, co może kojarzyć je z kultem wojowników. Reliefy z Brytanii (Lower Slaughter i Bath) pokazują je z krukowatymi ptakami i symbolem rozety, interpretowanymi jako symbole świata widzialnego i niewidzialnego (życia i śmierci). Na innych płaskorzeźbach karłowate postacie podążają na wschód (Corinium), prowadzone przez barana (Bath), symbolizującego być może przewodnika zmarłych idących ku początkowi nowego życiaS. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 158–159.. Na ułamkach ceramiki z Colchester widoczne są w locie jako współuczestnicy (pomocnicy) polowaniaHelmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Wien: ÖAW, 1997, s. 747n.. Ponadto pewne zabytki z kontynentu prezentują jawną symbolikę seksualną i np. znane galijskie wyobrażenie w postaci dwuczęściowej figurki fallicznej nasuwa skojarzenie z kultem płodności i rzymskiego Priapa.

Kult Poza obszarem rzymskiej Brytanii, gdzie szczególnie oddawano im cześć, znane są też dobrze z Galii i Germanii, na obszarze północnych prowincji cesarstwa spotykane aż po Noricum i PanonięMartin Henig: Religion in Roman Britain. London: Batsford, 1984, s. 62.. Charakterystyczne jest, iż brytyjski obszar ich kultowego rozprzestrzenienia dokładnie pokrywa się z obszarem kultu triady Matron w północnej i zachodniej Anglii (zwłaszcza rejon Cirencester). Wiele przedstawień cucullati znaleziono w pasie miejscowości na Wale Hadriana (np. Housesteads, Netherby, Carlisle)Frank Graham: Hadrian’s Wall in the days of the Romans. Wrens Park, 2003, s. 268–269., co wskazywałoby znacząco na ich popularność wśród wojska. Koneksja dopatrywana jest tu również w samym okryciu cucullus, powszechnie używanym przez żołnierzyHelmut Birkhan: Kelten…, dz. cyt., s. 1071n..

Kontekst występowania oraz asocjacje wskazują, że to anonimowe bóstwo potrójne należy ogólnie łączyć z pomyślnością, dobrobytem i płodnością. Według dalej idących interpretacji cucullati były uzdrowicielami i wysłannikami świata podziemnegoJohn i Caitlín Matthews: Mitologia Wysp Brytyjskich, dz. cyt., s. 99.. Jednakże sam fakt, że czczono je w pobliżu źródeł (głównie leczniczych, jak np. w Bath), wskazuje na kojarzenie ich nie tylko ze śmiercią, lecz przede wszystkim z siłami przywracającymi zdrowie i płodność.

Przypisy

Bibliografia Miranda J. Green: The Gods of Roman Britain. Princes Risborough: Shire, 2003, Sylvia Botheroyd, Paul F. Botheroyd: Słownik mitologii celtyckiej. Katowice: Książnica, 1998, John i Caitlín Matthews: Mitologia Wysp Brytyjskich. Poznań: Rebis, 1997, Miranda Jane Green: Mity celtyckie. Warszawa: Prószyński, 2001,

Kategoria:Bóstwa celtyckie Kategoria:Bogowie Kategoria:Brytania (prowincja rzymska)